Það sem af er sumri hefur viðrað ágætlega til sprettu hér um vestanvert landið, verið bæði milt og rakt. Á akstri um landshlutann um síðustu helgi var ljóst að góð spretta er nú þegar á vel ræktuðum og ábornum túnum hjá bændum. Stutt er því í að sláttur hefjist og einungis þurrkinn sem vantar.

Í liðinni viku var haldið málþing á Hvanneyri þar sem kynnt var skýrsla um landnýtingu. Í henni kemur meðal annars fram að stór hluti lögbýla á Íslandi er ekki lengur í virkri landbúnaðarnotkun. Í hefðbundnum búskap hefur búum fækkað en þau sem eftir eru má helst finna í héruðum þar sem hlúð er betur að bændum en gert er í okkar landshluta. Á landsvísu er nú svo komið að af tæplega 6.800 lögbýlum eru aðeins þriðjungur þeirra í skráðum landbúnaðartengdum rekstri og aðeins um 1.500 þeirra fá landgreiðslur.

Mjólkurframleiðsla er í dag rekin á 444 býlum í landinu. Hér í Borgarfirði eru almennt eitt til þrjú kúabú eftir í hverri sveit, hefur fækkað um tugi prósenta á ótrúlega skömmum tíma. Sauðfjárrækt er í flestum tilfellum aukabúgrein og bændur sem hana stunda flestir ef ekki allir með tekjur af öðru, ýmist heima fyrir eða utan bús. Í þessu tilliti hafa breytingarnar verið stórtækar á innan við mannsaldri. Möguleikar til jarðræktar skerðast sem nemur samdrætti í hefðbundnum búskap; mannskap, tæki og burði vantar til að brjóta land til ræktunar.

En hverju er um að kenna? Ég hef þá skoðun að Íslendingar hafi verið öðrum þjóðum slakari í að verja innlenda framleiðslu, raunar látið eins og þeim væri alveg sama. Ekki hefur verið hlúð að innlendum frumvinnslugreinum og leyfður nær takmarkalaus innflutningur á mat í allskyns búningi, allt í þágu innflutningsaðila. Sá matur er oftar en ekki framleiddur í löndum þar sem laun eru lægri, hráefnið er síst betra, en að því er ekki spurt, svo lengi sem heildsalinn hagnast. Fleiri lengdarmetrar í kæli- og frystiborðum stórverslana af innfluttum flatbökum eða öðru skyndifæði í pappakössum með allskyns áleggi. Í sömu verslunum er innlendri vöru oft stillt fram í pakkningum sem henta ekki venjulegri fjölskyldustærð eða þá að verðlagning er með þeim hætti að millitekju- og láglaunafólk ræður ekki við að kaupa vöruna. Ég handfjatlaði til dæmis uppþýtt lambalæri í Krónunni um helgina en lagði það snarlega frá mér þegar ég sá að búðin vildi fá fimmtán þúsund krónur fyrir. Hvað skyldi bóndinn fá stóran hluta þess verðs? Kannski fjórðung eða í besta falli þriðjung? Vinnslan og smásalan tekur hitt. Sömu vinnslu- og söluaðilar eru á sama tíma stórir innflytjendur af útlendu kjöti og mjólkurvörum. Það er eitthvað sem ekki er að ganga upp í þessu samhengi.

Sú var tíðin að Íslendingar lögðu áherslu, í það minnsta í orði, á að styðja íslenskt og versla í heimabyggð. Nú þykir það ekki fínt lengur. Unga fólkið er alið upp í neyslu annars konar matar en foreldrar þeirra og kynslóðin þar á undan og engin áhersla er lögð á að taka íslenska vöru fram yfir þá innfluttu.

Í fyrrgreindri skýrslu kemur fram að um fimmtungur af góðu ræktarlandi hér á landi er nýttur til landbúnaðar. Frjósöm jörð og vel til þess fallin að rækta hvort sem er gras eða korn er ekki lengur nýtt til ræktunar. Bændur hafa snúið sér að öðru – og landið safnar sinu.

Líklega var síðasti ráðherrann sem ræddi að einhverju ráði um fæðuöryggi hann Jón gamli Bjarnason fyrir um áratug síðan. Eftir hans veru í ráðuneytinu virðist enginn hafa haft áhuga á viðfangsefninu. Jafnvel þótt þar hafi setið fulltrúar flokka sem áttu í það minnsta rætur sínar á landsbyggðinni. Það er einhvern veginn öllum sama. Ég get fullyrt að aðrar þjóðir hugsa ekki svona. Þegar ég bjó í Danmörku fyrir þremur áratugum fór það ekkert framhjá fólki að Danir lögðu alla áherslu á að nýta innlenda framleiðslu. Annað kom einfaldlega ekki til greina. Þeim hefur líka farnast miklu betur en okkur að tryggja nýtingu lands, hlúa að innlendri framleiðslu og það sem meira er; þeir eru stoltir af því. Um þetta er fjallað í áðurnefndri skýrslu um skort á nýtingu jarðnæðis á Íslandi, skýrslu sem vonandi verður til þess að einhverjir ráðamenn opni augun fyrir hvert stefnir í íslenskum landbúnaði og þeirri staðreynd að við fjarlægjumst æ meira það sem kallað er fæðuöryggi.

Magnús Magnússon