Um fjárstofninn og fjárskiptin 1951 – Bréf Magnúsar Sigurðssonar á Gilsbakka til Lárusar G. Birgissonar ráðunautar

Kæri Lárus!

Eftir fjárræktarfélagsfundinn í Brúarási í ágúst 2001 fórum við að spjalla um sitthvað sem við kom sauðfé, fyrr og síðar. Þar á meðal sagði ég þér eitthvað af minningum mínum frá bernsku minni og æsku á mæðiveikiárunum, og minnir mig að þú létir orð falla á þá leið að ég ætti að halda þessu til haga og skrifa niður. Ekki get ég nú sagt að mér þyki vænt um þegar einhver segir mér að skrifa, því ég er svo afbrigðilega pennalatur, en gegni þessu þó einstöku sinnum. Nú hef ég ekkert að gera, svo nú er bezt að reyna. Betra er illt að gera en ekki neitt, segir máltækið, hvort sem það er nú algildur sannleikur.

I.

Eins og flest sveitabörn fór ég ungur að snatta kringum skepnur, gefa hænsnum, reka kýr að morgni og sækja á kvöldin, reka fé úr túninu, sækja hestana og sleppa þeim aftur í haga, stundum hefta þá þar. Allt voru þetta vinir manns og maður þekkti þá með nöfnum, jafnvel fljótlega fleira og færra af ánum.  Þegar ég fletti gömlu “fjárbókinni”, sem er dálkastrikuð og færð af móður minni, lifna margar af þessum löngu dauðu ám upp af bókarblöðunum og ég sé þær fyrir mér, amk. eins og ég þykist muna að þær væru. Það er fjárstofninn sem hér var þegar holskefla mæðiveikinnar skall yfir, sem þar birtist mér. Því er það, að þegar ég fer að rifja upp sitt af hverju frá mæðiveikiárunum, þá finnst mér að ég verði að byrja á því að segja frá þessum fjárstofni og því sem búið var að gera til að rækta hann.

Faðir minn ólst upp á Húsafelli, hjá föðursystur sinni og manni hennar og átti þar heima þar til hann giftist móður minni, sem hér á Gilsbakka var fædd og upp alin. Faðir hennar var hér prestur og síðast bóndi, eftir að hann lét af prestskap, en hann lézt sumarið 1922. Foreldrar mínir giftust vorið 1923 og tóku við búi hér og keyptu bústofninn, sem fyrir var. Faðir minn lýsti fénu hér þannig, að það var eldstyggt fé og hart af sér, en ekki holdsamt, líklega fremur verið ræktað til mjólkurlagni meðan fært var frá. Ég heyrði talað um að stundum hefði verið togast á um það á bæjunum á vorin, hvaða hrútlömb ætti að láta ógelt, til þess að verða undaneldishrútar. Húsmæðurnar kusu gjarnan beztu mjólkurærnar, eða þær ullarmestu, til að vera hrútsmæður, en fjármennirnir mátu ekki síður beitarhörku og sjálfsbjargarviðleitni til ættarkosta.

Líklega var töluvert um mislit og tvílit í þessu fé.

Faðir minn var búinn að vera í vinnumennsku hjá fóstru sinni frá því hann hafði aldur til og hafði raunar nokkru fyrir fermingu verið farinn að halda sauðum fóstra síns til beitar og hirða um þá á vetrin, að meira eða minna leyti. Síðan tók við ærhirðing, en þar á bæ var fært frá hvað lengst hér um slóðir (og hrútlömbin gelt), síðast 1918, þykist ég muna að hann segði mér. Hann hafði jafnan haft skepnur á fóðri á kaupi sínu þar heima, en auk þess oft komið kindum í fóður hjá bændum niðri í Hálsasveit og Reykholtsdal. Hann rak því hingað í búskaparbyrjun vorið 1923 fimmtíu kindur og tíu hross, sem hann var búinn að eignast. Fyrir minnir mig að væru hér eitthvað töluvert á þriðja hundrað ær, sem þau keyptu, bæði fénaður dánarbúsins og eitthvað, sem systkini mömmu höfðu átt og vildu selja.

Á Húsafelli var til um þetta leyti hrútur frá Sveinsstöðum í Þingi, en þar held ég að hafi verið einhverskonar kynbótabú. Sá hrútur hét Golíat, mun hafa verið gríðarvæn kind og taldi pabbi að hann hefði verið til mikilla kynbóta í Húsafellsfénu. Yngstu ærnar, sem hann kom með þaðan voru ýmsar undan Golíat. Það sé ég í fjárbókinni. Hann fékk svo Golíat léðan veturinn 1925-26 og fékk þá enn undan honum hóp af ám.  Honum sýndist ekki vanþörf á að bæta hjörðina. Ekki var það þó svo, að ekki hefði verið reynt að fá að hrúta hér, árin á undan; man ég eftir að heyra talað um bæði “Einarsneshrútinn”, (sem mun hafa verið frá Páli Jónssyni kennara á Hvanneyri, sem hafði bú í Einarsnesi) og hefur líklega verið fallinn frá áður en pabbi kom hingað, eða þá litlu síðar; og “Eyrarhrútinn” (frá Lárusi Guðmundssyni á Eyri í Flókadal), sem mun hafa verið keyptur 1923 og notaður fyrsta og annað árið sem foreldrar mínir bjuggu. Ég átti í búi mínu horn af þeim hrútum báðum. Ekki munu þeir hafa sett mark sitt á hjörðina svo neitt munaði um, en nokkrar ær eru þó undan hinum síðar­nefnda í fyrsta úrvalinu.

Á þessum árum bar Ásgeir Jónsson í Gottorp höfuð og herðar yfir aðra fjárræktarmenn vestan til á landinu. Haustið 1924 keypti pabbi af honum fimm lömb, tvo hrúta og þrjár gimbrar. (Það er fróðlegt að skjóta því hér inn í, að 13. október þetta haust er skráð í sendingabók bréfhirðingarinnar hér, að Sigurður Snorrason sendir Ásgeiri Jónssyni, Gottorp í Húnavatnssýslu, kr. 250.- í peningabréfi. Lömbin hafa sem sagt kostað fimmtíu krónur hvert, sem ég hygg að hafi þá verið verulega yfir sláturverði). Ég man ekki eftir nema einni ánni; en tvær urðu held ég nokkuð gamlar í hettunni, (gott ef ein fórst ekki veturgömul eða litlu eldri). Önnur, Gotta, varð roskin, en ég get ekki séð að neinar ær hafi komið undan henni, aftur á móti tvisvar verið látnir burt undan henni lífhrútar; en sú eina sem ég man eftir, hún hét Sönn, varð held ég ellefu vetra og nokkuð kynsæl, gul ær stutthyrnd, grannhyrnd og slitnuðu hornin með aldri. Hún var ekki sérlega falleg ær í minningunni, en líklega holdsöm, og farsæl.

Hrútunum man ég hins vegar báðum furðu vel eftir, þeim Erpi og Ljóma, þó ég væri bara fimm ára þegar sá síðarnefndi féll frá. Ljómi var fyrir minn smekk miklu fallegri, ullarheill og heilhyrndur, fagur á velli, fölgulur í andliti með grönn fínliðuð horn, sem enn í dag eru fyrirmynd mín um það hvernig hrútshorn eigi að vera. Eftir þeim man ég betur fyrir það að ég átti þau lengi í búi  mínu. Hann varð ekki nema fimm vetra, bógbrotnaði held ég þegar ég, þá smákrakki, og fleiri, vorum að reka fé úr túninu og hér niður eftir brekku í gilinu, og greri ekki svo að honum yrði líft. Að honum þótti mikill skaði og sást þó betur síðar. Undan Ljóma komu m.a. nokkrar svartar ær, sem ég man einkar vel eftir. Eflaust er mér Ljómi minnisstæðari vegna þess að hann var heima við um sumarið sem hann slasaðist og því hef ég haft hann fyrir augunum.

Einhvern veginn fannst mér alltaf að faðir minn héldi meira upp á Erp, og miklu fleiri ær held ég hafi verið undan honum, enda árgangarnir líklega þriðjungi fleiri. Líklega var hann afar holdgróin kind, ekki stórvaxinn, gulur nokkuð einkum á hnakka og fætur, togsnoðinn oft, (kannske hefur hann haldið sig í skóginum, það man ég ekki); hringhyrndur og hornskelltur við kjálka og slitnuðu hornin að ofan þegar hann eltist. Báðir höfðu þeir Ljómi myndarlegt höfuð, en voru ekki mjög líkar týpur að neinu, eins og þeir standa mér í barnsminni. Erpur varð sjö vetra, og mikill fjöldi af ám til undan honum, auk nokkurra hrúta, sem settir voru á hér heima. Hann gaf aldrei mislitt lamb.

Á þessum tíma var alls ekki siður hér né annarsstaðar í nágrenninu að nota lambhrútana, nema rétt á eina og eina á. Því hugsa ég að fyrsti árgangurinn, sem þessir hrútar mótuðu eitthvað, hafi verið frá 1926.

Faðir minn fór fljótlega (ég veit ekki betur en hann yrði langfyrstur manna til þess hér í héraði) að merkja lömb á vorin, með plötum, sem klipptar voru út úr álþynnu og stimplað á með tölustimplum. Hann sagði mér að Theodór Arn­björns­son, sem þá var ráðunautur B.Í. í sauðfjár- og hrossarækt, hefði útvegað sér hvorttveggja. Ég veit ekki hvenær þetta var, en 1927 er fyrst færð fjárbókin, sem ég hef nefnt hér að framan. Eldra bókhald er glatað. Þá hafði hann valið á annað hundrað ær (144), þær sem hann vildi nota í ræktunina, og eru þær einar skráðar í bókina og lömbin númeruð. Þeim ám hefur nær öllum verið haldið undir Gottorps­hrútana þetta fyrsta bókaða ár, 60 undir Ljóma en 76 undir Erp. Líflömbin hafa þá að líkindum flest verið úr þeirra röðum, en auk þess eru þá og næstu ár látnir burtu allmargir hrútar (reyndar líka stöku gimbrar) til lífs, bæði í nágranna­sveitir og víðar. T.d. var rekið héðan til Reykjavíkur sláturfé 1927 og sést að þar hafa verið látnir tveir hrútar til lífs úr hópnum, trúlega bara úr sláturhúsréttinni, nær örugglega ekki fyrirfram pantaðir. Einn hefur orðið eftir hjá Halldóri í Hrauntúni í Þingvalla­sveit, en þeir pabbi voru gamlir vinir. Þar var gist með reksturinn.

Þannig fóru þessir tveir hrútar strax að hafa áhrif, ekki bara hér heldur víðar.

Líklega hefur þó ekki gengið vel að eignast hrúta hér heima undan þessum hrútum; þeir sem settir voru á misfórust með ýmsu móti, en líklega einkum úr vatnssótt, (sem var hér alltaf landlæg í hrútum, og hefur þurft að lóga þeim hér mörgum hennar vegna í mínu minni, ekki sízt af Gottorpskyni. En nú síðustu árin, síðan farið var að fóðra á rúlluheyi, hefur hennar ekki orðið vart). Þó voru til hrútar undan Erp, sem notaðir voru árum saman, en voru líklega engir jafnokar hans, auk þess sem systrum þeirra fjölgaði óðum í hjörðinni, en þeir að líkindum einkum notaðir á ærnar, sem ekki voru í úrvalinu.

Haustið sem Ljómi féll, 1929, fékk pabbi fullorðinn hrút, tvævetran held ég, frá Ásgeiri. Hann hét Óðinn og var ekki fæddur Ásgeiri, heldur Aðalsteini Dýrmundssyni hálfbróður Ásgeirs, (og afabróður Ólafs Dýrmundssonar) bónda á Stóruborg. Ég lá á spítala með Aðalsteini sumarið 1956. Þá sagði hann mér að hann hefði teymt sína bestu á að Gottorp, þegar hún varð blæsma, og haldið undir Grundargul, sem á þeim árum var aðalkynbótahrútur Ásgeirs. Hún kom með þennan hrút, sem Ásgeir fékk veturgamlan hjá Aðalsteini, en fargaði svo hingað tvævetrum.

Þó undarlegt sé, man ég varla eins vel eftir Óðni og eldri hrútunum. Hann var minnir mig aðeins kolóttur í vöngum, bollangur með mikinn afturpart, stóð breitt og fallega í framfætur, en mér finnst að hann hafi verið svolítið laus aftan við herðar; ekki togmikill og eflaust eitthvað gulur í ull. Hann var vörpuleg kind, sem sópaði að. Hann var auðvitað strax tekinn í fulla brúkun veturinn 1929-1930 og settir á tveir hrútar undan honum haustið eftir, Kimbi og Kolur, en það haust fékk pabbi enn lambhrút frá Ásgeiri, sem hét Húni. Hann var fallegur í mínum augum og reyndist held ég vel, en varð ekki langær, líklega þrevetur; ekki man ég lengur hvort hann fór úr vatnssótt, en held það helst. Kolur var afar fríð kind, dóttursonur Erps, en ekki líkur honum, blákolóttur, því þannig var Brúnkinn, móðir hans lit, sem ég man vel eftir, stórskeifhyrnd, allt að því gashyrnd ær, falleg. Kimbi þótti mér ekki eins fallegur, því hann var svo kviðmikill, kúluvambi er á aldur leið, líka dóttursonur Erps. Mig minnir að Páll Zophoníasson setti Kol ofar á sýningu eða heimaskoðun. 1931 voru settir á undan Óðni þrír hrútar, Hlenni, Bógi og Trölli. Hlenni var albróðir Kimba. Bógi var undan á sem var undan Sönn og Erpi, því hreinræktuð frá Gottorp, en Trölli undan Golíatsdóttur.

Undan Óðni kom svo á þeim árum, sem hann var notaður, margt af fallegum og gríðarmyndarlegum ám. Þær voru eflaust margar dætradætur Erps og Ljóma, vænar og fyrirferðarmiklar á velli og að mörgu vel gerðar, að mér finnst, en þess ber að geta, að ég var auðvitað ekki kominn á þann aldur að geta þuklað kind. Árið 1935 var hætt að færa fjárbók með úrvalsánum einum, en allar ærnar færðar á skrá. Þá sést, að flestallar eru þær orðnar undan Gottorpshrútunum, eða sonum Óðins. Hrútarnir þá eru þessir Óðinssynir og synir þeirra, auk tveggja húnverskra hrúta annarra, er ég nefni hér á eftir. Þannig voru áhrifin frá því fé orðin hér allsráðandi. Ég held að Óðinn hafi verið áhrifamestur, eftir að hann kom til, en breytingin hófst með Erpi og Ljóma.

Aðeins var reynt að fá hrúta víðar að á árunum eftir 1930. Hannes Jónsson frá Reykjahlíð, síðar bóndi á Staðarhóli í Aðaldal, bjó þá einhver ár á Höfða í Þverárhlíð í tvíbýli, en þaðan var kona hans Halldóra, föðursystir núverandi Höfðabænda. Hannes kom með fé úr sínum átthögum í Mývatnssveit og af honum keypti pabbi lambhrút 1931. En hann varð skammær, drapst held ég úr vatnssótt á útmánuðum á fyrsta vetri, og skildi aðeins eftir eina dóttur, fallega, sem féll strax þegar mæðiveikin kom. Annar hrútur var settur hér á sama haustið frá Leysingjastöðum í Þingi, sem var að ég held keyptur úr þriðjuréttarúrtíningi, þótti gullfallegur, en ég man ekkert eftir honum. Hann fór á sömu leið, nema engin varð ásetningsgimbrin undan honum; voru þó báðir notaðir svolítið lambs­veturinn. Haustið 1932 ráku Miðfirðingar sláturfjárrekstur til Reykjavíkur, áðu með reksturinn hér neðan við hlíðina og komu heim og fengu hjálp til að reka yfir Barnafossbrúna. Pabbi greip tvo lambhrúta, sem honum leizt vel á úr rekstrinum og keypti; annan frá Hnausakoti í Austurdal, hvítan og lagðprúðan, sívalhyrndan; hinn frá Aðalbóli, gulan, kassalagaðan og vel byggðan og hold­góðan. Hann hét Aðils og var góð kind, sem blandaðist líklega allvel í það sem fyrir var, en var gallaður á ull, gulur og ærnar undan honum voru margar gallaðar að þessu leyti. Þær reyttu af sér ullina í skóginum, nema kviðarullin var óhagganleg og erfitt að ná af þeim. Þessi galli hvarf þó mikið í annan lið. – Sá hvíti og fríði frá Hnausakoti reyndist enga náttúru hafa til kvenkynsins, og varð hans saga ekki lengri en til næsta hausts. Hinn reyndist þegar til kom hafa meira notagildi og sást það síðar og varð þó með öðrum hætti en í fyrstu var vænzt.

Þennan vetur, 1932 – 1933, ég held á gamlárs- eða nýársdag, bar það til nýlundu, að þegar féð rann til húsa af beitinni, var komin samanvið ókunnug ær með hrútlambi. Hún reyndist vera frá Huppahlíð í Miðfirði. Pabbi keypti hvorttveggja af eigandanum og átti bæði fram í mæðiveiki. Hrúturinn var alveg nauðalíkur móður sinni, sem var gulleit ær, skeifhyrnd, samanrekin, hálsstutt og svaraði sér vel, ullarbústin og skógdróst lítið, spök. Ég er viss um, að þessi hrútur var alger úrvalskind. En fremur fátt var til undan honum og lifði ekki vel mæðiveikina. Hann mun sjálfur hafa fallið 1937, en frá því ári var til undan honum a.m.k. ein ær, afbragðsgóð, og undan henni var settur á hrútur 1941, fyrir hreina tilviljun, bara af því að hann heimtist ekki úr hrauninu fyrr en undir vetur. En undan þeim hrút, Gyrði, komu einhverjar bestu ær, sem hér voru fram að niðurskurði og sá hrútur, sem hér var bestur á þeim árum af hyrndum heimastofni og hét Goði.

Þetta var nú sem sagt sá fjárstofn, sem hér var þegar mæðiveikin kom 1936.

II.

Ekki er vafi að á þeim þrettán árum, sem faðir minn hafði þá búið hér, hafði féð skipt gagngert um svip og gerð. Styggðin hvarf með komu Gottorpsfjárins og byrjaði þó reyndar strax að réna, þegar til komu dætur Golíats frá Sveinsstöðum, sem var spök kind. Hafi féð áður verið harðgert og beitarþolið, þá mun það sízt hafa rénað við Gottorpsblöndunina, því það fé var mjög harðsækið til beitarinnar. Líklega hefur féð flest verið gult á haus og fótum, en sumt bládröfnótt, einkum út af Ljóma. Mislitur var nokkur, svart og mórautt kom með Ljóma, Óðni og Hupp frá Huppahlíð, sem gaf mórautt; en grái liturinn var fyrir í fénu og kom auðvitað fram við þessa blöndun, þar sem við átti. Ég man eftir heilum hóp af gráum ám, sem voru að verða rosknar, fyrst þegar ég fór að þekkja kindur. Tvílitur var því nær horfinn og með honum glámhvítt að mestu. Höttóttar ær og bíldóttar, sem ég man eftir sem barn, voru að deyja út á árunum eftir 1930.

Um frjósemi veit ég ekki. Það er ekki nema fyrstu árin, sem lömbin eru skrifuð inn í aðalbókina, síðan bara ásetningslömbin, en þær kompur, sem faðir minn skrifaði hjá sér í það sem fénu við kom, þar með hverju hver bar, þær eru ekki til lengur. Ég man þó að vorið 1935 var ég farinn að fara með honum til kinda um sauðburðinn og skrifaði þá hjá mér tvílemburnar jafnóðum og man ég ekki betur en þá væri við það þriðjungur af ánum með tveimur. En árin 1932 og 1933 var ormaveikin í sauðfé í algleymingi hér um sveitir og hefur væntanlega þá og kannske miklu lengur þar á undan haft áhrif á frjósemi ánna. En beitin var alls staðar stunduð eins og föng voru á á þessum árum og ekki sóst eftir að gera ærnar tvílembdar. Þrílembur voru svo sjaldgæfar að þær fengu nafn af slíku; ég man eftir Þrílembugránu.

Hitt held ég að ekki sé vafi, að féð var orðið holdsamara og vænna en gamli stofninn, svo að miklu munaði. Þetta var orðin mjög falleg hjörð með mörgum gríðarlega gerðarlegum einstaklingum og búin ýmsum góðum kostum, holdlagni, dugnaði og beitarhörku. En ég held að Gottorpsféð hafi verið feitlagið.

