Úkraínuþjóðin er í sligandi vopnaðri baráttu í dag sem ekki er aðeins barátta um landamæri. Hún er barátta um rétt þjóðar til að ráða eigin framtíð, tala eigin tungu, kjósa sér eigin leið og lifa í samfélagi þar sem lög, frelsi og mannréttindi standa ofar valdi byssunnar. Þess vegna er það engin tilviljun að Úkraína vill ganga í Evrópusambandið.

En spurningin sem við Íslendingar ættum líka að leyfa okkur að spyrja er þessi: Á Ísland samleið með Úkraínu? Ekki í þeim skilningi að aðstæður þjóðanna séu þær sömu. Úkraína er í stríði og berst fyrir tilveru sinni sem sjálfstætt ríki. Ísland býr við frið, öryggi og velsæld. En þegar kemur að grundvallarspurningunni um framtíð, öryggi, lýðræði og stöðu smáþjóða í Evrópu, þá er samhljómurinn meiri en margir vilja viðurkenna. Þar er enginn „svo langt frá heimsins vígaslóð“ í dag.

Aðildarumsókn Úkraínu að ESB er pólitísk og siðferðileg yfirlýsing. Úkraínumenn eru að segja: Við viljum tilheyra samfélagi lýðræðisríkja. Við viljum byggja framtíð okkar á réttarríki, mannréttindum, frjálsum kosningum, ábyrgri stjórnsýslu og virðingu fyrir einstaklingnum. Við viljum ekki vera á áhrifasvæði heimsveldis sem telur sig eiga rétt á að ráðskast með nágranna sína.

Þetta er kjarni málsins. Úkraína sækir ekki um aðild að ESB vegna þess að leiðin sé auðveld. Hún er það ekki. Aðildarferlið krefst umbóta, baráttu gegn spillingu, styrkingar dómstóla, laga, stjórnsýslu og stofnana. En einmitt þess vegna skiptir það svo miklu máli. Aðildarferlið er leið til að festa lýðræðislega framtíð Úkraínu í sessi og tryggja að fórnir úkraínsku þjóðarinnar leiði til lands sem er sterkara, frjálsara og réttlátara.

Þegar Úkraínumenn horfa til Evrópusambandsins horfa þeir ekki aðeins til markaðar eða styrkja. Þeir horfa til samfélags ríkja sem hafa, eftir hörmungar tveggja heimsstyrjalda, reynt að byggja frið á samstarfi í stað yfirgangs. Þeir horfa til hugmyndarinnar um að smærri og stærri ríki geti setið við sama borð, samið um sameiginlegar reglur og leyst ágreining með lögum en ekki hervaldi.

Þessi hugsun ætti ekki að vera okkur Íslendingum framandi. Ísland er lítið ríki í stórum heimi. Við höfum byggt stöðu okkar á alþjóðalögum, samningum, lýðræðislegu samstarfi og þeirri grundvallarreglu að ríki eigi ekki að beita önnur ríki valdi. Öryggi Íslands byggist ekki á stærð okkar eða hernaðarlegum mætti. Það byggist á því að alþjóðakerfið virki, að lög gildi og að bandalög frjálsra þjóða standi saman þegar á reynir.

Þess vegna varðar barátta Úkraínu okkur öll. Ef hernaðarlegur yfirgangur fær að ráða úrslitum í Evrópu, þá veikist öryggi allra Evrópuþjóða. Ef landamærum er breytt með skriðdrekum, þá er það ekki aðeins vandamál Úkraínu. Það er árás á þá hugmynd að þjóðir eigi rétt á sjálfsákvörðun. Stuðningur við Úkraínu er því ekki aðeins samúð með þjóð í neyð. Hann er vörn fyrir þá skipan sem smáríki eins og Ísland byggja öryggi sitt á.

Og þá vaknar spurningin: Ef Úkraína, með alla sína sársaukafullu reynslu, sér framtíð sína best tryggða í nánara evrópsku samstarfi, hvers vegna ættum við Íslendingar ekki að ræða okkar eigin stöðu af meiri alvöru? Við þurfum ekki að draga þá ályktun að Ísland og Úkraína séu í sömu stöðu. En við getum lært af því að þjóð sem berst fyrir sjálfstæði sínu sér ekki Evrópusambandið sem ógn við sjálfstæði sitt, heldur sem leið til að styrkja það.

