Reglulega verða umræður um hvalveiðar okkar og eins og vanalega sýnist sitt hverjum. Reyndar hef ég aldrei séð að það sé sérstaklega frábrugðið að drepa og éta hval eða hverja aðra skepnu. Ekki verður tuttugu tonna hvalur til úr engu og allt sem við leggjum okkur til munns hefur með einhverjum hætti verið lifandi þó sumum þyki það meiri glæpur að drepa hval heldur en múslima. Í stjórnarrímu frá 1987 yrkir Jóhannes Benjamínsson um Halldór Ásgrímsson og má velta fyrir sér hvernig Halldór hefði tekið á núverandi vandamálum hvalveiðunga:

Margur kítir kapteinninn

kvóti lítill er um sinn

Halldór grýtir harðsnúinn

hvalaskít í grænfriðinn.

Eitt af því fáa sem er öruggt í lífinu er að ekkert er öruggt og hlutirnir halda áfram að breytast í það óendanlega. Jafnvel fiskigöngur breytast. Á mínum æskuárum byggðist allt á síld og þorski og reyndar um nokkurt skeið um og fyrir mína tilurð snerist allt um síldina hvort hún kæmi eða kæmi ekki. Kemur hún fyrir austan eða norðan eða verður kannske Hvalfjarðarsíld? Allt voru þetta mikilvægar spurningar og valt á miklu með svörin. Jafnvel heill þjóðarinnar. Á þessum tímum orti Leifur Haraldsson:

Um hafdjúpin sveimar

hin silfraða mergð.

Enginn veit og enginn veit

hvað ákvarðar hennar ferð.

Enginn veit hver þylur

það álaga orð

sem hausnum snýr í öfuga

átt við sporð.

Hitt vita allir

að í því býr

heill vorrar þjóðar

hvert hausinn snýr.

Á þeim árum sem menn fóru til vers, gjarnan gangandi af Norðurlandi og Suðurlandi til Suðurnesja var oft mannmargt þar í verbúðum og vafalaust töluvert fjörlegt mannlíf þegar ekki var sjóveður. Eitt sem menn dunduðu sér gjarnan við í landlegum var að yrkja formannavísur og vafalaust mesti urmull til af slíkum kveðskap. Einhvern tímann var ort „Formannatal í Letingjavogum í Ómennskuveri“. Voru ýmsir þar til nefndir og flestir alþekktir letingjar og flakkarar. Sumir nefndir með nafni og viðurnefni en öðrum nægði viðurnefnið eitt og kemur hér smá sýnishorn:

En þó flestum ógni mest

aldan hvesst um sjóinn

báruhest á hafið sést

Hrossabrestur róinn.

Og um annan var kveðið:

Rekkum undir rostungs grund

ró þó stundum haggi

mastra-hund á fiska fund

fleytir Lundabaggi.

Ingimundur Krókur hét einn förumaður og um hann var kveðið en ekki veit ég hvort það er úr þessum tiltekna brag:

Á ýsuvelli ekki seinn,

afla stundar klókur,

tvær á fellur árar einn

Ingimundur krókur.

Það er þó ljóst og líföruggt að eftirfarandi er ekki úr þessum brag en Jörundur Gestsson orti um Ágúst Benediktsson á Hvalsá:

Þó að austan öldudust

ýri naustatraðir;

sóknahraustur Gústi á Gust

gnýði flaustur raðir.

Einn ágætur granni Magnúsar Teitssonar var með bát sinn við saltuppskipun og sat á kvarteli við stjórnina. Manni þessum var svo farið að hann vildi gjarnan vinna hjá öðrum en ekki sérlegt kappsmál að láta verkið ganga mjög greitt. Það var drýgra í tímaskriftinni. Nú henti það hann í blíðviðri að báturinn steytti á skeri og beið hann þá rólegur meðan féll undir skipið svo það losnaði. Þá kvað Magnús:

Yfir bjartan bárupart

berst með hjarta ólinu.

Grætur vart, þótt gangi ei hart

Grímur á kvartelinu.

Ákveðin vandamál gátu gert vart við sig fyrir tíma þilskipanna og reyndar er ég ekki viss nema þau hafi jafnvel látið á sér kræla á skútuöldinni. Einar á Reykjarhóli var eitt sinn á sjó en kunni ekki að bera sig til líkt og vanir sjómenn við tilteknar aðgerðir. Leit í kringum sig og kvað:

Enginn hólmi á sjónum sést.

Svartara hef ég aldrei litið.

Það er orðið erfitt flest,

Einar getur hvergi skitið.

Jón Eiríksson í Fagranesi sem einnig var nefndur „Drangeyjarjarl“ eða „Jón Fagri“ og hélt lengi úti Drangeyjarferðum kvað eitt sinn á útmánuðum:

Kuldinn þjáir seggi á sjá,

sölna strá í högum.

Vorsins þrá er voldug á

vetrar gráum dögum.

Annar þekktur hagyrðingur af Tröllaskaga var Lúðvík Rudolf Stefánsson Kemp sem orti margt og mis biblíulegt en oft frjór í andanum og orðfærið sérstakt. Um Gísla Gíslason frá Lágmúla sem einnig var nefndur „Gísli Lági“ orti Kemp allmikinn brag og þar í þetta meðal annars:

Beitti að háu boðunum

bátnum smáa í ofviðrum.

Grillti og brá við grönunum

Gísli Lági af Skaganum.

Þessi mun einnig eftir Kemp en líklega stakstæð eða allavega ekki úr þeim sama brag:

Þó að sjáarbáran blá

belgja nái túla

gengur ráargöltinn á

Gísli á Lágamúla.

Það er nú liðin tíð að þorskurinn sé okkar aðal auðsuppspretta og göngumynstur túristanna engu síður mikilvægt efnahagslífinu en fiskigöngur. Hverjum augum sem menn svo líta á þá þróun en Rögnvaldur Rögnvaldsson hafði þessa sýn á málið:

Aumt er að hafa átt og misst,

auðs er fallvölt trúin.

Íslendingurinn át sinn Krist

upp – sá guli er búinn.

Það er með kvótakerfið eins og flest annað sem mennirnir hafa skapað að á því má finna bæði kosti og galla og endalaust hægt að deila um hvort vegur þyngra. Eftirfarandi limra er orðin nokkurra ára gömul og líklega hef ég birt hana áður en – en, þetta gæti verið útsýnið úr Ráðhúsi Reykjavíkurborgar:

Á Tjörninni er toppönd að róta

og tína þá mola sem fljóta

en vötnunum heima

nú verður að gleyma.

-hún er fiskönd sem fékk ekki kvóta.

Með þökk fyrir lesturinn,

Dagbjartur Dagbjartsson

Hrísum, 320 Reykholt

S 435 1189 og 849 2715

dd@simnet.is

Grætur vart, þótt gangi ei hart – Grímur á kvartelinu