III. Innskot um forustufé

Forustufé var hér ekkert í gamla stofninum, en 1930 fékk pabbi grágolsótta forustuá, líklega tvævetra, norðan úr Bárðardal. Hún var mjög eindregin forustukind, en varð ekki langæ, því tófan drap hana í krapi hér í gilinu fram á dalnum undir vorið 1932. En hún lét eftir sig gráa gimbur veturgamla, sem var undan bíldóttum forustuhrút, sem Guðmundur á Þorgautsstöðum átti, frá Hannesi á Höfða, sem fyrr var nefndur. Hefur Bíldur sá eflaust verið þingeyskrar ættar eins og Hannes sjálfur. Grána þessi var frábær og skemmtileg forustukind, vösk en þæg. Hún féll í mæðiveikinni fyrsta eða annað árið. – Haustið 1931 kom Guðmundur bóndi á Þorgautsstöðum hér við á leið úr skilaréttinni í Fljótstungu og hafði heimt þar Forustuflekku sína, sem hann hafði fengið úr Bárðardal um leið og pabbi fékk Golsu. Hún var þá með haustlambi, svona hálfsmánaðargömlu gimburlambi, glorgulu. Þetta lamb gaf Guðmundur systur minni, sem þá var þriggja ára og varð það hér eftir af móður sinni og tekið á pelagjöf. Hún hét Ljóska og var efalaust undan einhverjum forustulausum hrút, en varð prýðilega léttræk og lángefin þægðarær og lifði til allgóðrar elli og kom þó nokkuð út af henni, en ekki léttrækt, nema slíkt kæmi líka úr föðurætt. – 1933 komu hér móflekkóttar tvílembingsgimbrar, sem keyptar voru úr sláturfjárrekstri af Birni Blöndal, sem lengi var vinnumaður í Grímstungu í Vatnsdal. Faðir minn keypti þær veturinn eftir af þeim, sem keypti þær af Birni. Þær voru sagðar vera af forustukyni, ég held undan léttrækri á, og önnur þeirra, sem hét Kápa, var allvel léttræk, en ekki afgerandi forustukind. Hún varð ekki mjög gömul og fór úr mæðiveiki, líklega 1939 eða 1940. Hina, sem hét Bót, gaf pabbi mér (eða lét mig fá hana í skiptum fyrir skurðarkind um haustið) þegar hún var tvævetur að ég held. Hún sýndi aldrei forustu hér heima. En hún tók fljótt upp þann sið að fara norður á hverju sumri, þó ekki á Grímstunguheiði, heldur kom hún jafnan til Víðidalstunguréttar. Á þeim árum gekk sunnanfé frá fyrstu rétt þar, til annarrar Miðfjarðarréttar og þaðan kom það suður Holtavörðuheiði til þriðju Þverárréttar. Þaðan kom Bót mín á hverju hausti meðan hún lifði. Helgi heitinn Jónsson í Deildartungu var sá skilamaður, sem oftast sótti hana í Miðfjörð. Hann taldi hana frábæra forustukind, því hún rann ævinlega frávikalaust á undan rekstrinum suður yfir Hrútafjarðarháls og Holtavörðuheiði, svo ekki þurfti að hafa fyrir því að halda rekstrinum á réttri leið. En þetta sást aldrei hér heima. Bót lifði til elli og vann mæðiveiki ekki á henni. Hún bar alltaf hér í heimahögum og fór yfirleitt ekki norður fyrr en búið var að marka lömbin, sem alltaf voru tvö. En vorið 1944 sást hún ekki borin og hefur ekki sést síðan; var þó ern.

Haustið 1935 var í skilaréttinni í Fljótstungurétt svartkollóttur forustuhrútur, sem ekki þekktist mark á og var seldur þar á uppboði eins og títt var um slíkan úrtíning. Hann reyndist vera frá Kjörseyri í Hrútafirði. Einar Kristleifsson, frændi minn, sem þá var bóndi á Fróðastöðum, en síðar Runnum í Reykholtsdal, keypti hann, en lánaði pabba hann eða seldi, strax næsta vetur og var Svartkollur notaður hér tvo vetur, og þau fáu lömb, sem sett voru á haustið 1936 voru sum undan honum. Eitt þeirra var Forustuhnífla dóttir Gránu fyrrnefndrar, sem varð allvel léttræk ær, en ekki langlíf, og önnur Ljóskolla undan Ljósku, sem varð vel léttræk og farsæl eins og móðir hennar og lifði lengi, fékk aldrei mæðiveiki. Haustið eftir, 1937, setti ég á svartkollótta gimbur undan Svartkoll og Bót minni og eignaðist auk þess í skiptum mókollótta undan honum og Kápu. Svartkolla var vel léttræk, en ekki síður greind og mikill karakter. Hún fékk aldrei mæðiveiki, en haustið 1950, þegar skorið var niður, kom hún ekki af fjalli og þótti mér það engu miður, að vera laus við að reka hana í sláturhús. Mókolla varð ekki langlíf og fór úr mæðiveiki. Ég held að þessi svartkollótti hrútur hafi verið prýðileg forustukind, eftir því að dæma, sem út af honum kom, það var svo þægt fé og umgengnisgott. Undan honum var til svartkollótt ær á Fróðastöðum, hjá Einari Kristleifssyni. Þegar hann seldi frændum sínum á Húsafelli ær sínar nokkrum árum síðar, rann þessi ær, þá roskin, á undan hópnum, þegar þeir komu hér við á leið heim; og síðan suður hraungötuna og á Barnafossbrúna, þæg og greindarleg.

Meðan mæðiveikin var í algleymingi var ekki skeytt um að fá nýtt forustublóð. Það hefur líklega verið 1947, að ég var annar tveggja, sem látnir voru fara á undan fjallsafni Hvítsíðinga, þegar það rann ofan Örnólfsdalssand á leið til Þverárréttar. Á undan safninu rann svartkollótt forustuær og með henni mógolsótt hrútlamb hyrnt, og leituðu þau ákaft á okkur undangöngumenn, sem áttum að tefja fyrir fararbroddinum, svo ekki slitnaði rennsli. Í ljós kom að Ásmundur á Högnastöðum átti ána og bauð hann mér hrútinn, sem ég þáði fúslega, því mér sýndist parið léttvígt. Nokkru síðar um haustið sendi hann mér hrússa með mjólkurbílnum í strigapoka og fékk hann nafn af því og hét Poki. Hann var geltur um haustið og því ekki notaður á ær. Ekki varð hann nú svo afgerandi forustukind, sem ég hafði vonað, en þó vel framgjarn, en langlífi beið hans ekki, því þá var orðið stutt til niðurskurðar.

Þegar niðurskurður hófst, fyrst í Þingeyjarsýslu, gerði Halldór Pálsson nokkuð að því að bjarga úrvalsfé undan niðurskurði og flytja að Hesti. Þannig kom hann með golbíldóttan forustuhrút úr Bárðardal og seldi pabba haustið 1948. Þetta var einstakur rindill að vexti, sjálfsagt langskyldleikaræktaður, og var auk þess með kláða, sem við læknuðum snarlega. Undan honum áttum við fjórar kindur veturgamlar, þegar skorið var niður, og var aðeins ein þeirra, mógolsu-höttóttur geldingur, af léttræku móðurkyni, undan Svartkollu minni Bótardóttur, sem fyrr var nefnd. En sízt voru hin minni forustukindur, einkum grágolsótt gimbur og grágolsóttur geldingur, bæði undan óvöldum ám að þessu leyti. Við rúningarsmölun, þegar þau voru vorlömb, rann þessi gimbur á undan móður sinni og fénu heim á leið. Og þegar þau voru rekin, eins og féð allt, í sláturhús um haustið veturgömul, runnu þau á undan á Barnafossbrúna, sem oft stóð mjög fyrir óvönu fé, og í hvert hlið niður Hálsasveit, svo ekkert þurfti fyrir að hafa. Þarna var hin sanna forusta á ferðinni.

IV.

Karakúlféð var, ef ég man rétt, flutt til landsins frá Halle í Þýzkalandi 1933, en hefur líklega komið til eigenda 1934 eftir einangrunarvist einhvers staðar, og hrútarnir verið notaðir fyrst þann vetur, sem þá fór í hönd. Eins og alkunna er, var hugmyndin sú að framleiða með notkun þeirra loðskinn af nýfæddum lömbum (reyndar var sagt, að helst þyrfti að lóga ánum óbornum til að fá skinn af ófæddum lömbum, þau yrðu bezt). Engin reynsla var áður fengin af slíkri framleiðslu hér á landi, né hvort íslenski fjárstofninn hentaði til þeirrar blendingsræktar. Veit ég ekki betur en að frá því sjónarmiði hafi tilraun þessi alveg misheppnast, a.m.k. heyrðist aldrei talað um að neinn hefði gert sér fémæti úr slíkum skinnum. Má nú raunar vera að ekki hafi til þess komið, vegna þess að ætlunin hafi verið að setja gimbrar á til að skyldleikarækta síðan til skinna-framleiðslunnar og því ekki verið von margra skinna fyrstu árin. Fé þetta er svart, eða raunar koksgrátt á lit og því voru valdar mislitu ærnar í Deildartungu, svartar og gráar, til að hafa með hrútnum. Þær fóru fyrstar að drepast úr óþekktri veiki, sem minnti menn þó á lungnabólguna, sem hafði stungið sér niður allvíða í héraðinu um 1930, þar á meðal hér á bæ. Sagt var, að hrúturinn hefði verið rekinn á Arnarvatnsheiði vorið 1935 með öðru fé og ekki komið af fjalli og muni hann hafa berað þar beinin.

Annar karakúlhrútur var í einhverri sameign bænda í Andakílshreppi. Hann sá ég og var honum samtíða vetrarpart á Hvítárbakka; var lafeyrður, bjúgnefjaður  og hokinn, með síðan dindil, eða öllu heldur rófu, og pung niður undir gólf í stíunni. Út af honum var til talsvert af karakúlblendingsám í Stafholtsey, hjá Páli Blöndal. Stafholtsey gat þá enn nýtt sér upprekstrarrétt sinn með Stafholtstungna-mönnum, og því sáum við Hvítsíðingar oft þessar koksgrásvörtu ær hans í leitum og réttum, auk þess sem þær voru stundum saman við hér á Gilsbakka í haustsmalamennskum. Ég man líka eftir að hafa séð ærhóp Páls á beit á flóanum undir vorið og voru margar svona litar. Var sagt að þetta blendingsfé væri miklu síður næmt fyrir mæðiveiki en annað fé.

Haustið 1935 voru heldur váleg tíðindi sögð úr leitum á Arnarvatnsheiði. Féð frá Deildartungu og Kletti fárveikt og hafði þurft að skera fjörutíu, sem hvorki komust lönd né strönd. Menn setti hljóða og voru þó engan veginn farnir að gera sér fulla grein fyrir að hér væri ný sýki á ferð, né tengja hana við karakúlféð.

En nú, sem ég sit hér og rifja þetta upp, þá er mér hugblærinn, sem þessum tíðindum fylgdi, þegar leitamennirnir komu hér til gistingar þetta kvöld, svo ferskur í minni, að „það er eins og gerst hafi í gær.“

En svo kom sumarið 1936. Það var mikið óþurrkasumar, einkum undir haustið og var aldrei þessu vant ekki búið að alhirða hér hey í réttum.

Það var við rúningu þetta sumar, að fyrst varð vart við að ær hér væri veik af þessum nýja sjúkdómi. Ekki þurfti það að koma á óvart, því enda þótt girt væri milli heimalanda og afrétta síðan 1914, var sú girðing aldrei öflug og þegar tekin að ganga úr sér eftir tuttugu ár og því ævinlega margt samanvið hér á haustin úr Reykholtsdal. Og ekki bara hér í Króknum, heldur var árlega sótt fé svo nokkrum hundruðum skipti í Miðfjarðarrétt, auk annarra rétta norðan heiða; og þúsundum saman í Þverárrétt. Dreifing á smitinu var því upplögð, enda gekk hún greiðlega.

Eitthvað lítilsháttar fundum við strákar af dauðum ám, fátt þó, þegar við vorum að sækja hesta og kýr út um hagana; og mér er minnisstætt, þegar við vorum að slá hér niður á Eyrunum, þar sem túnið er hér niður við hraunið, og áður höfðu staðið ærhúsin. Þar var allt bullandi í grasi í tóftunum og kringum þær og var slegið árlega. Þegar ég stökk með orfið mitt upp á vegginn á annarri heytóftinni og ætlaði niður í hana til að slá tóftarbotninn, þá hrökkva upp úr tóftinni tvö gimburlömb, en niðri lá móðir þeirra dauð og farin að maðka. En það var ekki margt, sem fannst dautt um sumarið og reyndin var sú, að ekki vantaði nema um tuttugu, sem höfðu drepizt ofan í jörðina.

Ekkert var rekið hér saman fé fyrr en rétt fyrir leitirnar, að farið var og rekinn heim dálítill hópur til að ná í skurðarkind til leita og rétta. Þá voru sumar ærnar móðar og farnar að hnykkjast við öndun og ein datt niður dauð í rekstrinum, þegar hún fór ofan í gilið hér fyrir ofan, geld ær spikfeit og falleg og bara kafnaði, þegar hallaði fram í henni, eða hjartað gafst upp.

Mér er líka afar minnisstæð smölunin til þriðju réttar. En sú var venja, að Krókmenn áttu sláturdaga eftir þá smölun og var ekki allsherjarsmölun hér fyrr en þá, hvert haust. Ég fór í fyrirstöðu hér fram á dalnum og varð svo með rekstrinum niður með gilinu. Ærnar voru að heltast úr lestinni, en þó höfðu þær einkum verið skildar eftir framar á dalnum. Þegar lokið var við að koma burtu förgunarfé, var farið að sækja þær fram á dalinn, sem eftir höfðu orðið. Það mátti ganga að þeim vísum, því þær hlupu ekki langt. Piltarnir, sem hér voru, Sigurður Jóhannesson, síðar bóndi á Þorvaldsstöðum og Eyjólfur Sigurðsson frá Kollslæk fóru með fimm reiðingshesta og skáru ærnar upp á þá, tvær á hvern. Þetta voru spikfeitar ær og rígvænar og voru lagðar í heimilið. Þær veiku, sem heim höfðu komizt voru hins vegar seldar eftir lifandi vigt og reknar af stað í sláturhús, en tíndar upp á bíl þar sem þær gáfust upp í rekstrinum.

Það var í raun heppni í óheppni hér á bæ, að veikin skall á á þessum árstíma, svo að tiltölulega fátt fór ofan í jörðina og nytjar urðu af ánum, en það var held ég mest fyrir tilverknað Jóns kaupmanns Björnssonar frá Bæ. Hann hafði einhver þau verzlunarsambönd, sem gerðu honum mögulegt að koma þessum afurðum í verð, svo að linaði tjónið.

Þetta vor voru hér til um 400 ær og rúmar fimmtíu gimbrar veturgamlar. Ekki átti fjölskyldan þær alveg allar, því vinnuhjú áttu á að giska 15 ær á fóðri. En þegar kom fram að jólum voru rúmlega 130 eftir lifandi. Svo harkaleg var þessi fyrsta holskefla.

Hér var að verki Deildartunguveikin svokallaða, sem síðar var nefnd „vota­mæði.“ Þingeyska mæðiveikin, eða „þurramæðin“ sást ekki þetta fyrsta haust, nema faðir minn taldi að ein ær hefði verið með þau einkenni, sem veiktist þegar farið var að hýsa. Þetta fé var í fullum holdum, hafði þrifist ágætlega þetta sumar, en var að springa af mæði. Stóðu gjarnan hærra með framfætur, ef kostur var á þúfu eða steini. Lungun voru full af vökva og rúmuðust varla í brjóstholinu. Þegar ærnar voru hengdar á reizlukrókinn svo að þrengdi að bringunni, kom oft stærðar vökvagusa fram úr þeim og létti þeim þá á eftir. Ég mun hafa sagt þér frá því, að hér á bæ var oft vitnað í ærlungu, sem fylltu blikkfötu, að vísu líklega átta potta fötu, fremur en tíu. Þetta sá ég sjálfur.

En þetta afbrigði sýkinnar reið yfir og hvarf síðan fljótlega aftur. Ég held að ég megi fullyrða, að votamæðin sást hér varla eftir 1937. Þá tók aftur þurramæðin við. Hún hagaði sér allt öðruvísi. Vökvafylltu lungun hættu að sjást, en í staðinn komu harðir neglingshnútar í lungum, en þau voru af eðlilegri stærð, urðu bara óvirk. Öndunin varð hnykkjótt og hósti algengur. Ærnar drógust upp á lengri tíma, stundum hátt í ár frá því á þeim sást, þar til þær urðu undan að láta.

Þá fór líka að sjást önnur birtingarmynd þessa sjúkdóms, þó mikið vatn rynni til sjávar áður en menn fundu að sama veira olli hvorutveggja. Það var visnan, eða „riðan“ eins og við kölluðum hana þá. Sá sjúkdómur, sem nú er einn kallaður riða („scrapie“), hafði þá lengi verið landlægur í sveitunum hér norðan heiðar. Er mér það minnisstætt að heyra föður minn og nágranna okkar hér í Króknum, sem allir voru gamlir leitamenn af Arnarvatnsheiði, vera að segja sín á milli, „jæja, þá er nú riðan komin hér líka; lengi er hún nú búin að vera fyrir norðan, án þess að berast hingað.“ Veit ég að þeir voru vanir að sjá riðufé í Réttarvatnstanga og í leitunum yfirleitt og má þykja ólíklegt annað en það hafi stundum komið til réttar í Fljótstungurétt, svo mjög sem fé gekk saman á heiðinni og kom til rétta sitt á hvað.

V.

Nema hvað, þegar þessi meginholskefla var riðin yfir hér á bæ, svo sem eins og á jólaföstu 1936, og aðeins hægt að draga andann og athuga hvernig stofninn hafði brugðist við, þá kom í ljós, að dætur Erps höfðu því nær þurrkast út; dætur Óðins mjög týnt tölunni, en Kimbi lifði, og lifði mæðiveikilaus til elli hjá Guðmundi á Kirkjubóli, en þangað var hann látinn 1936 eða 1937. Kolur var dauður áður, krækti sig saman við hrút frá Þorvaldsstöðum 1935 og drápust báðir. Trölli var látinn að Hvítárbakka 1935, en Bógi og Hlenni féllu held ég báðir úr mæðiveiki 1936. Dætur Kols og Kimba, einkum hins síðarnefnda, dugðu held ég öllu betur en Óðins; en dætur Ljóma stóðu þónokkrar af sér votamæði-áhlaupið og urðu fáeinar þeirra gamlar, jafnvel þrettán – fjórtán vetra, án þess að fá nokkurn tíma mæðiveiki. En það sem mesta athygli vakti var þó það, að af tuttugu dætrum Aðils frá Aðalbóli voru átján eftir og hann sjálfur ósýktur. Þetta fannst mönnum vísbending um, að fjárstofnar gætu verið misnæmir fyrir þessari sýkingu.

Þegar votamæðin var horfin en þurramæðin orðin ein um hituna dró nú úr þessum mismun á Aðilsdætrum og öðru fé. Það hefur líklega verið strax veturinn 1938, sem Halldór Pálsson byrjaði athuganir sínar á mismunandi mæðiveikiþoli fjárstofna. Þetta gerði hann á að mig minnir tólf bæjum hér í uppsveitum Borgarfjarðar og nokkrum í Miðfirði. Kom það strax í minn hlut, þá um fermingu, að halda skýrslur fyrir hann um afdrif ásetningsins hér, eftir feðrum. Það voru að sjálfsögðu settir á hrútar undan Aðils, bæði hér og annars staðar og reyndust misjafnlega að þessu leyti. Haustið 1938 voru settar hér á flestar gimbrarnar, en þá voru aðallega orðnir eftir tveir hrútar frá því fyrir mæðiveiki, Aðils og Nefjólfur, sem var Kimbasonur, f. 1935 og varð allroskinn og aldrei mæðiveikur. Aðils féll 1939, heldur en 1940, þá farinn að fella af, en heilbrigður. 1938 voru settir á tveir lambhrútar undan Aðils. Annar þessara Aðilssona, Hermundur, reyndist síðar bera af að þurramæðiþoli dætra. Hinn varð skammærri, en líka lakari að þessu leyti. 1939 voru settir á einir sjö lambhrútar, en af þeim urðu tveir Aðilssynir hér til frambúðar; annar var Dofinn, sem var frábærlega vel gerð kind og besti hrútur í sveitinni á sýningu 1942? Undan honum kom allmargt af ám, sumar gullfallegar, en þær minnir mig að stæðu sig snöggtum lakar gegn veikinni en Hermundardætur. Dofinn fór roskinn til Guðráðs í Nesi og lauk þar æfi. – Hinn hét Fífill og var undan Aðils og höttukápóttri á, sem þá var orðin tólf vetra, þegar hún átti Fífil, en endaði æfina fimmtán vetra, stálheilbrigð og væn, en komin úr „barneign“. En ekki dugði það til mæðiveikiþols, að leiða saman foreldra, sem svo vel þoldu veikina, því dætur Fífils reyndust illa að þessu leyti og sjálfur mun hann hafa veikzt þrevetur, (fremur en fjögurra?) ef ég man rétt.

1939 og 1940 held ég að gimburlömbin hafi öll verið sett á og þar með var nú verulega farið að fjölga aftur. Hleypt var til allra lambgimbra á þessum árum. Það var háttur föður míns, að þeim ám, sem sá mæðiveiki á fyrir jól, var lógað; var oft verið að senda ær í sláturhús á þeim árum fram að jólum; en þær sem sá á eftir það voru teknar frá og hafðar í stíu og ekki beitt út. Þær komu  yfirleitt fram lömbum. Mig minnir að það væri strax 1941, sem fargað var gimbrum undan ám, sem verið höfðu veikar um sumarið, og sá háttur varð meginregla eftir það.