Þetta skiptir máli í íslenskri umræðu. Hér er stundum talað um Evrópusambandið eins og það feli óhjákvæmilega í sér afsal þjóðareinkenna, tungu og sjálfstæðis. En reynsla aðildarríkjanna segir að myndin sé flóknari og raunar allt önnur að mörgu leyti. ESB er ekki eitt ríki með eina tungu og eina menningu. Það er samstarf margra þjóða, stórra og smárra, sem halda sínum tungumálum, menningu og stjórnskipun, en taka sameiginlegar ákvarðanir á afmörkuðum sviðum.

Við Íslendingar ættum að skilja þetta vel. Við erum lítil þjóð með eigið tungumál, eigin sögu og sterka sjálfstæðisvitund. Við vitum að þjóðerni er ekki mælt í höfðatölu. Við vitum líka að tungumál er ekki aukaatriði, heldur hluti af sjálfsmynd þjóðar. Þess vegna er mikilvægt að minna á eitt atriði sem stundum gleymist í umræðunni um Evrópusambandið: Öll opinber tungumál aðildarríkja ESB eru jafn rétthá innan sambandsins.

Það þýðir að tungumál smærri þjóða eru ekki lögð til hliðar fyrir tungumál stærri ríkja. Danska, maltneska, slóvenska, eistneska, litháíska, króatíska, írska og fleiri tungumál hafa formlega stöðu innan ESB. Þetta er ekki smávægilegt formsatriði. Þetta er viðurkenning á því að Evrópa er ekki ein þjóð, eitt tungumál eða ein menning, heldur samfélag margra þjóða sem velja að vinna saman án þess að afsala sér sérstöðu sinni.

Fyrir Úkraínu skiptir þetta miklu. Úkraínsk tunga og menning hafa lengi verið undir þrýstingi frá rússneskum heimsvaldahugmyndum. Aðild að ESB væri því ekki aðeins efnahagslegt eða stjórnskipulegt skref. Hún væri einnig staðfesting á rétti Úkraínu til að vera Úkraína; evrópskt lýðræðisríki með eigin tungu, eigin menningu og eigin framtíð.

Það sama á við um Ísland, þótt aðstæður séu allt aðrar. Nánara samstarf við Evrópu þarf ekki að þýða að Ísland hætti að vera Ísland. Íslenskan hættir ekki að vera íslenska. Saga okkar hverfur ekki. Menning okkar hverfur ekki. Sjálfstæðisbarátta okkar missir ekki gildi sitt. Spurningin er fremur hvort við teljum okkur betur í stakk búin til að verja hagsmuni okkar, öryggi og framtíð með því að standa utan við borðið eða taka þátt þar sem ákvarðanirnar eru mótaðar.

Auðvitað verður Úkraína ekki aðili að ESB á einum degi. Aðildarferlið er strangt og á að vera strangt. ESB verður að gera kröfur og Úkraína verður að uppfylla þær. En við eigum ekki að rugla saman kröfum og mótstöðu. Það er hægt að styðja Úkraínu af festu, óska henni aðildar að Evrópusambandinu og um leið viðurkenna að leiðin þangað þarf að byggjast á raunverulegum umbótum.

Sama gildir um íslenska umræðu. Það þarf ekki að óttast umræðu um ESB. Það þarf ekki að slá henni á frest með hræðsluáróðri eða fullyrðingum um að sjálfstæði þjóðarinnar hverfi við það eitt að ræða málið. Þvert á móti ætti sjálfstæð þjóð að hafa burði til að ræða alla kosti sína af yfirvegun, opnum huga og virðingu fyrir staðreyndum.

„Slava Ukraini“ merkir dýrð sé Úkraínu. Það er áminning um hugrekki fólks sem hefur staðið gegn ofurefli. Það er áminning um að frelsi er ekki sjálfgefið. Það er áminning um að lýðræði þarf stundum að verja með lífi og limum.

Við eigum að standa með Úkraínu. Ekki vegna þess að Úkraína sé fullkomin, heldur vegna þess að málstaður hennar er réttur. Hún berst fyrir sjálfstæði sínu, fyrir lýðræði sínu, fyrir tungu sinni, fyrir börnum sínum og fyrir framtíð sinni.

Og um leið eigum við að þora að spyrja okkur sjálf: Ef Úkraína sér framtíð sína í evrópsku lýðræðissamstarfi, eigum við Íslendingar þá ekki að fá að ræða af fullri alvöru hvort Ísland eigi líka samleið með öðrum þjóðum ESB eins og Úkraína vill?

 

Jóhannes Finnur Halldórsson