Við Íslendingar búum í landi sem er bæði stórbrotið og viðkvæmt. Við njótum nálægðar við náttúruna, en vitum jafnframt að hún minnir reglulega á sig af krafti. Eldgos, jarðskjálftar, snjóflóð, sjávarflóð, skriðuföll, óveður. Þau eru hluti af veruleika okkar. Vísindamenn hafa minnt okkur undanfarin á að hugsanlega erum við að sigla inn í fleiri og jafnvel stærri slíka atburði.

Fyrrverandi forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, hefur nýlega vakið athygli á áhyggjum vísindamanna af AMOC, hinu stóra hringrásarkerfi Atlantshafsins. Hann hefur spurt hvers vegna íslenskir fjölmiðlar og stjórnvöld séu ekki að ræða þetta meira, þar sem hugsanleg veiking eða röskun á þessum sjávarstraumum gæti haft gríðarleg áhrif á veðurfar á Íslandi og í Norður-Atlantshafi. Í fréttum hefur verið haft eftir honum að þetta ætti að vera meðal helstu áhyggjuefna Íslands.

Þegar eldgos hófst í Heimaey 1973 þurftu rúmlega fimm þúsund íbúar Vestmannaeyja að yfirgefa heimili sín á einni nóttu. Eftir gosið voru flutt til landsins um eða yfir 500 einingahús, meðal annars frá Norðurlöndunum og þau reist víða um land til að mæta húsnæðisþörf Eyjamanna. Viðlagasjóðshúsin urðu síðar eitt sýnilegasta táknið um þá samstöðu og þá hjálp sem barst þegar Íslendingar þurftu á henni að halda. Slík velvild er ekki gerð upp með einföldu bókhaldi. Hún er greidd til baka með því að taka sjálf þátt í samstarfi, sýna ábyrgð og vera reiðubúin að leggja öðrum lið þegar á reynir. Þannig byggjast traust tengsl milli þjóða.

Þess vegna skiptir máli að Ísland standi ekki eitt. Góð viðbrögð við náttúruvá byggjast vissulega fyrst og fremst á öflugum innviðum hér heima: Almannavörnum, björgunarsveitum, stofnunum, sveitarfélögum, heilbrigðiskerfi og samstöðu almennings. En þegar stór áföll verða skiptir alþjóðlegt samstarf líka miklu máli. Þá reynir á vináttu, traust og samstarfsnet sem hafa verið byggð upp löngu áður en neyðin kemur.

Ísland tekur nú þegar þátt í almannavarnasamstarfi Evrópu í gegnum svokallað EU Civil Protection Mechanism, sem snýst um samhæfingu viðbragða við náttúruhamförum og öðrum alvarlegum áföllum. Þar starfa saman ESB-ríkin og fleiri þátttökuríki, þar á meðal Ísland og Noregur. Markmiðið er að samhæfa forvarnir, viðbúnað og viðbrögð þegar áföll verða, hvort sem um er að ræða náttúruhamfarir eða manngerðar krísur.

Þegar rætt er um Evrópusambandið gleymist stundum þessi hagnýti þáttur. Evrópusamstarf snýst ekki aðeins um reglugerðir, markaði eða stjórnmál. Það snýst líka um öryggi, þekkingu, viðbúnað og samstöðu þegar náttúran minnir á sig.

Saga Vestmannaeyjagossins kennir okkur að vinátta þjóða getur orðið líflína í neyð. Áhyggjur af AMOC minna okkur svo á að framtíðaráskoranirnar verða ekki minni. Þess vegna eigum við að rækta gott og náið samstarf við nágranna okkar í Evrópu.

Samstarf er ekki veikleikamerki. Fyrir fámenna þjóð í ófyrirsjáanlegum heimi getur það verið ein besta tryggingin.

 

Jóhannes Finnur Halldórsson

Höf. er íslenskur eldri borgari og Evrópubúi