Um eða fyrir 1940 fór að heyrast sá orðrómur, að kollótti stofninn þyldi betur mæðiveikina en hyrnda féð. Kollótt fé var hér varla til, nema á einstaka bæ; það var aðeins á Norðurreykjum og Háafelli, sem kollótt var til jafns við hyrnt eða vel það. Hér voru aðeins til tvær eða þrjár ær kollóttar aðkeyptar þegar ég man fyrst eftir, Norðankolla hét t.d. ein, keypt úr úrtíningi í réttum.

Jón Hannesson í Deildartungu hafði orðið fyrir geysilegu afhroði á fénu, þegar votamæðin gekk yfir þar 1935 og næstu ár, en honum var ekki að skapi að gefast upp við fjáreign. Það mun hafa verið þegar Árni Helgason, sem síðar bjó á Langárfossi brá búi á Beigalda, (en hann mun hafa eignast bústofn Hans Grönfeldt, sem fyrst var mjólkurskólastjóri á Hvítárvöllum, en átti síðar bú á Beigalda), að Jón keypti þar fjárstofn, sem að verulegu leyti mun hafa verið kollóttur. Haustið 1940 fékk pabbi hjá honum tvo lambhrúta kollótta af þessu fé, hvítan og gráan. Sá hvíti varð ekki gamall, veiktist ungur og reyndist ekki vel að neinu leyti, nema dætur hans voru frjósamar. En Gráni var afbragðshrútur og átti hér margt afkomenda sem stóðu allvel af sér veikina. Hann fór seinast til Torfa í Hvammi og varð gamall, ef ég man rétt. Báðir gáfu þeir hyrnt með í bland.

Í Kleifum í Gilsfirði hafði um langt skeið verið ræktaður kollóttur fjárstofn, lítið blandaður öðru fé. Nú fréttist það að vestan, að þar á bæ væru afföll sáralítil vegna mæðiveiki, a.m.k. samanborið við margt, sem menn voru búnir að sjá annars staðar. Eitthvað kann fé þaðan að hafa verið komið suður yfir Brekku um 1940, að Hvammi í Norðurárdal og e.t.v. víðar. Haustið 1939 kom hér í sveit maður, sem Ólafur Andrésson hét, frá Þórisstöðum í Þorskafirði. Hann var vinnumaður á Þorvaldsstöðum, var kindakarl og fór strax að eignast kindur. Hann var kunnugur þeim Kleifafeðgum, Stefáni Eyjólfssyni og Jóhannesi. Það samdist nú með þeim, honum og pabba, að Ólafur skrifaði þeim feðgum og falaði af þeim þrjá lambhrúta, einn fyrir sig og tvo fyrir pabba. Komu þeir með skilum haustið 1941. Hrútarnir tveir, sem hingað komu, voru með afar samstæðu fjárbragði, hvítir, en ekki skjallhvítir, með breitt og þykkt höfuð og gleidd milli kjálka meiri en ég man eftir á öðrum kindum. Þeir voru nokkuð háfættir, en með sterkt bak og jafna yfirlínu, holdfylltar malir, og lærin voru þykk og vel vöðvuð uppi, en lærleggurinn nokkuð langur; kviðléttir. Þeir voru mjög áþekkir, en þessi lýsing á nú einkum við þann sem lengur lifði, því annar fór úr vatnssótt á fyrsta vetri, á miðjum fengitíma, ef ég man rétt. Það kom nú í ljós að sá var ekki alls kostar kynhreinn, því ég man að undan honum kom hyrnd gimbur. Að sjálfsögðu voru ærnar hér nær allar hyrndar, en undan hinum, Dufgusi, kom þó aldrei hyrnt lamb. Mér þótti skemmtilegt, þegar ég kom í dýragarðinn í Kaupmannahöfn 1946, að sjá að lamadýrin voru alveg nauðasviplík sumum Kleifablendingsánum heima!

Sá hrúturinn, sem Óli fékk, var varla með jafnsterkan Kleifasvipinn, en var ágætur hrútur og var notaður einhver ár á Þorgautsstöðum, en þangað var Óli fluttur með kindur sínar 1941. (Óli átti síðar lengi heima í Borgarnesi og vann hjá Vegagerðinni).

Árið eftir, 1942, var svo ráðist í að fylgja betur eftir þessari viðleitni til að ná í kollótta stofninn að vestan. Var þá gerður út bíll Sauðfjársjúkdómanefndar til að sækja fé. Faðir minn og Guðráður í Nesi fóru með honum vestur og keyptu fé á bílinn, allt kollótt, mest í Kleifum og Ólafsdal, en líka í Garpsdal, og fóru svo norður yfir Steinadalsheiði og fengu hrúta á Ljúfustöðum og Fjarðarhorni og e.t.v. víðar. Flest voru þetta hrútlömb, stöku gimbrar, (hingað komu tvær frá Jóhannesi í Kleifum), en eitthvað lítilsháttar af eldri hrútum. Ekki held ég að bíllinn hafi tekið nema eitthvað milli 30 og 40. Þeir félagar stóðu ofan á hjá kindunum til skiptis á heimleið, (en Björn Blöndal, starfsmaður Sauðfjárveikivarna, ók bílnum); og tóku til þess, sem þeir höfðu ekki áður kynnst, að féð reyndi sífellt að bíta þá. Það var styggt. Þetta fé dreifðist á allmarga bæi, hér í Síðunni, Reykholtsdal o.v. Úr þessum leiðangri fékk faðir minn einn lambhrút frá Kleifum, auk gimbranna, sem ég nefndi áður. Sá hrútur hét Rommel og var til um nokkur ár og þeir Dufgus báðir. Rommel var líka góð kind, ekki eins leggjalangur ef ég man rétt, en heldur ekki með eins eindreginn Kleifasvip og hitt flest, m.a. með gulan blett á hálsi, en hreinkollóttur var hann, gaf aldrei hyrnt. Hvorugur fékk mæðiveiki.

Úr þessu fór nú kollóttu fé mjög fjölgandi hér á bæ, en auk þess voru hér á þessum stríðsárum tveir hrútar af Border-Leicester kyni. Annar var frá Hvítárbakka og var ¾ skoti, en hinn frá Hvanneyri og var af hreinræktaða stofninum, sem þar var. Fénu hafði nú fjölgað svo, þegar kom fram yfir 1941, og dregið úr fjárdauðanum, að ekki þurfti að setja á allar gimbrar til að halda við. Mig minnir, að til þess að fá að nota þessa hrúta, þyrfti að lofa að setja ekki á undan þeim. Það var ekki gert, nema til voru tvær ær undan Hvítárbakkahrútnum, (síðheimt lömb minnir mig og urðu vænar prýðisær). Enda voru þeir fyrst og fremst notaðir á lökustu ærnar og svo á þær, sem voru að veikjast eftir áramótin og fóru í stíu. Sérvigt var tekin á þessum lömbum í sláturhúsi og minnir mig að þau væru alltaf um það bil með kílói meiri meðalfallvigt en hin. Á þeim árum var nýrmör vigtaður með í skrokknum. En feitt held ég að það ket þætti nú á dögum, skrokkarnir huldir þykkri fitukápu yfir allt bakið.

Þrátt fyrir þessa kollóttu hrúta, Grána og Kleifahrútana og síðan einhverja syni þeirra, var þó meirihluti fjárins held ég hyrndur fram að niðurskurði. Dætur Dofins voru sumar einkar fallegar ær og vel byggðar, og dætur Gyrðis Hermundarsonar, f. 1941, sem var dóttursonur Hupps og ég nefndi hér einhversstaðar framar, voru frábærlega holdgrónar ær og frjósamar. Goði, sem var sonur Gyrðis og mjög fallegrar ær undan Dofin, var mjög góð kind sjálfur, en dætur hans held ég að hafi samt ekki náð systrum hans.

Haustið 1945 eignaðist pabbi svo hrút frá Guðlaugsstöðum í Blöndudal, sem komið hafði lamb að Kletti í Reykholtsdal, og var líklega tvævetur, er við fengum hann, þegar Hallfríður ekkja Guðmundar Jónssonar brá búi þar, eftir lát hans. Þetta var ekki stór kind, kviðmikill nokkuð, fremur snotur og svipfríður, en allgulur og ekkert sérstakur fyrir augað. En undan honum fengum við á næstu árum hóp af gullfallegum ám og mikið af gráu.

Ég minntist hér að framan á forustuhrútinn, sem Halldór Pálsson kom með að Hesti undan niðurskurði í Bárðardal.

En fleiru fé bjargaði Halldór undan hnífnum að Hesti á þessum árum, þó ekki væri því tjaldað nema til einnar nætur. Ég held helst, að Halldór hafi alltaf hugsað sem svo, að ef allt niðurskurðarfyrirtækið mistækist nú, væri ekki verra að koma undan því besta af niðurskurðarsvæðunum.

Ég man eftir hrút úr Kelduhverfi, (frá Tóvegg?) sem kom að Hesti og við fengum lambhrút undan, að mig minnir 1947. Þá var komið að Hesti það síðasta af fé Ásgeirs í Gottorp og við fengum þennan lambhrút léðan og annan til eignar á Hesti og voru báðir undan ám frá Ásgeiri, en hinn undan hrút frá Guðlaugs-stöðum, sem til var á Hesti. Líklega báðir ágætiskindur, eftir því að dæma sem við fengum undan þeim. Þá man ég eftir kindum frá Ásgarði í Dölum, bæði hyrndum ám, frábærum og hníflóttum hrút afbragðsgóðum, sem Halldór kom með að Hesti undan niðurskurðinum. Ennfremur kollóttu fé af svæðinu milli Bitrugirðingar og Berufjarðargirðingar, sem hann kom með að Hesti. Úr því fengum við hrútinn Skalla frá Valshamri í Geiradal, prýðilegan kollóttan hrút og einhverja mestu ullarkind, sem hér hefur komið. Reifin af dætrum hans voru bæði stór og góð. Hann var arfhreint kollóttur, gaf aldrei hyrnt lamb. Til voru tveir synir hans frá 1948, gullfallegar kindur, dóttursynir Kleifahrútanna. En eitthvað af kollóttu fé af sömu slóðum man ég að fór suður á land úr þessu slagtogi, því ég man eftir Ingvari í Halakoti (sem síðar hét Hvítárbakki) í Biskupstungum í húsunum á Hesti að sækja þetta fé. Það besta af ám og hrútum Gísla í Eyhildarholti var flutt suður í Hreppa undan hnífnum. En síðast, en ekki síst, kom Halldór með Spak, frá Sigurði Helgasyni í Arnkötludal, úr niðurskurðinum í Steingrímsfjarðarhólfi, suður að Hesti. Hafði Halldór þá undanfarið talið Spak einn besta kollótta hrút, sem til væri í landinu. Hann fengum við hér fyrst lánaðan milli jóla og nýárs 1947, en vorið eftir keypti pabbi hann og felldi hann tíu vetra gamlan? 1949. Við notuðum hann því í tvo vetur og áttum undan honum hóp af rígvænum tvævetlum og veturgömlum ám, þegar kom að niðurskurði. En Spakur var ekki arfhreinn kollóttur, því undan honum kom dálítið af hyrndu og það var miklu ósamstæðara og minna ræktarlegt fé en það kollótta – þó ekki síður rígvænt.

Þetta var nú sá stofn, sem rekinn var undir hnífinn héðan af bæ haustið 1950. Bæði hafði auðvitað átt sér stað náttúruval úr hyrnda stofninum með tilliti til mótstöðu gegn þurramæðinni (sú vota var löngu gleymd að baki) og auk þess hefur að líkindum verið meiri arfgeng mótstaða í Kleifafénu. Þá er líklegt, að sá háttur, sem ég nefndi áður, að taka sjúku ærnar frá að vetrinum og farga undan veiku ánum á haustin, hafi hægt á smitdreifingu. Nema nokkuð var það, að vanhöld vegna mæðiveiki voru að minnka ár frá ári. Niðurskurðarhaustið var gáð rækilega að breytingum í lungum í öllu fullorðnu fé í Hurðarbakssláturhúsum. Það gerði Guðmundur heitinn Gíslason læknir, sem lengi hafði hönd í bagga með öllum vísindarannsóknum á fjárpestunum og kom hér oft. Hann sagði við pabba, að ekki hefði fundist mæðiveikibreytingar í lungum nema í 15% af fénu hér, eða eins og hann orðaði það; „þú varst búinn að sigrast á mæðiveikinni.“

Þetta hygg ég að hefði nú gerzt víðar, ef ekki hefði verið skorið niður. En ekki var glæsilegt að hugsa til þess, að veikin ætti eftir að geisa um þá hluta landsins, sem hún hafði enn ekki náð til. Því var ekki um annað að ræða en fylgja sem fastast eftir fjárskiptastefnunni, þegar hún hafði verið mörkuð. Auðvitað var ekki skemmtilegt að farga fallegum stofni, en þetta var búið að eiga sér langan aðdraganda, þegar hingað var komið, menn orðnir vanir þeirri tilhugsun að þetta hlyti að gerast og tóku að hyggja gott til að byrja aftur með heilbrigt fé.

VI.

Það hafði legið fyrir einhver ár, að haustið 1950 yrði skorið niður á öllu svæðinu frá Laxárdalsgirðingu að Hvalfjarðarbotni, að fráteknu Snæfellsnesi vestan við girðinguna úr Skógarnesi í Álftafjörð, en þar var skipt um fé 1949.

Þetta fyrirtæki þurfti að sjálfsögðu að undirbúa vel og var stofnað sérstakt fjárskiptafélag, ég þori ekki að fullyrða hvort það var aðeins eitt fyrir allt svæðið, eða að sérstakt félag var fyrir Borgarfjarðarhérað, en fyrir víst minnir mig að samstarf í einhverju formi væri um allt niðurskurðarsvæðið. Gögn fjárskipta­félagsins eiga að vera varðveitt á Héraðsskjalasafninu í Borgarnesi. Félagið hafði að ég held hönd í bagga um að skipuleggja slátrunina og sjá um að fyrirmæli um smölun og förgun gamla stofnsins væru virt. Ennfremur að skipuleggja kaup á nýju fé og skiptingu þess milli bænda.

Mjög fljótt kom upp á þeim vettvangi umræða um að svæðið væri alltof stórt og of mikið í hættu, ef eitthvað mistækist í framkvæmd fjárskiptanna, ef það væri ekki hólfað eitthvað sundur. Þetta minnir mig að Sauðfjár-sjúkdómanefnd yxi mjög í augum, enda hefur hún líklega ekki haft ráð á að kosta miklu til nýrra girðinga. Þó komu menn auga á tiltölulega ódýra leið, þegar farið var að athuga málið, af því líka, að kostnaði mátti dreifa á tvö ár. Hvítá var að sjálfsögðu verulegur farartálmi fé, þó engan veginn væri hún fjárheld. Það var mjög viðkvæmt mál, að afréttur Reykdæla og Hálssveitinga er norðan Hvítár og ekki hægt að vísa þeim til landa annars staðar. En frá Hvítá lá hins vegar nýlega uppgerð merkjagirðing milli Gilsbakka og Bjarnastaða og síðan afréttargirðing áfram austur í Hólmavatn. Bilið, sem brúa þurfti í fyrstu lotu, þaðan í heiðar-girðinguna milli Borgarfjarðar og Húnaþings, var aðeins 14 km. Var ákveðið að girða þann spotta vorið 1950 með sjöstrengja girðingu. Ekki mun það hafa verið afráðið svo snemma, að hægt væri að nota vetrarfæri til flutninga, ef það hefði þá yfirleitt komið til greina, og varð að grípa til hins gamla ráðs að flytja efnið á klökkum. Það var nú að þessu leyti happ, að dráttarvélaöldin var svo nýgengin í garð, að menn höfðu ennþá áburðarhestana með öllum búnaði tiltæka. Var nú gengið í þetta verkefni, fengnir tveir menn til verkstjórnar við girðinguna, Torfi Magnúson í Hvammi og Pétur Jónsson í Geirshlíð. Þeir mynduðu hvor sinn vinnuflokk, um það bil tíu manns í hvorum, og byrjuðu sinn á hvorum enda. Litlu áður en þeir héldu á vettvang var byrjað að flytja efnið og dreift frá báðum endum. Til að létta flutninginn eða auka flutnings­getuna, sendu Sauðfjárveiki­varnir nokkurt magn af álvír, sem var þeim mun léttari en járnvírinn, að þrjár rúllur af honum öðru megin á hest voru léttari baggi en tvær af hinum. Ekki fóru þrjár rúllur sérlega vel í bagga saman og man ég að einn bóndi hér í nágrenni neitaði með öllu að láta þær á sína hesta og fór með tvær í bagga. Fór sú hagræðing því fyrir lítið að hans leyti. Það kom svo í ljós, að þessi álvír var bráðónýtt girðingarefni og gekk úr sér á skömmum tíma.

Það var á laugardegi, sem við fórum með fyrstu lestarnar, líklega frá sex eða sjö bændum hér í Síðunni og mig minnir tveimur í Hálsasveit. Það gætu hafa verið um 50 – 60 hestburðir í þessari fyrstu ferð. Reynt var að raða þannig á hverja lest að efnið væri hæfilegt á ákveðinn spotta af öllum tegundum, gaddavír, renglum, föstum staurum, sléttum vír og lykkjum, þannig að ekki þyrfti að vera að fara nema sem skemmst með hverja lest. Meirihlutinn í þessari fyrstu ferð fór á eystri endann, enda var þangað meira en helmingi lengra frá þeim stað, sem búið var uppá, en í neðri endann. Það var fyrir neðan Fljótstungu, sem efnið var tekið af bílum og bundið í baggana. Við fórum þrír með rúma tuttugu hesta í neðri endann, norðan við Hólmavatn og austur fyrir Lambá þennan dag.

Daginn eftir, sunnudag, fóru girðingaflokkarnir á vettvang og hófu störf daginn eftir. Þá varð það hlutskipti mitt að reiða flokk Péturs í Geirshlíð fram fyrir Lambá á hestum okkar Gilsbakkamanna, en sá flokkur byrjaði á neðri endanum. Flokkur Torfa í Hvammi, sem byrjaði austur frá, mun hafa farið á eigin hestum fram eftir í byrjun og lestamenn síðan tekið þá með sér ofan, eða það minnir mig helst. Þann dag var ekkert efni flutt.

Síðan var haldið áfram flutningi daglega. Vorum við Guðmundur heitinn á Kolsstöðum í því starfi mestallan tímann, ásamt Erlingi á Hallkelsstöðum. Aðrir unnu að því að búa upp á lestirnar. Í það mátti skjótast í ígripum. Voru það aðallega staurarnir, sem þurfti að binda í klyfjar. Í vírrúllurnar voru bara dregnir einhverjir spottar. Ekki gekk alltaf vel að komast leiðar sinnar, því víða eru keldur á leið. Kom þá fyrir að baggi hrykki ofan, ef klárinn lá í. Sums staðar þurfti að leysa lestarnar sundur að einhverju leyti, til að teyma yfir verstu bleytuna. Dálítið var um að hestar fældust í fyrstu ferðunum, en þeir lögðu það af, þegar þeir vöndust slarkinu. Þegar búið var að taka ofan af lestunum, leystum við sundur og rákum til baka. Það var miklu fljót­legra.

Við höfum trúlega haft milli tuttugu og þrjátíu hesta í ferðum, þegar sleppti fyrsta flutningsdeginum, suma daga þó kannske fleiri. Ég man ekki betur en héðan væru fimmtán reiðingshestar í þessum flutningum og færu flestir alla dagana. Með þessu móti hafðist vel undan að flytja og stóð aldrei á. Þeir voru í viku að girða og hefur því hvor flokkur fullgirt nálægt km. dag hvern. Á sunnudegi sóttum við þá aftur, rákum tuttugu hnakkhesta fram á milli Graf­skurða, þar sem flokkarnir voru þá að mætast og tengja saman endana. Riðum síðan skont ofan Lambatungur og Hólmavatnsdal, hingað ofan að Gilsbakka. Þar var Ingimundur á Hæli þá kominn, með peninga til að borga mönnum vinnuna.

Aðeins hafði vantað upp á efnið, renglurnar voru of fáar. Því var það að við fórum fimm saman nokkrum dögum síðar með þetta efni, þegar það kom, við feðgar hér og Hafsteinn Austmann og Sveinn Matthíasson, sem þá voru hér strákar og Torfi í Hvammi, til að ljúka við að negla upp og ganga frá girðingunni. Þá fengum við blíðuveður og hita framan af degi, en síðan hófst þrumuveður, eitt hið mesta, sem ég hef upplifað hér á landi og á hæla þess steypiskúr. Við komum heim blautir og kátir, því Lambatungnagirðingin var fullgerð.

