Fyrr á árum og öldum var ekki óalgengt að konur eignuðust mörg börn, jafnvel á annan tuginn. Það fór svo eftir ýmsu hversu stór hluti barnahópsins komst til fullorðinsára. Bágur efnahagur og ekki síður skæðar pestir og faraldrar hjuggu oft stór skörð enda þekking á lækningum takmörkuð miðað við það sem við þekkjum í dag. Ömmur mínar og afar fæddust öll síðla á 19. öldinni. Til marks um fjölda barna þá kom önnur af ömmum mínum úr sex systkina hópi en hin var þriðja í röð sautján systkina. Báðar voru þær heppnar að því leiti að foreldrar þeirra voru þokkalega stæðir bændur á þess tíma mælikvarða. Frændgarður minn er því býsna stór og fjarri að ég þekki nema hluta hans. Stundum ágerist áhugi fyrir ættfræði eftir að komið er á seinni hluta ævinnar og hver veit nema það vinnist tími til að grúska í þeim málum þótt síðar verði.

Ég fór að velta þessu fyrir mér í ljósi sláandi frétta þess efnis að fæðingartíðni á Íslandi hefur aldrei mælst lægri. Samkvæmt nýjustu tölum Hagstofunnar fæddust á síðasta ári að meðaltali 1,56 börn á hverja konu. Fyrir rúmum áratug hafði talan aldrei farið niður fyrir 1,93 börn. Að óbreyttu þýðir svo lág fæðingartíðni fólksfækkun til lengri tíma nema flutningar fólks til landsins geri meira en að vega það upp. Um fimmti hluti landsmanna er nú af erlendu bergi brotinn og líklega munu ekki líða margir áratugir þar til hlutfall fæddra Íslendinga verður lægra en hlutfall aðfluttra þegna landsins. Vel mætti skjóta á að það gerist árið 2050. Rétt er að taka það fram að ég hef ekkert á móti útlendingum, þvert á móti hefur innflutt vinnuafl átt veigamikinn þátt í að halda uppi þeim hagvexti sem við þó höfum búið við síðustu ár.

En þessi þróun í fækkun fæðinga er langt í frá bundin við Ísland. Víða á Vesturlöndum hefur fæðingartíðni lækkað og sambærileg þróun t.d. verið á hinum Norðurlöndunum. Þá eru vísbendingar um verulega fækkun fólks í sumum Asíulöndum. Jafnvel eru hlutfallslega færri stúlkubörn sem fæðast, en eðlilegt má telja, en skýringuna mögulega að finna í reglu um að synirnir taka að sér foreldra sína þegar þeir eldast.

Sú staðreynd að fæðingartíðni sé komin niður fyrir það að viðhalda þjóðinni er að sjálfsögðu áhyggjuefni og hlýtur að leiða til umræðu um hversu vel, eða illa, hefur tekist að byggja upp fjölskylduvænt samfélag. Hjón og sambúðarfólk veltir að sjálfsögðu fyrir sér kjörum sínum og möguleikum áður en til barneigna kemur. Húsnæðisöryggi er þar ráðandi þáttur, matvælaverð, vaxtakjör og ótalmargt fleira. Kannanir meðal félagsfólks ASÍ og BSRB sýni að um þriðjungur launafólks eigi erfitt með að ná endum saman. Þegar svo er komið hræðist fólk að auka byrðar sínar.

Barneignir keppa auk þess við nám og starfsframa, ferðalög og aðra afþreyingu og einstaklingsmiðað líf fólks á 21. öldinni. Þegar önnur gildi eru ríkjandi breytir litlu þótt tekist hafi að lengja fæðingarorlof og bæta möguleika foreldra til að sækja vinnu samhliða barnauppeldi. Að vísu hefur tilhneiging verið síðustu ár í þá átt að verðlauna þá foreldra sem hafa börn sín í hluta vistun á leikskólum, en til þess ráðs hafa sum sveitarfélög brugðið til að ráða ekki starfsfólk til að mæta styttingu vinnuviku sem samið var um fyrir nokkrum árum. Ef barnið eða börnin eru í hlutavistun gefur auga leið að annað eða báðir foreldrar eru þá í hlutastörfum, sem aftur dregur úr tekjum heimilisins. Það er því fjölmargir þættir, efnahagslegir og félagslegir, sem geta valdið því að mikið vantar upp á að þjóðin viðhaldi sér.

Fæðingartíðni er tímabundinn mælikvarði, mældur frá ári til árs. Vonandi mun því rofa til á húsnæðis- og lánamarkaði þannig að ungt fólk geti að nýju komið sér upp þaki yfir höfuðið. Búið sér heimili og öruggt skjól til uppeldis barna. Allar götur frá Hruninu 2008 hefur hins vegar dregið úr fæðingartíðni. Sú staðreynd ein og sér færir okkur vissu um að efnahagur ráði för þegar fólk tekur ákvörðun um barneignir. Í þessu sem mörgu öðru er því boltinn hjá stjórnvöldum; ríki og sveitarfélögum, sem saman mynda þá umgjörð sem fólk telur vænlega til að stofna til heimilis og barneigna hér á landi.

Magnús Magnússon