Þannig var þetta vandamál með stærð hólfsins leyst, með því líka að síðan var girt meðfram Hvítá allt ofan í fjörð vorið eftir. Langt er nú síðan hætt var að halda þeirri girðingu við, víðast hvar.

Merkjagirðingin hérna og fjallgirðingin, sem með þessari ráðstöfun breyttust í varnarlínur, voru bara fimm og sex strengja. Þær voru nú styrktar til að rísa undir nýju hlutverki og bætt tveimur strengjum í fjallgirðinguna austur Eggjarnar í Hólmavatn haustið 1950. Merkjagirðingin fékk líklega samskonar búningsbót vorið eftir, en var nokkru síðar tvöfölduð. Smám saman fór svo, að eldri línan í henni gekk úr sér og  eyðilagðist, og var hún þá aftur orðin einföld girðing og er enn. Í nokkur sumur fór varðmaður með girðingunni fram fyrir Kvíslavötn, á tveimur dögum, fram eftir annan daginn og ofan hinn..

Ég held að það hafi verið árið eftir, sem líka var girt úr Andakílsárósi í Skorradalsvatn og þaðan í Reyðarvatn og upp í girðinguna sem áður hafði verið girt úr Hvalfirði í Þórisjökul, og Borgarfjarðarsýslu þar með skipt í tvennt. Ég fullyrði þó ekki um ártalið, en held að það hafi verið gert eftir að mæðiveikin kom upp á Ströndum í miðjum fjárflutningunum 1951.

Við þessa aðgerð vorum við Gilsbakkamenn girtir frá allstórum hluta af heimalandi jarðarinnar, því sem liggur Kjararmegin. Þegar fjölgaði í afrétti, varð á því landi geysileg örtröð, svo að við sáum að horfði til landskemmda. Vildum við því fá það fært yfir varnarlínuna, en þar var þungt fyrir fæti. En þó gáfu Sauðfjárveikivarnir kost á því að leggja til efni í girðingu með Kjarará og Lambá, utan um okkar land, ef við kostuðum uppsetningu og héldum landinu fjárlausu í þrjú sumur. Að því gengum við og fengum efnið á útmánuðum 1965 og fluttum það á traktorsheyvögnum á freðnu. Síðan girtum við það, heimafólkið hér, um sumarið, vesturendann um vorið, fyrir rúning og slátt, en seinni hlutann um haustið, lukum því október. Fórum oftast annan hvorn dag á fjallið, en unnum heimastörfin hinn. Þessi girðing er rúmlega tólf kílómetrar, sjö strengja gadda­vírs­girðing. Þá þekktist enn ekki að girða rafgirðingar, enda hefði slíkt eflaust ekki verið tekið í mál í aðalvarnarlínu, eins og þetta var þá.

       VII.

Það lá glöggt fyrir, að haustið 1950 var ekki til fé á Vestfjörðum til að fullnægja fjárkaupaóskum bænda á öllu niðurskurðarsvæðinu. Því var það ákveðið, líklega a.n.l. vegna þess að sundurhólfun svæðisins var ekki lokið, að ekki yrði flutt nýtt fé á svæðið sunnan Hvítár og framhluta Hvítársíðu, sem nú var orðinn með því í hólfi. Ég held að flestum hafi þótt þetta skárri kostur en að dreifa fáeinum kindum til allra. Ekki dugði þetta þó betur en svo, að hér í Mið- og Niðursíðuna kom ekki heldur fé, nema lítilræði á þrjá bæi, Sámsstaði, Háafell og Síðumúlaveggi, haustið 1950. Þó var nú í fyrsta sinn sótt fjárskiptafé austur í Öræfi, flutt flugleiðis á flugvöll á Stórakroppi, um það bil 100 lömb í hverri ferð, og dreift til bænda í Þverárhlíð, Norðurárdal, Stafholtstungum og að mig minnir í Borgarhreppi líka. A.m.k. minnir mig að þessum lömbum væri skipt í Svigna­skarði. Faðir minn var í stjórn fjárskiptafélagsins og kom mikið í hans hlut að stýra þessum skiptum. Man ég að hann talaði um að Öræfalömbin hefðu verið skelfing smá. En nokkrum árum síðar man ég að Ásmundur á Högnastöðum sagði við mig, að það mætti rekja Öræfaærnar úr á bæjunum, þær væru alls staðar bestu ærnar. Hann var manna kunnugastur fénu á þessu svæði.

Hér í hólfi var því sem sagt fjárlaust í eitt ár í fjárskiptunum. Það var ákveðið, að þeir, sem áttu að fá fé um haustið, þ.e.a.s. innan þessa héraðs Mýramenn, svo og Hnappdælingar, og Dalamenn sunnan girðingar, skyldu farga á undan okkur hinum. Var því farið í fyrsta lagi í leitir þeim megin girðingar og förgun drifin af; smalað svo vel sem menn gátu og síðan farið að sækja nýtt fé. Ekki gekk það þó með öllu slysalaust og sumt slapp með naumindum. Gunnlaugur frændi minn í Einholtum í Hraunhreppi, gætti lambahópsins nýkomna út á flóa. Hvergi var hættu að sjá, og hann skaust heim til að fá sér hádegismatinn. Þegar hann var búinn að gleypa í sig matinn fór hann aftur til lambanna. Þá var komin saman við svartbotnótt rolla af gamla fénu, sem einhver átti, og hópurinn mátti allur fara í sláturhúsið. Í Hvammi í Norðurárdal fór betur. Þar voru lömbin á túninu, þegar heim að túngarðinum kom svartbotnótt rolla frá Hannesi í Brekkukoti (en þeir höfðu lengi nytjaskipti, Hannes rak fé sitt upp á Mjóadal í Hvammi og smalaði með Sverri á haustin, en Sverrir rak hross sín í vetrarhagagöngu í Brekkukoti). Sá var þó gæfumunur, að rollan komst þar ekki til lambanna og því þurfti ekki að lóga þeim. Ég man ekki lengur hvar þriðja botnótta rollan velgdi mönnum undir uggum með líkum hætti, en einhvers staðar var það.

Hérna megin girðingar minnir mig að við værum að smala og farga á svipuðum tíma og vant var. En vegna þess að byrjað var samtímis að flytja heilbrigt fé í Mýrasýslu, máttum við Krókmenn ekki reka sláturféð um Mýrasýsluhólfið og urðum að reka suður fyrir Hvítá á Barnafossbrú og ofan Hálsa­sveit og Norðurland, að Hurðarbakssláturhúsi. Þegar allt var dautt sem fundist hafði, fóru menn enn eina yfirferð til öryggis. Þá fundum við pabbi eina kollótta á með kollóttu gimburlambi. Við rákum þær heim og lóguðum. Hún var út af einni ánni, sem mamma mín hafði átt, þegar hún byrjaði búskap.

Féð, sem ég hafði þekkt, frá því ég fór að geta horft í kringum mig, var endanlega útdautt.

En reyndar urðu þetta nú ekki síðustu kindurnar, sem lógað var hér um sveitir. Guðmundur heitinn á Hvítárbakka mun hafa verið formaður stjórnar fjárskiptafélagsins. Nú ber það til einn haustdag, það var alllangt liðið á október, að hann hringir í pabba og er all mikið niðri fyrir, því hann hefur frétt, að á Húsafelli sé ekki búið að smala lokasmölun og talsverðu af fé muni þar ófargað. Ég man nú ekki hvort pabbi vissi þetta fyrir, má vera að nágrennið, þar á meðal við hér, höfum haft grun um að ekki væri búið að hreinsa þar endanlega; nema faðir minn ríður strax suður eftir og talar við Þorstein, frænda sinn og fóstur-bróður, sem tekur þessu að sjálfsögðu öllu vel, og er ákveðið að safna liði og smala næstu daga. Þegar pabbi kemur heim segir hann mér að ég eigi að fara suður að Húsafelli og smala skóginn með heimafólki daginn eftir. Ég sæki mér hest og ríð suður að Húsafelli um kvöldið og gisti þar.

Að morgni er lagt í smalamennsku. Við fórum þaðan fimm; Þorsteinn og börn hans tvö, Magnús, síðar bóndi í Vatnsnesi í Grímsnesi og Ástríður, síðar húsfreyja á Húsafelli; og Þorbjörn Sveinbjarnarson, aldraður maður, fyrrum bóndi á Sigmundarstöðum í Hálsasveit, en síðar lengi smiður í Kanada, á Fróðastöðum í Hvítársíðu og víðar, þá orðinn heimilismaður á Húsafelli. Til móts við okkur komu Kalmanstungubræður fram við Geitá, Kristófer og Stefán, og fóru þeir á hestum niður Skóginn meðfram ánni. Við hin röðuðum okkur gangandi í skóginn, því hann er illsmalandi á hestum. Víða varð vart við fé, sem hvarf jafnharðan og réði því hending að því er virtist, hvað hljóp rétta leið á undan okkur. Mér kom svo sem ekkert á óvart hvernig er að smala svona land, því ég var vanur Skógarhrauninu hér heima, þar sem rollurnar stunduðu það óspart, að skjótast til hliðar og láta draga yfir sig í skjóli við birkið. En hér var greinilegt, að féð var búið að komast rækilega upp á það lag, að hlýða ekki smalanum. Ég var með góðan hund, sem dugði nú allvel til að halda því við efnið, en þegar kom að Kaldá og féð fór sumt að renna yfir hana, snerust aðrar til varnar og hlupu á okkur sitt á hvað. Urðu þarna erfiðar eltingar á ógreiðfæru landi, á þeim slóðum þar sem nú eru sumarhúsin í skóginum. Það vildi okkur til happs, að komnir voru tveir menn til að sækja sláturfé á bíl frá Verslunarfélagi Borgarfjarðar, Þorsteinn Bjarnason, sem átti lengi heima í Borgarnesi, stuttu látinn, og Rafn heitinn Sigurðsson, Ronni, þá ungur piltur en röskur og athugull eins og jafnan. Þeir stöðvuðu féð, sem yfir kom, svo það tapaðist ekki út með fjalli og síðan kom Ronni yfir til að eltast við féð með okkur í skógarjaðrinum. Við fengum þarna nokkra tugi fjár, nóg á bílinn og meira til.

Eftir að heim kom og búið var að borða, líklega nokkru eftir hádegi, fórum við aftur austur fyrir skóg. Minnir mig að við værum keyrð á bílpalli heima-fólkið, en Kalmeningar riðu heim. Fórum við á bílnum (frekar en heyvagni aftan í traktor) austur á Jaðra og röðuðum okkur aftur niður Skóginn og var röðin nú að sjálfsögðu gisnari. Einhverju náðum við í þessari ferð, en urðum þó vör við nokkuð af fé sem slapp. Því lögðum við nafnar enn af stað ekki löngu fyrir rökkursbyrjun og fórum nú ríðandi inn með hlíð. Þar hittum við fyrst eina rollu mæðiveika og gripum hana, og ég leysti af mér beltið og batt hana á hornunum við væna hríslu og sagði henni að bíða eftir okkur. Það gerði hún og komst heim í rökkrinu. Fljótlega fundum við kindahóp, svona sex eða sjö, skammt inn í skóginum austur með hlíðinni og komum honum á skóglaust land upp við hlíðina þar sem hann stöðvaðist. Einhverju bættum við í hann og fannst mér nú rétt að fara heim með þetta, því dag var að þrjóta. Þá sáum við glitta í kindur alllangt norður í skógi. Vildi nafni minn endilega freista þess að ná þeim. Einhvernveginn hittum við nú á þær, svo nafni bar á þær kennsl, dilká með gimburlambi. Hún varð okkur hinsvegar hin erfiðasta, og endaði langur eltingaleikur, gangandi að sjálfsögðu, með því að við týndum henni, og hún hafði það af, að verða síðasta kindin, sem til förgunar náðist í héraðinu í niðurskurðinum 1950.

Þegar við komum aftur suður að hlíðinni, voru sumar kindurnar, sem við skildum þar eftir, að sjálfsögðu týndar og rökkrið komið. Æ síðan hef ég með sjálfum mér kallað þetta Mangaaðferðina, að hætta á að tapa mörgu fyrir fátt.

Við röltum með þær heim, sem eftir voru á Mógilsflötinni og tókum bundnu rolluna í leiðinni. Lokið var löngum og erfiðum smaladegi og ég reið heim í myrkrinu. Það var dimmt upp yfir hraunið. Ég held ég hafi ekki náð háttum.

VIII.

Veturinn 1950-1951 leið eins og aðrir vetur, en dálítið voru störfin fábreyttari, engin fjárhirðing. Líklega var hann bæði snjóléttur og kaldur, því mjög víða fraus í vatnsleiðslum í bæi og fjós þennan vetur. Það gerðist líka hér og ég man að ég hugsaði stundum, þegar ég var að sækja vatnið, mest handa kúnum, en líka allt sem í bæinn þurfti, að talsverður ábætir hefði þetta nú verið, ef líka hefði þurft að sinna fénu. Að vísu hefði aldrei verið sótt í það vatn, nema hrútana.

Heyskapur gekk vel um sumarið, en var hætt fyrr en vant var, þó ekki fyrr en í septemberbyrjun. Til stóð að kaupa nýtt fé um haustið, en áður en til þess kæmi, þurfti að smala afrétti og heimalönd til að ganga úr skugga um að ekki leyndist neins staðar fé, hvorki útigengið né aðkomið. Við Óli Ágústsson, sem nú hefur lengi staðið fyrir hjálparstofnun vímusjúklinga í Hlaðgerðarkoti og víðar, fórum ríðandi hér fram allan dal og austur með Hólmavatni, síðan niður hjá Hallkelsstöðum og skildum þar eftir hestana, en fórum gangandi niður hraun, annar með Hvítá en hinn með Litlafljóti, Hvergi sást kind, enda ekki við að búast, er engin kind hafði nokkurn tíma sést sumarlangt. Þetta rifjum við Óli upp, þegar við hittumst, þegar við smöluðum tveir einir allt Gilsbakkaland á dag.

Einhvern næstu daga voru þeir menn, sem sveitarstjórnir höfðu valið til að fara til fjárkaupa, boðaðir á fund, sem fjárskiptafélagið og Sauðfjárveikivarnir boðuðu til, mig minnir á Hvanneyri. Voru okkur þar lagðar lífsreglurnar um það hvernig við skyldum haga þeim störfum, sem okkar biðu. Í raun var okkur, sem áttum að kaupa fyrir Borgarfjarðarsýsluhólfið, skipt í fimm hópa. Í Vestur-Barðastrandarsýslu munu hafa farið menn utan Skarðsheiðar. Vissum við hinir ekkert af þeim. Þeir sem fóru í Vestur-Ísafjarðarsýslu munu hafa verið farnir degi eða tveimur á undan okkur, jafnvel meira. Þeir sem fóru í Strandasýslu, Djúp og Austur-Barðastrandarsýslu hittust allir á Hvítárvöllum að morgni dags og lögðu upp samtímis, útbúnir með nótuhefti og reizlur til að vigta lömbin. En ekki áttum við allir samleið nema upp að Dalsmynnisvegamótum.

Hér úr Hvítársíðu framan girðingar fórum við þrír. Kristófer Ólafsson í Kalmanstungu fór í Strandasýslu. Við Sigurður Jóhannesson á Þorvaldsstöðum fórum báðir í Djúpið. Sigurður hafði jeppa til fararinnar og í honum vorum við tveir, svo og tveir Hálssveitingar, sem áttu samleið með okkur, Jón Sigurðsson í Hraunsási og Magnús Þorsteinsson á Húsafelli. Vorum við á nokkrum jeppum í samfloti vestur í Garpsdal. Tveir bílar með þann hóp, sem fór í Austur-Barðastrandarsýslu, sex menn. Ef ég man rétt, voru það Marinó á Skáney, Daníel á Grímarsstöðum, Sigurður á Refsstöðum og Höskuldur í Vatnshorni, en ég kem ekki lengur fyrir mig hinum. Tók Júlíus Björnsson á móti þeim í Garpsdal, en hann mun hafa verið umboðsmaður og skipuleggjari verkefnisins í austursýslunni, að einhverju leyti fyrir hönd Sauðfjárveikivarna.

Við hinir lögðum á Þorskafjarðarheiði undir úthallið og þótti heiðarslóðin hrjóstrug og seinfarin. Við munum hafa verið á  þremur bílum norður yfir heiðina. Fyrirliði okkar var Guðráður í Nesi og minnir mig að hann skipti liði okkar í Djúphreppana daginn eftir, e.t.v. í samráði við Pál í Þúfum, sem gegndi þar sama hlutverki og Júlíus sunnan heiðar. Við vorum níu talsins í hans liði.

En auk þess var von um kvöldið í Nauteyrarhrepp fjárkaupamanna Hestsbúsins, Halldórs Pálssonar, Guðmundar Péturssonar bústjóra og Guðmundar Ingimarssonar, sem á þeim árum var vinnumaður á Hesti. Var gert ráð fyrir að þeir ynnu með okkur hinum. Hestsbúið hafði fengið leyfi til að velja sér fé á allmörgum búum á Vestfjörðum, með samþykki Borgfirðinga, en því fororði, að búið yrði kynbótabú, sem héraðsmenn í því hólfi ættu aðgang að. Ekki man ég lengur nákvæmlega hve margir þeir bæir voru, sem þetta kaupaleyfi tók til, flestir í Reykhólasveit og Inndjúpi. Líklega hafa þeir þá verið búnir að fara á þá bæi í Reykhólasveit og Gufudalssveit, sem þeir keyptu á, því mig minnir að þeir væru eitthvað búnir að vera vestra áður en við komum. Ég kem því hins vegar ekki fyrir mig, hvenær þeir fóru í Vestur-Barðastrandarsýslu, en ég þykist muna fyrir víst, að fé frá Vatnsdal í Patreksfirði kæmi að Hesti, e.t.v. líka frá Kvígindisfelli í Tálknafirði.

Mér verður það alla æfi minnisstæð stund, þegar við námum staðar þar sem vegurinn kom þá á brún Langadals, innan við bæina í dalnum. Eftir þokuslæðing á heiðinni sá nú í sólarlagsbirtu út í dalinn og Djúpið. Ofarlega í hlíð dalsins var iðjagræn, gróandi rönd. Þar höfðu síðustu vetrarskaflarnir horfið úr gróinni hlíðinni að áliðnu sumri og gróður stóð í þeim blóma, að hattaði fyrir við það sem neðar var í hlíðum, sem eðlilega var að taka á sig haustfölva. Í þessu belti var féð og bar haglendi sínu fagurt vitni. Talsverður fjárhópur var þarna á næstu flesjum, sýnilega væn lömb, sum svartgolsótt. Hvað maður getur munað!

Við héldum niður Langadalinn og beygðum fyrir múlann inn í Ísafjörðinn. Eitthvað skiptum við okkur á bæina til að leita gistingar. Við fjórmenningar fórum heim að Laugabóli og knúðum dyra. Sigurður bóndi Þórðarson kom út á tröppurnar og talaði við okkur, en ekki tók hann vel undir beiðni okkar um næturgistingu. Kvaðst þó geta hýst tvo, en réði okkur til að fara inn að Múla. Ég man ekki lengur hvort við gerðum það þá um kvöldið, held þó helst ekki; en hitt vissum við þegar, að þar voru Hestsmenn komnir til gistingar og eitthvað af okkar samferðamönnum hélt þangað, þegar við beygðum heim að Laugabóli. Líklega hefur einn bíllinn farið beint í Arngerðareyri, og þangað héldu þeir Sigurður á Þorvaldsstöðum og Jón í Hraunsási til baka, en við nafnar gistum í hinum tveimur lausu plássum, sem Sigurður gaf kost á. Okkur þótti ekki til um þessa gestrisni við bæjardyrnar, en þegar inn var komið, var allt annað uppi á teningunum, viðtökur og viðurgerningur hinn besti. Hjónin bæði, húsfreyjan ekki síður, skrafhreyfin og hlýleg og bróðir húsfreyju (held ég) sem Torfi hét, kom líka og spjallaði við okkur. Við áttum þar góða nótt.

Sigurður bóndi á Laugabóli var án efa höfðingi og þau hjón bæði, þó eitthvað stæði illa í bælið hans þegar við komum fyrst. Hann var kunnur fyrir frásagnir af ýmsum afrekum sínum, svo sem þegar hann kvaðst hafa skotið hrútinn fyrir nágranna sinn í klofinu á honum hinum megin fjarðar með riffli – heiman að frá sér, en það mun vera yfir kílómeter. Engar slíkar sögur sagði hann okkur, en vel mátti finna að hann bar enga minnimáttarkennd, sjálfs sín vegna eða býlisins, en þar kvað hann vera stærsta tún á Vestfjörðum, og það mun hafa verið rétt, eða a.m.k. líklegt. Þarna mun hafa verið ágætt fjárbú, aðallega kollótt fé, og ættað frá Kleifum fyrir þann tíma er Vestfirðir voru girtir af, enda var Hallfríður Eyjólfsdóttir, Halla skáldkona, móðir Sigurðar, systir Stefáns í Kleifum. Var þetta einn af þeim bæjum, þar sem Halldór keypti fé fyrir Hestsbúið.

Við vöknuðum hressir að morgni og fengum góðan morgunverð, en að því búnu vildum við gjalda næturgreiðann, en við það var ekki komandi. En þó í litlu væri gátum við látið það koma á móti að hjálpa Sigurði að járna hest, því nú þurfti hann að fara að smala Laugabólsdalinn, því fjárkaupin stóðu til næstu daga. Nafni minn hélt í hestinn, ég hélt fótunum, en Sigurður járnaði sjálfur og vann það verk bæði hratt og liðlega; var sýnilega verkið tamt.

Síðan kvöddum við þau hjón, þegar félagar okkar komu frá Arngerðareyri og ókum spölinn inn að Múla, þar sem við hittum fyrir Sturlaug bónda Einarsson og þá félaga okkar, sem þar höfðu gist og ennfremur Hestsmenn, Halldór Pálsson og Guðmundana tvo, sem fyrr voru nefndir. Í Múla var komið fé í fjárhúsin. Man ég eftir tveimur hrútum, líklega öðrum veturgömlum, en hinum eldri, sem við sáum þar. Sturlaugur hafði þá ræktað þarna upp samstæðan, kollóttan fjárstofn, sem óefað var hinn langbezti á þessum slóðum, en ekki gekk nú sérlega vel að viðhalda þeim eiginleikum hér í héraði, en það er önnur saga.

Mér er það minnisstætt frá þessari viðstöðu í húsunum í Múla, að þar heyrði ég í fyrsta sinn af munni Sturlaugs orðið „garði“ í merkingunni „kró“ í fjárhúsi.

Þarna stóðum við einhverja stund við, má vera að við höfum sumir borðað í Múla hádegismat. En að aflíðandi hádegi var von á Páli í Þúfum að Arngerðar-eyri á trillubát til að flytja okkur og dreifa í Djúphreppana. Því ókum við nú allir þangað og bauð Halldór bóndi okkur til stofu. Ekki sat hann þar yfir okkur til að spjalla, en þó man ég að hann spurði okkur eitthvað um deili á okkur og uppruna, og man ég að hann kvaðst hafa verið á Hvanneyrarskóla með Andrési í Síðumúla. Við urðum ekki varir annars heimafólks en stúlku, dóttur bónda, sem bar okkur beinann, myndarstúlka. Halldór Pálsson lét því margt fjúka þarna í stofunni og hygg ég að fáir, sem þar voru staddir hafi gleymt þessari stund. M.a. vakti hann athygli okkar á því hve stúlkan væri „sviplík skálhyrndu gimbrunum hérna úti á túninu,“ en þarna var búið að smala og var féð á túninu, alveg heim að bæjarvegg. Man ég líka að hann rakti fyrir okkur „að Páll í Þúfum fékk dóttur sína (síðar konu Ásgeirs Svanbergssonar) með tveimur að sunnan harða vorið fjörutíu og níu“ og átti Þórhallur, sonur Halldórs á Arngerðareyri hlut að því tvíburamáli. Varð Páli þá að orði: „Þetta skal verða Þórhalli dýrt.“

Þannig lét Halldór gamminn geisa.

Ekki leið á löngu áður en sást til bátskeljarinnar, sem átti að flytja okkur. Fórum við nú flestir ofan á bryggju. Í Nauteyrarhreppi urðu þeir eftir Halldór og Guðmundur Pétursson og úr okkar hópi Guðbrandur Þórmundsson í Nýjabæ. En Guðmundur Ingimarsson fór með okkur út eftir og var ætlað að kaupa lömb á Eyri í Seyðisfirði, bæði valin lömb fyrir Hestsbúið, og í fjárskiptin almennt.

Formaðurinn á bátnum hét Ari Hólmbergsson, kallaður á Ísafirði Ari steinbítskjaftur. Átti hann sjálfur þessa sex tonna trillu og var einn á í þessari ferð, og að mér skildist, einatt líka við fiskveiðar. Var nú siglt skamman veg að bryggju í Vatnsfirði, og lagði Páll okkur lífsreglur á leiðinni, en fór hér í land og ásamt honum þeir mágar, Guðráður í Nesi, foringi okkar, og Magnús í Birkihlíð, til að kaupa í Reykjarfjarðarhreppi. En Ari beindi nú för norður yfir Djúpið að Bæjum á Snæfjallaströnd. Veður var hið blíðasta og bjart yfir, er á daginn leið.

Í Bæjum var bryggja, eins og á Arngerðareyri og í Vatnsfirði. Mun Fagra­nesið hafa getað lagzt að þeim öllum. En víðast lagðist það framan við bæina, mislangt undan eftir því hvað aðdjúpt var, og urðu menn að skjótast fram á skektunni með mjólkurbrúsana og annað sem með bátnum átti að fara, eða sækja það sem að var flutt. Í Bæjum voru þeir nafnar settir á land, Árni í Giljahlíð, síðar bóndi í Fljótstungu, sem keypti á Snæfjallaströnd, og Árni á Kistufelli. Kom það í hlut hins síðarnefnda, að ganga norður yfir grjótþakta Dalsheiðina í Grunnavík og kaupa það fé, sem þar bauðst.

Þegar hér var komið sögu mun byggð hafa verið að leggjast af í Sléttuhreppi öllum. Minnir mig að Sölvi Betúelsson á Sléttu yrði einn eftir þetta haust af bændum þar, en það kann þó að vera misminni. En ég held fyrir víst, að eitthvað hafi komið af líflömbum þaðan þetta haust, því ég man að hingað á bæ komu þrjár gimbrar, sem við töldum samkvæmt mörkum vera þar upprunnar. Það hefði ekki komið til álita, ef vitað hefði verið, að þaðan hefðu engin lömb komið. En ekki veit ég hver keypti þar, og ekki kannaðist Friðjón í Melgerði, sonur Árna, við að faðir sinn hafi farið þangað. Eru líkur til að Árni hafi farið suður með fjárbát úr Grunnavík, því ekki mun hann hafa komið suður í Djúpið aftur.

Þetta ár var Jóhannes, faðir Páls, sem til skamms tíma bjó í Bæjum góðu kúabúi, að flytjast að Bæjum, frá Dynjanda í Leirufirði að ég held, og atvikaðist það einhvern veginn svo, að lömbin, sem hann seldi, rak hann með ánum suður að Bæjum, og þurfti að sækja þau þangað sér á parti og seinast, eftir að annað kaupafé var komið burtu. Árni í Giljahlíð, síðar í Fljótstungu, sem keypti á Snæfjallaströnd, þar með í Æðey; endaði með því að kaupa þessi 57 lömb af Jóhannesi og var síðan reiddur inn í Nauteyrarhrepp og komst þar m.a. í að reiða lömbin frá Skjaldfönn yfir Selána, þá óbrúaða og í flóði, en fór síðan landleið til baka suður, ásamt þeim úr okkar hópi, sem keypt höfðu í Nauteyrar-, Reykjar­fjarðar- og Ögurhreppum.

Frá Bæjum lagði Ari enn á Djúpið og stefndi nú á Ögur, lét horfa nokkuð innan við Æðey. Logn var og blíða, nærri hitaveður. Þegar kom innaf Æðey, fer mótorinn að hiksta, og var minnir mig ólag á kælivatnskerfinu. Varð Ari að drepa á honum og sátum við þarna drykklanga stund, reyndar í bezta yfirlæti, en hvorki rak né gekk í logninu. Eftir einhverjar viðgerðartilraunir, sem við gátum ekkert liðsinnt við, fór þó rokkurinn aftur í gang og var nú dólað hæga ferð í Ögur.

Þar var þeim mágum, Sigurði á Þorvaldsstöðum og Jóni í Hraunsási, ætlað að verða eftir og kaupa í Ögurhreppi. Sagði Ari okkur nú, að hér yrði hann að hafa stundarlanga viðdvöl og reyna að gera við svo að hann kæmist út á Ísafjörð. Væri því réttast fyrir okkur að fara allir heim til bæjar og fá okkur kaffi hjá þeim hjónum, Líneiku Árnadóttur og Hafliða Ólafssyni. Gætum við gjarnan fengið handa sér kaffi á flösku og fært sér, þegar við kæmum aftur. Létum við okkur þetta að kenningu verða og vitjuðum bæjar. Var okkur þegar boðið inn og borið kaffi. Gengu þar um beina að mig minnir tvær heimasætur ungar. Hvorug þeirra líktist Hafliða, sem var hár maður og vörpulegur, bróðir Friðfinns og Sólveigar konu Hannibals.

Eftir þeginn beina héldum við nafnar og Guðmundur Ingimarsson ofan að bryggjunni aftur, með kaffiflöskuna umbeðnu í sokkbol og fengum Ara. Hann tók við flöskunni og renndi úr sokknum, brá upp við ljósinu og glotti við illyrmislega, þótti útlátin ekki rífleg, því flaskan var ekki nema hálf! En einhver brauðbiti minnir mig að fylgdi með.

Nú var tekið að rökkva að þessu mánudagskvöldi, er viðgerð til bráðabirgða var lokið svo að leggjandi þætti af stað. Hafði ferðin orðið mun tafsamari en ráð var fyrir gert og komið yfir háttutíma er Ari lagði að bryggju á Ísafirði.

Þar hafði ég aldrei komið fyrr (en alloft síðan) og ég held hvorugur okkar nafna, ég man ekki um Guðmund. Tók Ari nú að sér að útvega okkur gistingu og fór með okkur á Herinn, en þarna rak Hjálpræðisherinn gistihús, íburðarlaust en þrifalegt og óaðfinnanlegt til að mæta þörf okkar í þetta sinn. Var þar gisting auðfengin, og áttum við þar góða nótt. Ekki er það þó alls kostar rétt að því er nafna minn varðaði, því hann var með eitthvert fingurmein, sem nú var farið að grafa og valda óþægindum. Varð það því okkar fyrsta verk, eftir morgunverð, að fara á sjúkrahúsið og fá gert að fingrinum. Þar hittum við fyrir Gunnar Biering, bekkjarbróður minn (sem síðar var lengi barnalæknir en nú í elli sinni leiðsögu­maður), sem var þar við störf sem læknastúdent. Hann greiddi þegar leið okkar til læknis, sem gerði puttanum til góða, svo síðan fór hann dagbatnandi.

Það hefur víst verið þennan morgun, sem við fórum í heimsókn til Þorsteins Guðmundssonar klæðskera og konu hans Þórdísar Egilsdóttur vefnaðarkonu, en Þorsteinn var föðurbróðir Guðmundar ferðafélaga okkar Ingimarssonar og þau hjón bæði úr Biskupstungum eins og hann. Nutum við nafnar góðs af sam­fylgdinni í rausnarveitingum Þórdísar. Hjá þeim var heimilismaður Elís Ólafsson frá Kaðalsstöðum í Stafholtstungum og hafði lengi unnið á verkstæði Þorsteins sem klæðskeri. Elís var dvergur að vexti, eins og fleiri af þeim ættingjum.

Næst lá nú fyrir hjá okkur að koma sér „á sína sveit,“ í þessu tilviki Súðavíkurhrepp, þar sem okkur var öllum þremur ætlað að kaupa fé. Tókum við nú leigubíl til að flytja okkur til Súðavíkur. Á þeirri leið var farið um fyrstu jarðgöng, sem gerð voru á íslenskum vegum, gegnum Arnardalshamar. En miklum framförum hefur akvegakerfið um sunnanvert Djúp tekið frá þessum tíma, þegar það náði annars vegar inn í Gerfidal, ef ég man rétt, frekar en það endaði í Múla; en hins vegar frá Ísafirði til Súðavíkur, eða þó líklega öllu heldur inn að Hlíð í Álftafirði og gæti þó verið, að hægt hafi verið að skrönglast inn að Dvergasteini eftir gömlum slóða.

Þegar til Súðavíkur kom, fórum við til Jóhanns Hjaltasonar, sem var að mig minnir allt í senn, oddviti, hreppsstjóri og skólastjóri barnaskólans, ef til vill eini kennarinn líka. Hann tók okkur vel; man ég ekki betur en við borðuðum hádegismat hjá þeim hjónum; en síðan fylgdi hann okkur í fjöru, þar sem Bensi beið með trilluna sína, en hann hafði Jóhann ráðið til að flytja okkur áleiðis; okkur nafnana í Hattardal, en Guðmund inn að Eyri í Seyðisfirði.

Álftafjörðurinn var lygn eins og rjómatrog í haustblíðunni, og vorum við ekki lengi yfir fjörðinn, lítið eitt skáhallt inn eftir, í Hattardalsfjöru. Þar fórum við nafnar í land og kvöddum nú Guðmund að sinni.

Við gengum til bæjar í Meiri-Hattardal, sem er bærinn norðan við ána. Þar hittum við á hlaði Jón bónda Bentsson, háan mann og hermannlegan, sköllóttan. Tók hann okkur með hlýju og bauð í bæinn, sem við þáðum. Í varpanum sat aldurhniginn faðir bónda, Bent Ekesdahl, norskur að ætt, og hafði borizt í Álftafjörðinn um aldamót eða nokkru fyrr, þegar þar voru hvalstöðvar, jafnvel fleiri en ein, kynnzt þar einni heimasætunni í firðinum og ílenzt hér ævilangt við búskap, á Svarfhóli eða Seljalandi inn í firðinum. Þær jarðir voru nú báðar í eyði og þurfti ekki að leita þar eftir fjárkaupum. Ekki hafði Bent gamla dugað þessir áratugir til að ná valdi á íslenzku, því hann ræddi við okkur á alóskiljanlegu hrognamáli.

Hér var íbúðarhús fremur lítið og líklega orðið nokkuð gamalt, en ekki með öllu ólíkt húsakynnum eins og við þekktum í okkar umhverfi, miðað við svipaðan byggingartíma. Útihúsabyggingar voru sæmilegar.

Búið var að smala á Hattardalsbæjum báðum og féð á túnunum. Minnir mig að féð í Meiri-Hattardal væri rekið í réttina meðan við drukkum kaffið. Þarna var heimilisfólk auk hjónanna, gamli maðurinn, sonur hjóna, Bent, sem lengi hefur átt heima hér á Akranesi, þá líklega um tvítugt, bráðmyndarlegur piltur; að mig minnir tvær dætur þeirra, ungar stúlkur og eitthvað af sumarkrökkum, líklega úr Súðavík eða frá Ísafirði.

Var nú gengið með oddi og eggju að því að vigta lömbin og skrifa nótur.

Við höfðum nokkuð ákveðin fyrirmæli um það hvað við ættum að kaupa mörg lömb í sveitinni og jafnframt vitneskju um hvað margt væri á boðstólum af gimbrum. Var sýnt, að ekki þyrfti að kaupa nema nokkurn hluta af því og okkur ætlað að leifa hinu smærra af gimbrunum, því að sjálfsögðu var gert ráð fyrir að menn létu þær eiga lömb að vori. Ekki man ég nú hvert þetta hlutfall var í heildinni, en við höfðum upplýsingar Halldórs Pálssonar við að styðjast um það, hvar fé væri gott á bæjum og hvar ekki, út frá kunnugleika hans á sýndum hrútum og könnun á því hver vænleiki hefði verið í undanförnum fjárkaupum.

Jón Bentsson átti vænst fé í sveitinni, að því er okkur reyndist. Ekki hélt hamm eftir fyrir sig nema tíu gimbrum, sem hann merkti jafnóðum í réttinni og sá ég útundan mér að hann mundi hafa gott auga fyrir fé og mótaðan smekk. Hjá honum keyptum við nokkra laglega lambhrúta, en að ráði Halldórs var þó ætlað að kaupa einkum lambhrúta í þessari sveit á Eyri hjá Ágústi Hálfdanarsyni. Kom það í hlut Guðmundar Ingimarssonar. En síðan völdum við betri hlutann af gimbrum Jóns, vigtuðum og merktum.

Eftir þetta fórum við yfir ána að Minni-Hattardal og minnir mig að við drykkjum þar kaffið. Ég man að það var reyktur rauðmagi ofan á brauði, óskaplega bragðgóður. Síðan var rekið að þar, en féð var allt á túninu, og tekið til við fjárkaupin eins og áður. Hér var fé bæði færra og léttara og ekki keyptir hrútar að ráði, kannske bara einn.

Bóndinn hér hét Jón Björnsson og voru þau hjón, hann og Ragnheiður Magnúsdóttir frá Hvítuhlíð, bæði úr Bitru. Faðir Jóns, Björn Guðlaugsson, hafði búið þar og víðar, en líka verið lausamaður, og hafði á stríðsárunum stundum verið að koma í réttir í Borgarfirði, í einhvers konar fjárkaupaerindum, ekki man ég lengur hvernig í því lá; en við nafnar könnuðumst við hann. Þau hjón áttu, þegar hér var komið, fimm börn, hið elsta sjö ára, hvern krakkann öðrum fallegri. Á heimilinu var líka roskin kona, sem var þar að snúast við eldavélina. Hitt vissum við ekki, en fréttum af kunnugum þegar heim kom, að húsfreyjan var ekki nema tuttugu og tveggja ára, og hafði átt elsta strákinn fimmtán ára og farið eftir það úr foreldrahúsum, gegn þeirra vilja, með Jóni. En þá sendu þau með henni konuna, sem fyrr var nefnd og hefur ekki veitt af að rétta Ragnheiði hjálparhönd í búskaparbyrjuninni. En Ragnheiður var án efa bráðrösk kona en óneitanlega fullorðinslegri en hæfði aldri. Jón sýndist okkur aftur værukærari og höfðum það meðal annars til marks, að þegar farið var að reka saman féð úr túngirðingunni, sem reyndar náði yfir meira en túnið, þá hljóp Ragnheiður út á túnið, sótti brúna meri, sem þar var, bráðliðlegt hross, og lagði á hana, en síðan steig Jón á bak og reið fyrir féð, en Ragnheiður hljóp á eftir.

Þegar því var lokið, sem hér var að gera var dagur kominn að kvöldi og farið að huga að náttstað. Kom þá í ljós að búið var að gera ráð fyrir því þessum grannbæjum, að við gistum sinn á hvorum. Nafni minn bað mig að fara yfir að Meiri-Hattardal ef mér væri sama, því honum gazt ekki að höfuðlagi heimilis­fólksins þar. En þetta var á þeim árum sem hann mældi sem fastast hausa og hafði á því ákveðnar skoðanir, hvernig þeir ættu að vera í laginu. Var það auðsótt við mig, enda var munur mikill á húsakynnum, því í Minni-Hattardal var eitthvert hið aumasta hreysi, sem ég hef séð notað sem mannabústað, þó ekkert væri upp á fólkið að klaga.

Að morgni flutti Jón Björnsson okkur á skektu sinni yfir fjörð að Svarthamri. Þar bjó Guðmundur Guðbrandsson með fjölskyldu sinni, konu og þremur uppkomnum börnum (af tíu sem þessi hjón höfðu eignast að mig minnir). Þetta fólk var komið fyrir ekki löngu úr Árneshreppi og hafði verið síðustu ábúendur í Drangavík. Fé var hér viðlátið og fljótgert að vigta, enda ekki margt, hvorki hér né á öðrum þeim bæjum, sem við komum á þarna út með firðinum.

Á Dvergasteini bjó Auðunn Árnason með sinni konu og ég held ungum börnum. Þau voru líka Strandamenn, höfðu verið síðustu búendur í Byrgisvík. Voru húsfreyjurnar hér og á Svarthamri systur. Hér var líka fátt fé að kaupa. Var síðan haldið gangandi út að Hlíð, en þar voru fjórir bændur, allir fjárfáir. Einn þeirra átti fé af Laxamýrarkyni, en ekki sáum við að það bæri af öðru fé þarna. Fé var fremur létt alls staðar í Álftafirði, nema hjá Jóni Bentssyni dável vænt.

Í Hlíð var okkur boðið að borða, enda var hádegi. Sá bóndi hét Sveinbjörn og var Þórðarson ef ég man rétt, sem bauð okkur inn. Þar var þrennt í heimili, bóndinn og systir hans, sem stóð fyrir búi innanstokks; og fóstursonur þeirra, piltur um tvítugt. Hér voru húsakynni mjög fábreytt, einbursta bær og bíslag framan við; raunar var aðeins eitt herbergi, þar sem fólkið svaf og voru tvö rúm, sitt við hvora hlið, en borð á milli þeirra og stólar við endana, en setið a.m.k. á öðru rúminu við borðhaldið. Gólfið í þessari baðstofu eða stofu hallaðist svo mikið, að ég held að litlu hafi munað að diskarnir rynnu til undan hallanum á borðinu. En gestrisni var hér hin mesta, allt hreinlegt í þessum lélegu húsa­kynnum og maturinn glæný ýsa og nýjar kartöflur, hvorttveggja ljúffengt. Okkur nöfnum kom hins vegar kynlega fyrir hve fólk bjó hér enn við laka húsavist, eins og við sáum bæði hér og í Minni-Hattardal. Slíkt var þá horfið fyrir löngu um okkar heimaslóðir; þó stöku torfbæir væru hér til fram að þessum tíma, var ólíku saman að jafna, hvað þeir voru rýmri og betri í að búa en þessi ósköp.

Frá Hlíð löbbuðum við út að Eyrardal, þar sem bjó Kjartan Jónsson ásamt konu sinni, foreldrar Hrólfs í menntamálaráðuneytinu og Steins sparisjóðsstjóra í Súðavík. Kjartan er bróðir Guðmundar, sem kenndi sig við Galtarhrygg og lengi vann við Þjóðviljann. Kjartan er búfræðingur frá Hvanneyri og hafði verið þar með Krilla á Húsafelli. Við komum í bæinn hjá þeim hjónum, fengum kaffi og spjölluðum við þau. Alls staðar þarna vestan fjarðar geymdu menn lömbin, sem við keyptum og var um það samið að þeim væri komið út í Súðavík til útskipunar, þegar boð kæmu um að skips væri von til að flytja þau.

Frá Eyrardal fórum við út í Súðavík. Þar voru allmargir fjáreigendur, en með fáar kindur hver. Við komum þar í nokkur fjárhús og keyptum gimbrar, en ég held ekki hrúta, nema líklega aðeins hjá Ólafi Gíslasyni (föður Braga Líndal á Rala), en hann átti langbezta fullorðna hrútinn, sem ég sá í Álftafirði, hyrndan, frá Laxamýri í framætt. Þó munu þeir „erfðaefnisflutningar“ hafa átt sér stað fyrir mæðiveiki og því verið komnir einhverjir ættliðir milli hrúts Ólafs og hrútsins frá Laxamýri, sem þangað hafði borizt. Þessi hrútur var að vísu mikið gulur á ull og líkleg nokkuð illhæruskotinn, en samanrekin holdakind. Ég hefði ekki verið hræddur við að nota hann. En reyndar sáum við fátt undan honum, því Ólafur, eða þeir bræður áttu fátt af lömbum, en sviplík hrútnum. Ekki voru allir fjáreigendur tilbúnir að selja gimbrar sínar. Man ég eftir Gísla Sigurbjörnssyni, föður Egils Heiðars, sem var hér í Borgarnesi í nokkur ár; að hann sagðist þurfa sín lömb í heimili sitt, fyrst ekki væri meiri hörgull á fé en svo, að við gætum valið. Eftir að við vorum búnir að tína upp það sem þarna var keypt, þáðum við boð um gistingu. Gisti ég hjá Jóhanni Hjaltasyni, en nafni minn hjá Gísla, sem fyrr var nefndur, eða tengdaforeldrum hans. Mér verður þessi gisting alltaf minnisstæð, því húsbóndinn var svo skemmtilegur að spjalla við. Jóhann var mjög sérkennilegur maður, gríðarhár vexti, en herðamjór, „flöskulagaður“ eins og gömlu mennirnir sögðu stundum. Hann hafði sérkennilega granna rödd, ekki ólíka kvenrödd. Þrátt fyrir stærð og fyrirferð var hann því ekki sérlega karlmannlegur maður að sjá né heyra. En Jósep í Fjarðarhorni, sem var nemandi hans í barnaskóla, þegar báðir áttu heima á Snæfjallaströnd, sagði mér að Jóhann hefði verið afrendur að afli og hann sá til hans ótrúleg kraftatök, sem hann sagði mér frá. Og ekki þurfti lengi að eiga við hann orðastað til að finna að hann var fjölgáfaður maður og víða heima. Jóhann var Steingrímsfirðingur að uppruna. Hann er einn þeirra manna, sem ógleymanlegt er að hafa hitt á lífsleiðinni.

Ég verð nú að játa að það er farið að skolast til í mér hvernig atburðir gerðust næsta dag. En ef ég man rétt, fórum við þá til Ísafjarðar, því nú var framundan að bíða eftir fjárflutningabát, til að komast með honum heimleiðis, en hans var ekki von fyrr en á öðrum degi. Við fórum í heimsókn til stráks, sem verið hafði á Húsafelli, kallaður Gvendur Golíat, bróðir Jóns Páls Halldórssonar. Mun nú vera foringi trillukarla við Djúp og djarfmæltur við höfðingja kvótakerfisins. Ekki man ég til að Gvendur væri heima, en foreldrar hans tóku okkur með virktum. Þennan morgun held ég það hafi verið, sem við vorum á gangi þarna á götu. Þá kemur á móti okkur aldraður maður og vindur sér að okkur og spyr hverjir mennirnir séu, líkt og maður verður fyrir í þorpunum í Færeyjum. Við sögðum deili á okkur og erindum okkar, og spurðum hann hins sama. Hann kvaðst heita Júlíus Geirmundsson og vera uppgjafabóndi frá Atlastöðum í Fljótavík. Kemur þar bráðlega tali okkar að hann spyr hvort okkur vanti ekki jörð á Ströndum norður. Það var hálflenda Atlastaða, sem hann átti og bauð fyrir fjórtán þúsund krónur. En hann kvaðst vita til að hin hálflendan, sem mig minnir að væri húsalaus og lengi í eyði, fengist á sex þúsund, en hana átti minnir mig gamall maður í Hnífsdal. Tvö kot önnur voru í Fljótavíkinni, og átti annað karlægt gamalmenni á Kaldá í Önundarfirði og kvað hann það mundu fást greiðlega fyrir þrjú þúsund krónur, en hitt kotið átti hreppurinn og vissi hann ekkert hvort það væri falt. Þetta þótti okkur nú umhugsunarvert, en ekki varð þó af jarðakaupum.

Líklega hefur það verið þennan morgun, sem við fórum inn að Fagrahvammi og hittum þar einhverja fjárkaupamenn, mig minnir Þorstein á Skálpastöðum og Jón í Grafardal, sem verið höfðu að kaupa vestur í Önundarfirði eða Dýrafirði; en ekki man ég lengur hvar það var, sem Páll í Þúfum náði í mig í síma og var mikið niðri fyrir. Sagði hann mér nú frá því, að komin væri upp mæðiveiki á Hólmavík og þyrfti að hætta öllum fjárkaupum á Ströndum og lóga þeim lömbum, sem þegar var búið að flytja suður. En féð var að sjálfsögðu tekið á bíla jafnóðum og vigtað var, á því svæði, sem flutt var af landleiðis. Kvaðst Páll nú eiga að koma þeim boðum til okkar og annarra fjárkaupmanna, sem ekki væru farnir af stað heim, að kaupa allar gimbrar sem fáanlegar væru.

Ekki varð hjá því komizt að fara eftir þessum fyrirmælum, fyrst nóg var ráðrúm áður en bátur kæmi. Hringdi ég strax í Jóhann Hjaltason og mig minnir líka í Hattardalsbændur, en þar þurfti að smala Sjötúnahlíðina aftur að meira eða minna leyti. Allt var það gert með glöðu geði, en við ókum í fleng til Súðavíkur og Bensi setti okkur aftur yfir í Hattardal og keyptum við þar allar gimbrar, sem við fengum, en héldum síðan aftur til Súðavíkur og sleiktum upp það sem við vissum þar af og mun Jóhann hafa verið búinn að tala við menn þar. Um kvöldið í rökkri fór svo Bensi með okkur á trillunni fyrir Kambsnes og að Eyri í Seyðisfirði, en þar átti að byrja að skipa út fé að morgni, og því hentugast að við gistum þar þessa nótt.

Á Eyri var stórbýli og gestrisnisheimili hjá Ágústi Hálfdanarsyni og Rannveigu konu hans Rögnvaldsdóttur. Guðmundur Ingimarsson hafði keypt þar allmargar gimbrar og tíu lambhrúta, (þar af tvo fyrir Hestsbúið og sjálfsagt eitthvað af gimbrum líka, þó ég muni ekki sérstaklega eftir því). Lömbin voru geymd á túninu en höfðu verið látin inn í fjárhús norður á túninu. Þangað fór Ágúst með okkur um kvöldið til að líta á hópinn. Hann hafði greinilega ræktað þetta fé þannig, að það var alveg óvenju samstæður hópur, ekki stórt, en holdþétt. Mér þykir ólíklegt að víða á Vestfjörðum hafi þetta haust verið keyptir samstæðari gimbrahópar, nema ef vera skyldi í Jökulfjörðum. Ekkert var af mjög gulu í hnakka, en ljóst yfirbragð og dálítið ljósgulflikrótt í andliti var algengt, fátt um mislit, þó vottur af öllum litum; ekkert tvílitt held ég. Ágúst var annálaður fyrir að beita fé sínu mikið á vetrum og hafði átt og átti enn talsvert af sauðum, reykti sauðaket heima og seldi. Ég man að við spurðum hann um hvort hann gæfi fiskimél með beitinni og kvaðst hann gera það óspart. Þá vildum við vita hvað mikið hann gæfi kindinni á dag. „Svona tíu grömm.“ Ekki þótti nafna mínum á Húsafelli það neitt ofboð, því þeir höfðu þá undanfarið þar á bæ notað mikið síldarmél með beit og mjög sparlegri heygjöf, líklega allt upp í 200 grömm á kind daglega. Þessi lömb hafa líklega ekki mörg verið tvílembingar og ekki ætlast til að ærnar væru mikið tvílembdar. En trúlega hefur þessi stofn verið ræktaður til að bjarga sér mikið sjálfur. Annar hrútanna, sem Guðmundur hafði merkt Hestsbúinu var Nökkvi, sem átti eftir að verða einna bestur fjárskiptahrútanna þar á búi.

Merkileg þótti okkur fjárhúsin, sem lömbin voru í. Þau voru nýlega byggð og sperrurnar voru símastaurar. Þannig hagar til, að bærinn stendur undir allbrattri hlíð (nú liggur vegurinn þar ofan túns uppi í brekkunni). En uppi í miðri hlíð lá símalínan út eftir firðinum, og niður úr henni álma heim að bænum. Veður munu verða mjög hvöss, þegar þau standa endilangan fjörðinn, og sagði Ágúst okkur að flesta vetur brotnuðu einhverjir staurar úr heimtauginni, sem vindur stóð þá þvert á. Hafði hann fengið staurana, sem brotnir voru við jörð, og notað í sperrur á fjárhúsin og hef ég ekki annars staðar séð fjárhúsþak traustlegar viðað.

Þarna sváfum við af nóttina og áttum nú von á fjárflutningabátnum að morgni. En dagurinn leið allt fram undir rökkur, án þess að á honum örlaði. Ágúst bóndi hafði undir Uppsali, næsta bæ fyrir innan í firðinum og átti þar talsvert hey á túni, sem hann fór nú að reiða votaband heim á Eyrartún. Var minnir mig reitt á þremur hestum, kannske fjórum. Við fórum að taka á móti votabandinu, breiða það og snúa. Þurrkur var og blíða og þornaði heyið að mestu jafnóðum, enda var þetta nú, að okkur sýndist, nær því að vera mýrarhey en taða, þó svo ætti að heita, að af túni væri. Þarna var hópur af sumarkrökkum, frá Ísafirði og fleiri plássum við Djúpið. Voru þau að taka upp kartöflur, en sum í heyinu með okkur. Heimasæturnar voru tvær, önnur dóttir hjónanna, ljóshærð og langhöfði og því vel að skapi nafna míns, en hin fósturdóttir og systur- og bróðurdóttir hjónanna og var dökkhærð og því hvorki háralitur né höfuðlag að smekk hans. Mig minnir að sú dökkhærða væri þó með okkur í heyinu, en hin í bandinu með bróður sínum, Halldóri, inn á Uppsalatúni.

Þegar leið á daginn kom lambarekstur innan fjörð og ráku tveir strákhnokkar hópinn, svona átta til tíu ára. Það voru synir Guðmundar bónda Ásgeirssonar í Kleifum, (þó ekki sá, sem löngu síðar fann Harry Eddom rekinn inn í Seyðis­fjarðarbotn, hann var yngri). Þetta voru kartnir naggar og strax farnir að fljúgast á við heimastrákana. Um líkt leyti sást hvar maður kom á skektu innan fjörðinn og féll hraustlega á tvær árar. Var þar á ferð Guðmundur bóndi sjálfur og kom á skektunni, því hún hentaði vel til að ferja féð út í bátinn, þegar hann kæmi.

Mig minnir að þeir feðgar væru rétt búnir að þiggja góðgerðir í bænum, þegar sást til skips, sem kom inn fjörðinn og lagðist rétt framan við eyrina. Þar var kominn báturinn Ásúlfur frá Ísafirði undir stjórn Haraldar, mig minnir Guðmundssonar. Var nú hafist handa strax og til þess sást, að stilla upp fjórum eða fimm grindarkjálkum niður undir fjörunni og gera úr aðhald, eins konar færikvíar. Farið var að smala lömbunum af túninu og reka í þetta aðhald. Ekki held ég nú að þau hafi komist þar öll í einu og hafi þurft að tvíreka að. Lömbin voru ótrúlega spök og þæg, og var þó full ástæða til að þau yrðu stygg, því Ágúst bóndi réð illa við ákafa sinn að láta verkið ganga og hamaðist með ópum og skellum að reka þau að. En þau létu það ekki á sig fá, og trylltust ekki aðrir.

Var nú tekið til að draga þau úr aðhaldinu út í skektu Guðmundar á Kleifum og þar var hann fyrir og Halldór Ágústsson og réru út að skipinu, þegar nóg var komið í skektuna. Ekki man ég hvað mörg voru flutt í hverri ferð, en ekki þurfti að hafa mikið fyrir að halda þeim í bátnum, þegar þau voru komin um borð. Þegar komið var að hliðinni á Ásúlfi, réttu þeir lömbin upp en skipverjar tóku við þeim inn fyrir borðstokkinn. Okkur þótti Guðmundur hafa við það hraustleg handtök, því hann tók í ullina á lömbunum, annari hendi í herðakamb, en hinni á malir eða um krossbein og rétti upp í beinum handleggjum. Þannig setti hann allan hópinn um borð. Að síðustu vorum við nafnar svo ferjaðir að skipshlið, eftir að hafa kvatt fólkið með virktum og þökk fyrir góðar viðtökur.

Það hafði tafið Ásúlf, að fyrst hafði þurft að sækja lömb þau sem Árni í Giljahlíð hafði keypt af Jóhannesi í Bæjum og fyrr var minnst á, en þau höfðu orðið eftir, þegar annað fé var sótt að Bæjum. Var sá hópur í lestinni. Þangað fór nú líka mikið af því sem látið var um borð á Eyri. En þó man ég að lambhrútarnir þaðan, tíu talsins, voru flestir undir hvalbaknum í stíu.

Þegar við komum um borð, þusuðu skipverjarnir ergilegir yfir aðförum Guðmundar við að rétta lömbin um borð og töldu það misþyrmingu á skepnum.

Nú var létt akkerum og siglt fyrir Kambsnes og inn Álftafjörð, inn í Hattardal. Þar var lagzt fram undan vörinni í Minni-Hattardal og var þá komið svartamyrkur. Georg á Svarthamri var þar kominn á stórri trillu, sem hann átti. Lömbin höfðu verið rekin þar ofan í sjóarhús, eða aðhald við það. Vörin var stórgrýtt og hált á hnullungunum og var fremur erfitt að koma lömbunum út í trilluna, en margar hendur voru á lofti, flestallt fólkið á bæjunum auk okkar. Gekk verkið því fljótt. Við kvöddum Hattardalsfólk með þökkum fyrir frábærar viðtökur og fyrirgreiðslu sem látin var í té af mikilli lipurð og vinsemd. Síðan var siglt að bryggju í Súðavík.

Þangað höfðu bændurnir inn með firðinum og Súðvíkingar rekið féð, sem hjá þeim var keypt, og var það komið í stórt bryggjuhús, sem var tómt að öðru leyti. Þaðan þurfti nú að draga hvert lamb að borði á Ásúlfi, mig minnir nokkuð á annað hundrað metra. En stór hópur fjáreigenda og ég held helzt líka annarra heimamanna var mættur til að vinna verkið, svo að það gekk bæði fljótt og vel, miðað við aðstæður. Munaði miklu að þurfa ekki að vaða með lömbin út í ferju til að koma þeim um borð. Minnir mig, en fullyrði þó ekki, að þá væru komin eitthvað á sjöunda hundrað lömb í skipið. Við kvöddum svo Súðvíkinga og grannbændur með virktum og þökk fyrir hjálpina, sem engu var goldin, og sigldum nú til Ísafjarðar. Mun þá hafa verið komið yfir miðnætti, er þangað kom. Hér áttu skipverjar flestir heima og minnir mig að þeir skryppu aðeins heim til sín, sumir a.m.k., en tekið var eldsneyti til suðurferðarinnar. Við nafnar byrjuðum strax að líta eftir lömbunum. Eitthvað voru þau að leggjast til að byrja með, en annars var það furðu lítið, sem fyrir þeim þurfti að hafa. Þegar lagt var af stað mun hafa verið komið fram yfir miðja nótt. Við lögðum okkur eftir að af stað var farið og vaknaði ég aftur þegar farið var að skíma og minnir mig að þá væri komið út fyrir Stigahlíð. Allhvöss norðanátt var þegar út úr Djúpinu kom og valt báturinn töluvert, enda hefur farmurinn ef til vill hvorki verið þungur né vel dreift í skipið, því margt var á þilfari. Ekki gaf þó á til muna og við höfðum lens suður með Vestfjörðum.

Við nafnar vorum á ferli innan um lömbin, til að reisa þau sem lögðust, en á því bar mest fyrst. Ekki held ég að nafni hafi verið sjóveikur að ráði, en ég fann verulega til sjóveiki, einkum ef ég stoppaði. Það bráði þó af mér þegar ég lagði mig fyrir og hafði hærra undir fótum en höfði. Eftir vaktaskipti fóru svo hásetar að sinna eftirlitinu til skiptis við okkur. Við fengum mat og kaffi eins og við vildum. Yfir því spjölluðum við alltaf við skipsmenn. Einn þeirra hafði verið á Grímsstöðum á Mýrum og kunni að segja frá mismunandi háttum þeirra bræðra, Tómasar og Axels. Annar háseti var tengdur Melkotsfólki í Stafholtstungum, bróðir hans tengdasonur Elíasar og Halldóru. Vélstjórinn, Guðmundur að nafni, ef mig mis­minnir ekki, átti Þaralátursfjörð á Ströndum, en sú jörð man ég að var ekki boðin föl eins og Atlastaðir í Fljóti.

Stormurinn hélzt, með tilheyrandi kviku og veltingi, suður á Breiðafjörð, en dró niður, þegar þar var komið. Skipsmennirnir vöruðu okkur við því, að skipið mundi láta illa yfir Látraröstina, en nokkuð nærri landi var farið. Varð það orð að sönnu; allt lék á reiðiskjálfi og lömbin ultu og duttu; en röstin var lítið breiðari en Hvítá neðan við Ferjukot og við gengum allir í að reisa við og koma í lag farminum.

Mig minnir að rökkva tæki um það bil sem við komum nær Öndverðarnesi eða undir Svörtuloft, og mætti heita aldimmt inn Flóann. Þar var orðið miklu betra í sjóinn og öll sjóveiki að baki og lítið fyrir lömbunum að hafa; þau vöndust að stíga ölduna og hættu að leggjast, einkum þau sem voru á dekki. Við lágum fyrir og hvíldum okkur til skiptis við hásetana. Að bryggju á Akranesi komum við nokkru eftir miðnætti og fórum þá fljótlega að sofa, því það varð að bíða morguns að koma farminum á land. Við höfum líklega verið hátt í sólarhring frá Ísafirði, en ég man það ekki glöggt. Við höfðum blundað lítið eitt af og til, en annars verið lengstum á ferli um skipið innan um lömbin. Nú sváfum við í fjóra – fimm tíma og var orðið albjart þegar við vöknuðum og Dóri á Bóli – Halldór á Aðalbóli, sem var hafnarstjóri á Skaganum, og maður var vanur að sjá þar á bryggjunni, þegar ferðast var með Laxfossi eða Akraborg – var kominn á vettvang og gaf grænt ljós á að hleypa fénu á land.

Líklega hefur einhver fulltrúi fjárskiptafélagsins verið þar kominn til að taka á móti hópnum. Við nafnar unnum að því með skipverjum að koma fénu í land og minnir mig að einhverskonar sliskja væri fyrir þau sem í lestinni voru til að komast á þilfar; ég man a.m.k. ekki eftir að við lyftum þeim upp. Við kvöddum síðan skipverja með góðri þökk fyrir samfylgdina og samstarfið, sem var okkur í alla staði hið notalegasta. Síðan rákum við hópinn upp aðalgötuna og upp í eitthvert fiskverkunarhús, að mig minnir, sem fengið hafði verið til að vista þau í, meðan þeim var skipt í sveitir; en allsstaðar held ég að skammtur hverrar sveitar hafi verið fluttur á einn stað í sveitinni og skipt þar milli hinna nýju eigenda.

Þessi farmur, sem við komum með, fór allur í sveitirnar utan Heiðar, að undanskildum lömbunum, sem keypt höfðu verið fyrir Hestsbúið, og var það fyrirfram vitað. En auðvitað var búið að skipa upp á Akranesi mörgu fé, sem fór inn fyrir Heiði. En allt var það fyrst rekið upp í fiskhúsið, sem fyrr getur og látið þar á bíla.

Þarna voru þeir að störfum við þessa móttöku Pétur frændi minn í Höfn og Eyjólfur á Fiskilæk, sem ég held að hafi verið þarna skiptastjóri. Við vorum nú vegalausir þarna nafnarnir, því þá voru nú ekki bílar á ferð um vegina á fárra mínútna fresti; svo maður nefni nú ekki áætlunarbíla. En fjárbílar fóru þaðan með lömbin sem við vorum að koma með, jafnóðum og þau voru talin sundur í sveitir. Með einum þeirra fengum við far upp að Fiskilæk, en þar var safnað fénu í Leirár- og Melahrepp. Þeim bíl ók Steini halti – Þorsteinn Magnússon, bílstjóri á Skaga, (bróðir Halldórs Magnússonar, sem ég hafði þekkt frá blautu barnsbeini og er nú fyrir ekki löngu látinn háaldraður, lengst af ævi bílstjóri í Borgarnesi).

Á Fiskilæk var Þórður á Bakka, Jóhannsson (faðir Sigvalda og Sigurgeirs) að taka á móti lömbunum og bólusetti þau jafnóðum. Við sömdum nú við Þórð, sem var kunningi minn frá ungmennasambandsfundum, um að flytja okkur upp að Hvítárvöllum, þegar hann væri búinn að bólusetja bílfarminn og koma á gras. Hjálpuðum við honum við það verk, en hann ók okkur síðan í jeppa sínum.

Þar á Hvítárvöllum var þá hópur manna að vinna við að skipta lömbum milli hreppa og var faðir minn þar verkstjóri. Þeir höfðu upphaflega verið með aðstöðu á Hesti, en af einhverri ástæðu, sem mér er nú gleymd, en tengdist mæðiveikitilfellinu á Hólmavík, var þessi starfsemi flutt þaðan í skyndi og komið fyrir á Hvítárvöllum, þó aðstaða væri þar þrengri. Þarna var a.m.k. einn fulltrúi hverrar sveitar innan Heiðar, sem fulltrúi við skiptin og til að taka á móti fé hennar. Ég man eftir Jóni Þórissyni í Reykholti þarna, Þorsteini á Húsafelli og Þórði í Haga, en ekki fleirum, hverjir voru.

Um gang fjárskiptanna þarna er fróðlegt að lesa bréfkafla Þorsteins á Húsafelli til Þorsteins sonar síns:

„…Nú í hálfan mánuð hefir allt farið í fjárskiptin og hefst nú frásögn um það.

Féð átti að kaupa á Vestfjörðum. Árið 1947 var haft fjárskipti á svæði sem var fyrir sunnan tvöfalda girðingu sem var á milli Þorskafjarðar og Steingrímsfjarðar. Önnur tvöföld girðing er á milli Gilsfjarðar og Bitru. Svæðið fyrir norðan þessa Bitru – Gilsfjarðar girðingu þótti öruggt um að hafa heilbrigt fé og áttu Borgfirðingar að fá þar fé. Heimtuðu þeir girðingu milli sín og Mýramanna þar sem nokkuð bar á að færi í handaskolum fjárskiptin hjá þeim.

Sunnudaginn 23. september lögðu fjárkaupamennirnir af stað til Vestfjarða. Héðan úr sveitinni fóru Gestur í Giljum, Sigurður á Refsstöðum, Jón í Hraunsási og Mangi (Magnús á Húsafelli). Fór Sigurður í Austur-Barða­strandarsýsluna og var hann í för með ýmsum mönnum úr Reykholtsdal og víðar, og skyldu þeir dreifa sér þar um sveitir. Mangi og Jón í Hraunsási fóru vestur að Ísafjarðardjúpi og voru í þeim flokki margir aðrir og var Guðráður í Nesi foringi þessa flokks. Kristófer í Kalmanstungu og Gestur í Giljum fóru á Strandir og áttu þeir að kaupa lömb milli girðinganna í Bitru og Steingrímsfirði. Þorsteinn á Skálpastöðum var með flokk manna vestur í Ísafjarðarsýslu. Féð úr Ísafjarðardjúpi, af Ströndum og Barðaströnd átti að flytja með bílum. Snemma á mánudag lögðu þeir Krilli (Kristleifur á Húsafelli) og Maggi í Ási (Magnús Kolbeinsson í Stóra Ási) á stað með Bláus (blár vörubíll)  til að taka þátt í flutningnum, en á þriðjudag fór ég og átti að vera við skiptin milli hreppa sem fara áttu fram að Hesti. Aðfaranótt þriðjudags fóru bílar að koma með lömb að vestan og þegar ég kom að Hesti voru komnir margir bílar. Sigurður á Gilsbakka og Ingimundur á Hæli áttu að vera skiptastjórar en Ingimundur setti Guðmund tengdaföður sinn í sinn stað. Strax fyrir hádegi þennan dag var farið að skipta og voru bílar við hendina til að flytja lömbin hvert heim í sína sveit. Skiptin voru framkvæmd svo að fyrst voru tekin mislit lömb og skipt í 7 staði, sveitirnar voru sex en Reykdælingar skyldu fá tvo hluti því þeir áttu að fá helmingi fleiri lömb en hinar sveitirnar. Svo voru tekin minnstu lömbin og þeim skipt á sama hátt, síðan hrútarnir og að síðustu var króin fyllt og talið inn. Þegar búið var að skipta nokkru af því fé sem komið var og einn bíll lagður af stað upp í Reykholtsdal kom fyrirskipun um að stöðva skiptin og hætta flutningunum heim í sveitirnar. Tvær ær höfðu fundist norður í Hólmavík með grunsamlegri veiki og væru lungun á leið suður og yrðu úr því skorið daginn eftir hvort um mæðiveiki væri að ræða. Fjárkaupmenn fengu aftur á móti ekki neina skipun um að hætta kaupunum og keyptu þeir Kristófer og Gestur fé af miklum dugnaði og kom hver bíllinn á fætur öðrum hlaðinn lömbum frá þeim. Í fyrstu lotunni voru langflestir bílar af þeirra svæði og svo líka úr sveit þeirri í sama girðingarhólfi sem liggur norðanvert við Gilsfjörð. Tveir bílar voru komnir að vestan frá Ísafjarðardjúpi þegar þetta gerðist. Strax í þessu var settur varðmaður á veginn hjá Hvítárvöllum og það fé sem kom úr þessu girðngarhólfi kyrrsett þar en hitt hélt áfram að Hesti. Meðan beðið var eftir úrskurði læknanna fyrir sunnan héldum við áfram að skipta á Hesti í þeirri von að þetta reyndist ekki mæðiveiki.

Um hádegi á miðvikudag kom úrskurðurinn og reyndist þetta vera mæðiveiki. Voru þetta tvær ær frá sama karli á Hólmavík, átti hann 5 eða 6 kindur, hafði hann átt refi líka og dregið að sér innmat úr mæðiveiku fé eftir að hann eignaðist kindur þessar. Þegar búið var að ganga úr skugga um þetta voru skiptin flutt frá Hesti og að Hvítárvöllum. Fé það sem komið var að Hesti, og það sem á leiðinni var og keypt var í þessu girðingarhólfi var allt sent í Borgarnes og slátrað og þeir sem voru að kaupa þarna voru kallaðir heim. Var þetta á annað þúsund fjár og yfirleitt fallegt.

Um kvöldið komu þeir að vestan Kristófer og Gestur og með þeim Geir á Vilmunda(rstöðum) og Gunnar á Breiða(bólsstöðum). Höfðu þeir þá sögu að segja að girðingarnar þarna fyrir vestan væru allar í megnasta óstandi og kindur gengju fram og aftur gegn um þær. Sums staðar voru hliðgrindur úti í móa og á einum stað hefði jarðýta sett skarð í girðinguna. Um þetta leyti kom skeyti frá Jakobi á Varmalæk til Guðmundar á Hvítárbakka sem er forstjóri fjárskiptanna í héraðinu um að varasamt væri að kaupa kindur á Ströndunum fyrir norðan Hólmavík en Jakob var þar að kaupa og nafni hans á Snældu(beinsstöðum). Ekki voru þeir þó stöðvaðir við kaupin og kom frá þeim fé að Völlum. Litlu síðar fundust þar kindur sem þóttu grunsamlegar. Var þeim slátrað og lungu þeirra send suður en fé það sem þeir nafnar keyptu stöðvað á meðan. Reyndust þetta ekki vera mæðiveiki við rannsóknina.

Um þetta leyti kom Halldór Pálsson að vestan. Hafði hann verið þar að kaupa úrvalslömb handa kynbótabúinu á Hesti. Staðfesti hann allt sem áður var sagt um ófremdarástand varnanna þar vestra. Kvað hann fé ganga saman frá Ströndum og Ísafjarðardjúpi yfir heiðarnar og fjöllin þar á milli.Var nú fé það sem safnast hafði fyrir hjá Jakobunum flutt af stað þegar búið var að fríkenna kindurnar sem rannsakaðar voru, en þegar þær komu suður voru þær fluttar á afvikinn stað ofan í Kistu á Hvanneyri. Á föstudag komu nýjar fyrirskipanir að sunnan. Var þá búið að taka ákvarðanir um að farga öllum lömbum sem komið höfðu norðan af Ströndum, bæði þeim sem sett höfðu verið í Kistuna og  líka þeim sem komin voru útum sveitir. Átti að töfludraga öll lömb og slátra þeim sem áttu mörkin þar. Þetta var gert í þeirri von að lömbin væru ekki farin að smita frá sér þótt þau kynnu að vera búin að taka veikina. Sömuleiðis var ákveðið að setja girðingu frá Borgarfirði og í girðingu þá sem liggur úr Hvalfirði og upp í Langjökul. Sú girðing skyldi höfð eftir hálsinum milli Skorradals og Lundarreykjadals. Og kindur í suðurhluta sýslunnar teknar úr vesturhluta Vestfjarða þar sem ekki eru beinar samgöngur við Strandirnar. Út fyrir Skarðsheiði hafði eingöngu verið flutt lömb úr Vestur Barðastrandasýslu, en í Skorradal var búið að skipta allmörgum lömbum eins og í aðrar sveitir innan heiðar. Voru þau öll tekin aftur og skipt á milli efri sveitanna, en fengu þeir aftur lömb sem keypt voru í Vestur Ísafjarðarsýslu og voru að koma með skipum á Akranes. Áður voru komnir allmargir bátsfarmar þaðan. Voru venjulega 400 lömb í hverjum og voru þá bílfarmar sendir beint heim í sveitirnar og dregið um hver hreppa skyldi hvern bíl. Á sunnudag var hlé á skiptumm. Á mánudag var farið aftur og þá skipt því sem komið var í Skorradalinn. Þriðjudag  hófst töfludrátturinn út um sveitirnar, á miðvikudag var aftur hlé nema töfludregið var í sumum sveitum, fimmtudag var skipt smæstu lömbunum sem komu að vestan og á föstudag var skipt á milli manna hér í sveitinni og víða annars staðar. Guðráður í Nesi var fenginn til að vera skiptastjóri hérna. Lömbunum hafði öllum verið safnað saman í Stóra-Áshlíðina og voru þeir Þorbergur og Gísli í Augastöðum hjarðmenn þar. ennfremur var Guðmundur á Auðsstöðum þar og bólusetti hann lömbin jafnóðum og þau komu.

Í Reykholtsdalnum var öllum lömbununum safnað að Deildartungu og fór Jón undir eins að láta menn hafa lömb jafnóðum og komu. Fengu menn þá að fá sér lömb með mörkum sem líktust þeirra svo þeir gætu markað upp og fóru menn þá að blóðmarka. Út úr þessu urður æsingar og gauragangur hjá þeim, þeir sem fjarverandi voru urðu óðir og uppvægir, voru settir menn til að skipta þar, en svo var sett bann á að skipta fyrr en allt var komið. Þeir urðu að farga öllu blóðmörkuðu þegar töfludrátturinn fór fram. Hingað á bæinn komu 224 gimbrar og 18 hrútar. Sex af þeim eru góðir og sæmilegir, en hinir sjö lélegir, tveir af þeim smápésar sem auðsjáanlega hafa verið seldir sem gimbrar. Það er nálægt sinn helmingur af hvoru kollóttu og hyrndu. Nokkur lömb eru svört, tvö bíldótt, tvö grá og nokkur golsótt. Lömbin eru hýst því ekki má sleppa þeim. Þau eru spök og latræk en rása nokkuð svo að talsvert verk er við að passa þau.

Veður voru góð meðan á fjárskiptunum stóð en fyrir vestan var stundum slæmt veður.“

Hér lýkur tilvitnun í bréf Þorsteins.

Þarna á Hvítárvöllum var verið að dreifa fé, sem flutt hafði verið í girðingu þarna, bæði dagana á undan og var jafnvel að koma á bílum um morguninn. Var reynt að hræra því sem mest saman, til þess að sem jafnast gengi yfir alla. Við komum þarna líklega að afhallandi hádegi. Minnir mig að við fengjum mat á Hvítár­völlum, hjá Maríu eða þeim mæðgum, því þar mun hafa verið standandi veitinga­hús, meðan á þessu verki stóð. Síðan fórum við nafnar hvor í sína sveit með fjárbílum. Ég fór, ef ég man rétt, með Kristófer á Heggsstöðum, gömlum kunningja mínum og jafnaldra, sem varð helsti skammlífur, vaskleikamaður og léttur í máli. Það var komið undir kvöld, þegar ég kom heim, eftir skemmtilega ferð og ríkari af reynslu og kunnugleika á fjarlægum landshluta, en ég fór af stað.

Ég man að ég svaf vel um nóttina.

IX:

Lömb Krókmanna voru flutt hingað að Gilsbakka og voru hér í girðingunni í Hálsinum. Benjamín á Hallkelsstöðum var hér í sama hlutverki og Þórður á Bakka var á Fiskilæk, tók á móti lömbunum, bólusetti þau og kom á haga. Með honum vann Sigurður á Kolsstöðum, sem líka leit eftir lömbunum í girðingunni.

Mig minnir að pabbi kæmi heim næsta eða þarnæsta dag og væri þá flutningum að vestan og skiptum lokið. En ekki var það mál þó útkljáð að fullu. Áður en hægt væri að skipta í sveitunum, varð að taka afleiðingum af Hólma­víkur­mæðiveikinni. Áður en það mál kom upp, var búið að dreifa í sveitir nokkru af lömbum úr því hólfi. Sumt hafði verið á leiðinni, þegar málið kom upp, og var það fé keyrt til slátrunar í Borgarnesi, ef mig misminnir ekki. (Um það er bréf Þorsteins góð heimild). En eftir var norðurfrá nokkuð af lömbum óflutt og man ég ekki hvort þau kaup gengu bara til baka, en minnir þó hálfpartinn, að eitthvað væri flutt í sláturhús og lagt inn hjá fjárskiptafélaginu. En þess var krafist, að farið væri í gegnum lömbin í öllum sveitum, og töfludregið úr til slátrunar, allt sem þaðan gæti verið.

Þetta var gert hér eins og annarsstaðar; lömbin rekin að og inn í fjárhús og allt tínt úr, sem gat verið af þessu svæði. Varð það til mikilla muna fleira, en til þeirrar tölu svaraði, sem dreift hafði verið, því sammerkingar voru þvílíkar um alla Vestfirði, að menn virtust hiklaust nota sama mark í öllum sýslunum. Hér voru þeir við þennan töfludrátt Jakob á Varmalæk og Jakob í Samtúni, sem báðir höfðu verið í fjárkaupunum á Ströndum. Man ég vel, að það varð hyrndum hrút frá Jóhannesi í Hjarðardal til lífs – hann var með sneitt framan og sneitt aftan, sem var markið á Kleppustöðum í Staðardal – að Jakob á Varmalæk gat fullyrt að á Kleppustöðum hefði enginn hyrndur hrútur verið keyptur. En önnur lömb með marki Jóhannesar munu öll hafa orðið að fara. Hrútinn eignaðist ég eftir skiptin og seldi Sigga á Refsstöðum tvævetran í skiptum fyrir Svart frá Hamri á Langadalsströnd. En ég man að Jóhannes sagði ljótt, þegar hann kom hér í heimsókn nokkru síðar og frétti um þessi afdrif lamba sinna. Mér féllst aftur á móti meira um hitt, að mér fannst öll fallegustu kollóttu lömbin tínd úr við þenna töfludrátt, svo hópurinn varð svipminni eftir. Ég er ekki enn búinn að gleyma svartbotnóttum gimbrum, sem héldu fast saman, sýnilega tvílembingar og einni móbotnóttri frá sama bæ (Stakkanesi) minnir mig. Allar samanreknar og gullfallegar. Og að sjálfsögðu allar drepnar.

Fáum dögum síðar var svo hópnum skipt milli Krókmanna. Við feðgar undirbjuggum það lítillega hér. Þannig stóð af sér um pantanir bænda, að nærri lét að skipta í tólf hluti. Fjárhúsakrærnar voru tólf, svo það gekk vel upp. Við smíðuðum tólf litlar stíur í réttarendanum. Hópurinn var síðan allur rekinn í réttina og allir lambhrútar dregnir í kró. Síðan fóru menn og völdu í sameiningu, fyrst tvo þá bestu í hverja stíu, tuttugu og fjóra alls; og síðan þrjá þá næstbestu. Var dregið um stíurnar í hvort sinn. Þá var það heldur ruslbornara, sem eftir var og var talið sundur. Lambhrútar voru miklu fleiri en menn þurftu, og skáru menn í heimili sín, það sem afgangs var þörfum. Með þessu var reynt að tryggja eftir föngum, að allir sætu við svipað borð með undaneldishrúta framtíðarinnar.

Næst voru mislitu gimbrarnar dregnar í stíurnar og skipt með sama hætti. Þá var loks talið inn í krærnar tólf og dregið um þær. Vegna þess rutls, sem komst á fjárkaupin við mæðiveikifréttina, voru lömbin orðin mun fleiri en svaraði pöntunum. Minnir mig að hér væru rúm sextíu í afgang, þegar allir höfðu fengið sína pöntun. Varð nú tilrætt um það, hvað ætti að gera við þennan hóp og urðu engir til að vilja bæta við sig. Faðir minn kvað þá upp úr um það, að hann léti ekki fara að keyra þetta í sláturhús og kvaðst bara taka hópinn allan. Varð það úr, og hleyptum við þeim aftur austur í girðinguna, ásamt lömbunum úr þeim króm, sem komu í okkar hlut. Öll þessi skipti fóru fram með frábæru samkomulagi og við mikla glaðværð og ánægju.

Á síðasta bílnum, sem hingað flutti lömb og kom í svartamyrkri, voru lömb úr Gufudalssveit. Þeim var bara hleypt niður á bæjarhlaðið og út á túnið. Í þeim hóp var lambhrútur frá Fremri-Gufudal, sem hafði troðist undir á bílnum, var eins og drullustykki og hálfþjakaður. Þegar við komum á fætur um morguninn, lá hann í hlaðvarpanum, en fór nú á ról og fór að bíta. Þegar skipt var fáum dögum síðar, var þessi hrútur í fyrsta skiptahópnum og kom í hlut Stefáns í Kalmans­tungu. Honum leist að hann mundi varla ganga frameftir og bað pabba að skipta við sig. Það var auðsótt og lét pabbi hann hafa sívalhyrndan hrút frá Skerðings­stöðum, sem varð rígvæn kind hjá Stefáni. En Varpi var hér til lengi og varð mjög kynsæll og eimir enn eftir af gráa litnum sem hann bar erfðavísi fyrir, Hann átti um skeið margar dætur í fénu, ýmsar gráar. Hann var einkar farsæl kind.

X.

Þetta fé, sem hér var verið að skipta, var óskaplega sundurleitur hópur. Við fengum 287 gimbrar og mig minnir 23 hrúta í skiptunum. Ég útvegaði mér markatöflurnar fyrir Barðastrandar- og Ísafjarðarsýslur – raunar gaf Jón Bentsson mér Norðursýslutöfluna – og reyndi að gera mér grein fyrir uppruna lambanna. Að vísu voru tveir eða þrír ómerkingar í hópnum. En við þessa athugun kom í ljós, að gimbrarnar virtust vera frá 97 bæjum hið minnsta – gátu verið fleiri, ef sammerkt lömb væru frá fleiri en einum bæ – og hrútar frá þremur í viðbót. Ég er líka sannfærður um, að lömbin hér voru ruslbornari fyrir það, að faðir minn keypti lömbin, sem eftir stóðu í réttinni, þegar búið var að skipta í krærnar. Það var smælkið, sem ekki fór inn. En hann fékkst ekkert um það og bjóst við að smáu gimbrarnar væru sumar alveg jafngóð ærefni og hinar. Sem auðvitað reyndist svo. En þó nokkur hópur var það þó, sem okkur þótti ofsmáar til að fá lamb um veturinn.

Af þessum tölum sést, að það voru æðimargir bæir, sem ekki var nema eitt lamb frá, ef meðaltal var þrjár gimbrar frá bæ. Flestar gimbrar voru frá Laugabóli, gististað okkar, þrettán talsins, þar af þrjár glámhvítar. Frá Ögri voru að mig minnir sjö og jafnmargar frá Hallgrími á Dynjanda í Leirufirði og líklega líka frá Kirkjubóli í Langadal og Höfða og Næfranesi í Dýrafirði. Síðan færri frá öðrum bæjum.

Við skárum til heimilisins átta lambhrúta af þessum tuttugu og þremur. Þessir fimmtán voru settir á:

*Göltur frá Sturlaugi í Múla, frábær kind á marga lund, lágfættur á þeirrar tíðar vísu, læraþykkur, með 28 cm. spjald, vel hvítur. 1.vl. og 1. verðl. fyrir afkvæmi. Gaf eitt og eitt lamb hyrnt.

*Þór frá Laugabóli, myndarkind, háfættur, vænn, gulur, ljúfur í skapi, umgengnisgóður. Vildi verða beinamikið og rýrt í roðinu út af honum, þegar harðnaði í ári. 1.vl. Gaf aðeins kollótt.

*Lærblettur frá Gufudal. Hnakkagulur, velbyggður, nokkuð styggur, mun hafa verið föðurættaður frá Hólum í Steingrímsfirði. Kynfastur á kollótt, en gaf líka hyrnt, sundurleitara, þó allgóðar ær, hefur líklega verið undan hyrndri á. Notaður lengi. 1.vl.

*Pontus frá Hofsstöðum í Reykhólasveit, kolóttur, óvenjulega höfuðstór og ær undan honum höfuðfríðar. Var líklega að mörgu leyti prýðileg kind, en fékk 2. en ekki 1. verðl. eins og þeir fyrrnefndu þrír. Gaf svart. Líka hyrnt. Notaður líklega þrjá vetur, fremur en fjóra.

*Kópur frá Stað á Reykjanesi. Glorgulur. Nokkuð grófur, en vænn. Bara notaður einn vetur. Gaf aðeins kollótt. Ær undan honum 5 talsins, voru sumar góðar. Fékk held ég 3. verðl. veturg. Ætt hans mun útdauð.

*Blakkur frá Vatnsfirði, eldgulur, en heldur vel gerð kind á ýmsa lund, fékk þó aðeins 3. vl. vg. Fór þá að Kolsstöðum og var notaður þar nokkra vetur og gafst held ég heldur vel. Hér voru til að mig minnir fimm ær undan honum og reyndust allvel, sumar hyrndar; ein a.m.k. eldgul. Líklega er til þónokkur neisti hér í fénu út af einni þeirra.

*Arnhöfði frá Höfða í Grunnavík, svartarnhöfðóttur, var geltur á 1.vetri. Var einkar snotur kind, bakholdagóður, og fimm ær sem settar voru á undan honum sumar ágætar og margt verið til út af honum af gagnsömum ám. Gaf hyrnt.

Varpi frá Fremri-Gufudal, fyrrnefndur. 1.vl.

Dvergur frá Samúel á Höllustöðum var smár holdaköggull, samanrekinn, en heldur krappur á framhluta; nokkuð gulur á fótum og hnakka. Hann var eins og úr öðrum heimi en allt hitt féð. Á þessum grannbæjum á Reykjanesinu, Höllustöðum og Skerðingsstöðum, hafði verið fé frá Gottorp. Sumir hrútar frá Skerðingsstöðum voru nú með snið, sem minnti á gamla Gottorpsféð hér, en Dvergur var smærri. Hann fékk ekki 1. vl., vegna þess að hann var of léttur veturgamall. Hann drapst úr vatnssótt á 3. vetri og þann vetur fóru af sömu ástæðu tveir lambhrútar undan honum, sem þá voru settir á. Því varð enginn karlleggur frá honum hér. En hrútar undan honum voru alllengi til á Kolsstöðum og í Samtúni í Reykholtsdal. En dætur hans voru hér líklega til milli tuttugu og þrjátíu og báru glögg einkenni hans, sumar bráðfallegar ær, smáar, en holdþéttar. Það var einkenni þeirra, að þær fóðruðust ekki vel, stækkuðu lítið, lambs­veturinn, en voru fallegar veturgamlar að hausti. Þegar þær voru fullorðnar, var það algengt, að þegar látið var inn að kvöldi, voru þær flestar eftir úti, þegar eftir var að láta í síðustu króna. Ekki af því þær væru styggar, því það voru þær alls ekki, heldur langaði þær ekki inn. Nú er orðið langt að rekja til fjárskiptafjárins, en víða hér í fénu er að finna erfðir hans. Bakki, sá sem héðan fór að Múla­stöðum og þaðan á sæðingastöð, fyrir löngu síðan, var afkomandi Dvergs og allgerfislíkur honum sem lamb. Yfir í kollótta stofninn barst hann líka og má nefna, að Bátur á Hesti, sem mikið var látið af um tíma, var kominn út af Dvergi.

Dreki frá Jóhannesi í Hjarðardal var fyrr nefndur. Hann var háfættur og beinamikill, en bakholdagóður. Fékk held ég þriðju – frekar en önnur verðlaun – veturgamall. Ég átti hann í tvo vetur, en skipti honum síðan fyrir Svart frá Hamri. Dreki átti hér fátt dætra. Þær líktust honum að gervi, en voru auðvitað undan misjöfnum ám og fæstar eins holdgóðar og hann. Ég held að út af honum sé fátt eftir í fénu hér. Hann gaf mórautt, og gæti verið að til væri eitthvað út af mórauðri dóttur hans, dugnaðará en vitlausri í styggð. Sjálfur var hann spakur.

Kinnar frá Kinnarstöðum var fremur grófur að gerð, eldgulur á hnakka, órýjandi með öllu og sumar af fimm dætrum hans frá 1952 voru með því marki brenndar. Hann fannst ekki til sýningar vg., var í hrauninu, og var seldur að Húsafelli þá um haustið, í skiptum fyrir gráan hrút ljótan, sem var skorinn hér í heimilið. Ég var feginn að vera laus við hann út af þessum ullargalla, sem var óþolandi, en vænleiki mun hafa verið í honum, og ærnar voru flestar heldur góðar og ein frábær og á talsvert afkvæmi hér í fénu. Hún var ekki svona ullargölluð, gul þó.

Smári frá Arngerðareyri var heldur fríð kind að gerð, en of lítið utan á beinum, þegar betur var að gáð. Hann var lítið eitt gulvellóttur í andliti, en ekki rauðgulur, eins og margt af Arngerðareyrarfé. Fékk líklega þriðju vl. vg. og var lógað um haustið. Ær undan honum voru fremur geðþekkar kindur, ófrjósamar minnir mig. Ég efast um að nokkur neisti frá honum sé hér í fénu lengur.

Vírus frá Hagalín á Hrauni á Ingjaldssandi, var kolóttur, hringhyrndur, höfuðfríður. Hann kom ekki heldur til sýningar veturgamall, var með Kinnari í hrauninu. Vírus var notaður tvo eða þrjá vetur, líklega þrjá. Ég felldi mig alltaf vel við hann og dætur hans, sumar skeifhyrndar eins og hann og kolóttar, sumar svartar. Út af Vírusi er áreiðanlega talsvert margt í fénu hér. Ég var á móti því að fella hann ungan, en réð því ekki. Hann gaf líka tvílit.

Blesi var mógolbíldóttur frá Brekku í Gufudalssveit. Hann var geltur eftir fengitíma 1952, eins og Arnhöfði. Blesi var grófari kind en Arnhöfði, en dætur hans, flestar golsóttar, urðu gagnlegar ær. Út af einni þeirra er áreiðanlega fjölmargt í fénu hér enn í dag.

Eisteinn frá Skerðingsstöðum í Reykhólasveit var smár en velgerður, sívalhyrndur. Þegar baðað var tókum við eftir því að hann var eineistingur og var því ekkert notaður og lógað veturgömlum.

*Svartur frá Hamri á Langadalsströnd kom hingað tvævetur, eins og áður er nefnt, í skiptum fyrir Dreka. Strax fjárskiptahaustið minntist Halldór Pálsson á það við mig, að á Hamri hefði verið keyptur feiknar öflugur hrútur svartkollóttur. Haustið eftir skildi hann ekkert í því að Hamarssvartur sást hvergi á sýningu, og var hræddur um að hann hefði lent hjá einhverjum asna, sem hefði lógað honum lambi. En Sigurður á Refsstöðum hafði ekki farið með hrúta sína á sýningu það haust. Næst þegar sýnt var, brá Halldóri vel við, þegar Svartur var kominn hér í húsin og þótti betra að hann var lífs. Ég átti Svart í nokkur ár. Hann var óhemju öflugur einstaklingur, ekki síst myndarlegt höfuð og fætur sterkir, en háls og frampartur var öflugt, feikna bakholdasterkur og líka vöðvaður í lærum og mölum, en ær undan honum voru ekki að því skapi og báru ekkert af. Raunar lenti hann auðvitað í því, að þau árin var féð búið að ná fullri tölu og ásetningur því lítill. Nokkuð var þó til af ám undan honum, sumar mórauðar. Einn hrútur var til undan honum, Kolur frá 1955, rígvæn kind. Það sem er hér í fénu af blóði Svarts er líklega mest frá Kol og einni grárri á, hyrndri. Hyrnt kom undan Svarti. Sigurður á Refsstöðum taldi að forustublóð hlyti að vera í Svarti. Ég man að hann stökk léttilega út yfir réttar­vegginn í Fljótstungurétt haustið sem ég keypti hann. Hann var afar greindur og skemmtilegur og fljótur að læra. Ég man eftir því eitt vorið, að hrútarnir og nokkrar sæðingaær voru á túninu eftir að búið var að sleppa fénu, og látið inn á kvöldin. Þá skaust Svartur til hliðar, þegar rekið var heim og sáum við að hann var að gægjast fyrir húshorn á fjósbyggingunni og gá hvort ekki væri búið að stússa við fjárhúsin. Þegar hann sá að við gengum heim, labbaði hann út á túnið og fór að bíta. Kærði sig ekki um að vera látinn inn.

Aðrir fjárskiptahrútar, sem hér voru eitthvað notaðir, voru hrútar Hests­búsins. 1954-55 voru hér notaðir Grettir frá Múla, bakgróf og leiðinleg kind, allt önnur gerð en Göltur okkar, og Prúður frá Kinnarstöðum, gullfallegur á lit og snið, alls ólíkur Kinnarstaðahrútnum, sem hingað kom. Undan honum voru til nokkrar fallegar ær, vel hvítar eins og Prúður sjálfur, bládröfnóttar sumar. Ein þeirra varð kynsæl og margt til út af henni enn. Þetta haust var fátt sett á, óþurrkasumar mikið og húsin orðin full af ungum ám. Því var fátt til undan þessum hrútum og ég held að afkvæmi Grettis sé löngu útdautt. Undan Prúð var settur á einn hrútur, prýðileg kind, sem fór fljótlega úr vatnssótt, en þó mun vera til nokkur neisti frá honum, þó langt sé orðið að rekja.

Nokkru síðar var Nökkvi frá Eyri í Seyðisfirði notaður hér einn vetur. Undan honum voru til hér nokkrar ær, líklega svona átta. Þær voru ekki svo samstæðar innbyrðis, sem ætla hefði mátt eftir að hafa séð Eyrarlömbin, sem ég taldi að væri að líkindum ávöxtur nokkuð markvissrar skyldleikaræktar. Þær voru líka heldur ófrjósamar hér, en ég held að sú hafi ekki verið raunin á Hesti; enda hef ég rekið mig á það oftar, að hrútar koma misjafnlega út að þessu leyti milli bæja, sem kann að stafa af mismunandi efnainnihaldi fóðurs. Hins vegar er mikið af blóði Nökkva í fénu hér, því áður en hann kom hér sjálfur, fengum við lambhrút undan honum á Hesti, ég held 1953; hann hét Orri og varð gamall hér og átti fjölda dætra og einn son, sem margt kom út af. Dætur Orra voru innbyrðis miklu samstæðari en dætur Nökkva, þó móðir hans væri óskyld Nökkva, var frá Miðhúsum hjá Vatnsfirði.

Eins og fyrr getur, voru svo fáar ær frá flestum bæjum, að ekki er hægt að tala um hvernig þær reyndust frá þessum og þessum bænum. Laugabólsærnar voru flestar. Þær reyndust misjafnlega, sumar allgóðar. En líklega var það fé of háfætt og beinamikið og ekki nógu vöðvað til að vera flutt í léttara land, eins og enn vill við brenna um sumt kollótta féð af Ströndum. Frá Múla fengum við enga kind, nema hrútinn Gölt, sem var langbezti hrúturinn hér úr fjárskiptunum og aldrei hef ég skilið hversvegna Halldór keypti hann ekki að Hesti, því hann var miklu betri kind en þeir hrútar þaðan, sem að Hesti komu (og var reyndar léður þangað einn vetur). Nokkrar kollóttar ær frá Heydal voru samstæðar, vænar og heldur afurðagóðar, en nokkuð háfættar. Ærnar frá Ögri voru líka samstæðar nokkuð, ekki þróttmiklar en reyndust þó heldur vel. Frá Laugabóli í Laugardal komu þrjár eða fjórar, prýðisær. Tvær frá Hagakoti, hreystikindur, holdgóðar, en ekki fríðar, eru nú formæður fleiri kinda hér í fénu, en flestar af þeim jafnöldrum, ásamt Grámóru frá Eyri í Skötufirði, sem þaðan kom ein síns liðs hér á bæ, frábærlega lánsæl og kynsæl ær.

Úr Vestur-Ísafjarðarsýslu var féð ruslbornast og líklega rýrast, en þó voru þar í bland kindur, sem rættist þokkalega úr. Úr Önundarfirði voru til þrjár allgóðar ær frá Kirkjubóli í Valþjófsdal. Nokkrar frá Næfranesi í Dýrafirði urðu farsælar ær og frjósamar og slíkt hið sama frá Höfða þar í sveit, en þær voru þó misjafnari en sumar kynsælar. Nokkrar kollóttar, gular, svartar og golsóttar frá Ketilseyri voru nú ekki holdakindur en seigar og gagnsamar og önnur tveggja frá Kjaransstöðum hefur átt allmarga afkomendur og suma góða. En sumar kindur úr Dýrafirði voru dæmalausar linkutuskur og skammæjar í stofninum. Þónokkrar gimbrar komu hér af Ingjaldssandi og mun fátt af þeim lifa í stofninum, þó aðeins vottur. Grámórauð smágimbur frá Svalvogum reytti alla ull af sér framanverðri í runnunum hér frammi í Hálsinum um haustið og hef ég aldrei séð ótótlegri vesaling, en ég fékk hana í minn hlut og kallaði Tæfu. Hún reyndist mér mesta happaskepna og út af henni er til fjölmargt fé hér og búið að vera allar götur síðan.

Hingað kom ekkert fé allan buginn frá Auðkúluhreppi að Múlasveit; það fór allt utan Skarðsheiðar, að ég held.

Úr Barðastrandarsýslu komu einna vænst lömb og holdbezt; fátt úr Múlasveit, sem var þá óðum að fara í eyði, en ein gimbur kom hér frá Selskerjum, sem var með fallegustu ánum, þegar fram í sótti; út af henni er þó ekkert til. Mógolsótt, sem ég átti frá Skálmardal var hreystikind og er talsvert til út af gráum hrút, Varpasyni, sem ég átti undan henni. Ágæt kollótt ær frá Kletti í Kollafirði varð móðir þriggja fallegra Galtardætra og mun eitthvað vera til af hennar blóði. Frá Gufudal voru þrjár ær kollóttar, vel gerðar, sýnilega systur Lærbletts. Ein þeirra var prýðileg ær, en einhvern veginn hefur æxlast svo, að ég held að ekkert sé til út af þeim, en aftur fleira út af ám frá Fremri-Gufudal, sem ekki sýndust jafnokar hinna. Svört frá Stað á Reykjanesi var holdakökkur, með mikla ull, sjálfsagt ættuð frá Gottorp eins og margt af fénu á Reykjanesinu, reyndist frjósöm og endingargóð og á margt afkomenda, og stæði vel innan um líflömbin í dag, ein af fáum.

Þegar ég lít yfir þennan hóp, 287 gimbrar, sem komu hér þetta haust, þá sé ég nú að það eru ekki nema að ég held rúmar þrjátíu, sem eiga afkomendur í fénu í kvenlegg, en nokkrar bætast við, þar sem karlkné kemur á milli. Og það eru ekkert frekar þær, sem maður hélt að væru beztar þá, sem lifa í afkomendum sínum.

En yfirleitt var þetta fé sundurleitt og ruslborið. Ég efast um að þú veldir nema svona fimm til ásetnings ef þær væru innan um lömbin hér núna.

Eins og fyrr var nefnt, fékk Hestsbúið að velja lömb á allmörgum bæjum fyrir vestan, til að greiða fyrir því að þar gæti komið upp kynbótafjárstofn, sem það fjárskiptahólf nyti góðs af. Þetta má segja að heppnaðist og hafi reyndar öll fjárrækt í landinu notið góðs af, eins og við þekkjum. Þó tók fyrr en skyldi fyrir það, að við mættum sækja þangað lambhrúta, þegar garnaveikin kom þar upp.

Þeir bæir, sem ég man eftir að seldu lömb að Hesti voru: Kinnarstaðir, Höllu-staðir, Skerðingsstaðir og ef til vill Miðjanes, Staður og Hamarland í Reykhóla­sveit; vil þó ekki fullyrða um þrjá þá seinni. Eitthvað í Gufudalssveit, amk. minnir mig að þar kæmu lömb frá Hallsteinsnesi, sem þá var enn í byggð. Í Djúpinu: Múli, Laugaból, Arngerðareyri, Hamar, Skjaldfönn og Fremribakki í Nauteyrarhreppi, kannske fleiri; Reykjarfjörður, Vatnsfjörður, Miðhús og líklega Þúfur í Vatns­fjarðar­sveitinni og mig minnir jafnvel Heydalur í Mjóafirði, þar sem var ágætt fé kollótt, þó kann það að vera misminni. Og Eyri í Seyðisfirði. Sjálfsagt hefur þetta verið víðar og ég ábyrgist ekki að ég muni alla þessa tilgreindu rétt. En það mun nú allt vera í heimildum Hestsbús að finna og þarf ekki að hafa minn vitnisburð um það. Beztu hrútarnir sem Hestsbúið fékk voru Nökkvi frá Eyri, Skjöldur frá Skjaldfönn og Prúður frá Kinnarstöðum, af hyrndum hrútum og af kollóttum Malkus frá Múla og Glámur minnir mig að hann héti, glámhvítur frá Laugabóli. Þetta er nú bara minn smekkur, því ég skoðaði þessa hrúta veturgamla og notaði suma þeirra síðar. Mér fannst Skjöldur vera beztur af þeim hyrndu, en hann notuðum við ekki og ekkert undan honum. Frá sumum þessum bæjum voru fleiri hrútar á Hesti, sem ég man minna eftir, nema Gretti frá Múla, sem var leiðindakind, eins og ég nefndi hér fyrr.

Síðar fékk svo Hestsbúið Runna frá Skerðingsstöðum á Reykjanesi. Hann kom upphaflega í hlut Einars í Runnum, en hann seldi hann frændum sínum á Húsafelli, og þaðan fór hann að Hesti. Rígvænn hrútur og holdgóður, hefur líklega verið með betri fjárskiptahrútum, sem notaðir voru á Hesti. Annar hrútur sem var notaður eitthvað á Hesti úr fjárskiptum, var Vatnsfirðingur á Hæli í Flókadal, sem var úrvalskind að gerð, en gulur, bæði á ull og fitu, en hið síðara uppgötvaðist ekki fyrr en búið var að nota hann á Hesti og á sæðingarstöðinni. Það varð alvarlegt vandamál á Hæli, þegar eitthvað fór að skyldleikaræktast út af honum og ég sá lambsskrokka þaðan í sláturhúsi, sem voru svo algulir, að helzt var að líkja við, að þeim hefði verið difið í joðáburð. Við fengum undan honum eina gimbur úr sæðingum, sem sett var á, (mig minnir að það væri hrútur á móti, sem föður mínum þótti ekki varið í, og drap), en út af þeirri á hefur aldrei orðið vart kjötgulu. Aftur á móti kom hér fram kjötgula, þegar hrútur, sem ég átti frá Hesti, sem Belgur hét, f. 1967 undan Rosta frá Baldursheimi, lembdi sonar­dóttur sína; þá búið að nota hann í fjögur eða fimm ár, bæði hér, og lána hann að Hesti. Þegar farið var að rannsaka ritningarnar, kom það upp, að hann átti kollótta formóður, ömmu eða langömmu, sem var út af Vatnsfirðingi. Þannig barst þessi kjötgula hingað, og ekki veit ég hvort búið er að útrýma henni enn, þó hennar verði ekki vart nú um nokkur seinustu árin, eða rúman áratug.

Val á myndum og flesta myndatexta ritaði Jón Viðar Jónmundsson. Yfirferð texta: Lárus G Birgisson, Jón Viðar Jónmundsson og Magnús Magnússon. Myndir fengnar úr ýmsum áttum, svo sem gömlum bókum, safni Skessuhorns og úr einkasöfnum.