Samanburður á íslenskum raunveruleika og IPCC stuðlum.

 

IPCC setur fremur þrönga stuðla um hvernig reikna skuli losun og bindingu CO2 íg.

Stuðlarnir víkja verulega frá hefðbundnum skilningi á kolefnishlutleysi sem gjarnan er skilgreint með eftirfarandi hætti: Kolefnishlutleysi vísar til þess að losun og binding kolefnis sé í jafnvægi, þ.e. að losun koldíoxíðs og annarra gróðurhúsalofttegunda sé ekki meiri en það magn kolefnis sem fjarlægt er úr andrúmsloftinu, t.d. með því að binda það í jarðvegi eða gróðri eða með öðrum hætti“. Þ.e. losun og binding hafa sömu stöðu í mati.

Hér fer á eftir tilraun til að bera saman mat á losun/ bindingu kolefnis á Vesturlandi samkvæmt hefðbundinni skilgreiningu á kolefnishlutleysi (merkt íslenskur raunveruleiki) og mat samkvæmt IPCC stuðlum.

Tekin hefur verið saman þekking á kolefnislosun og bindingu í landbúnaði á Íslandi í 30 síðna samantekt sem ber heitið   Kolefnisjafnvægi landbúnaðar – samantekt þekkingar – og verður vísað  til þess hér á eftir (merkt Kj l).

Í janúar 2026 var birt skýrsla um Kolefnisspor Vesturlands 2024 sem unnin var af Umhverfisráðgjöf Íslands ehf. fyrir Samtök sveitarfélaga á Vesturlandi. Sú skýrsla byggir nær alfarið á stöðlum IPCC og er því nýtt til samanburðar við raunverulega bindingu og losun kolefnis í landbúnaði á Vesturlandi eins og hún kemur höfundi þessa samanburðar fyrir sjónir.

Hér fer á eftir umfjöllun  um einstaka þætti landnotkuna í sömu röð og þeir eru fram settir í skýrslu Umhverfisráðgjafar Íslands.

Nr. 1 Mói (e. grasland). Við íslenskar aðstæður í dag (hlýnandi veðurfar, aukinn kolefnisstyrkur í andrúmslofti og aukin gróska lands) má ætla að veruleg kolenisbinding sé í mólendi, þó mismikil eftir aðstæðum (sjá Kj l bls 19 – 24 ) Þessi binding gæti oft verið á bilinu hálft til þrjú tonn CO2 á hektara á ári, en hér er aðeins reiknað með einu tonni á hektara á ári.

Nr. 2 Þekkt er að votlendi bindur kolefni jafnt og þétt, enda kolefnisforði votlendis þannig til kominn. Talið hefur verið að á móti kolefnisbindingu í votlendi komi losum metan en nú hefur komið í ljós að umhverfis votlendi eru gerlar í jarðvegi sem ætla má að eyði jafn óðum því metan sem votlendið losar (Kj l bls 10 ). Rétt virðist því að telja einhverja kolefnisbindingu í votlendi en í varúðarskyni er það ekki gert hér.

Nr. 3 Annað land. Hér er um mjög stór svæði að ræða (um 30% af Vesturlandi) og svæðið því mjög breytilegt en þó trúlega mest fjalllendi og lítt gróið láglendi. Vegna hlýnandi veðurfars og minnkandi beitar sækir gróður víða ofar í fjalllendi og gróðurvana svæði gróa upp. Á móti kann að koma að á einhverjum svæðum má enn finna rof og kolefnislosun þó þau svæði fari minnkandi. Í heild má því ætla að víða á þessu landi eigi sér stað einhver kolefnisbinding sem þó er ekki talin hér með. Augljóst virðist að á þessum svæðum eru veruleg tækifæri til kolefnisbindingar á komandi árum.

Nr. 4 Jöklar og sísnævi. Ekki reiknað inn í kolefnisspor.

Nr. 5  Vötn og ár.         Ekki reiknað inn í kolefnisspor.

Nr. 6 Uppistöðulón. Ekki reiknað inn í kolefnisspor.

Nr. 7 Náttúrulegir birkiskógar. Hafið er yfir vafa að þeir binda kolefni bæði í jarðvegi og tré. Hér er valið að áætla að þeir bindi tæpan þriðjung á við skóglendi á óþekktum aldri eða tvö tonn CO2 á ha. á ári.

Nr. 8 Nátttúrulegt birkikjarr. Bindur væntanleg svipað og náttúrulegir birkiskógar, gæti verið tvö tonn CO2 á ha. á ári.

Nr. 9 Skógrækt fyrir 1990. IPCC stuðlar notaðir.

Nr. 10 Skógrækt 1990 – 2024.  IPCC stuðlar notaðir.

Nr. 11 Skóglendi á óþekktum aldri. IPCC stuðlar notaðir.

Nr. 12 Ræktarland í notkun. Talið er að tún í góðri rækt sem sjaldan eru plægð og fá reglulega búfjáráburð bindi um tvö tonn CO2 á hektara á ári. Meiri óvissa ar hins vegar um kolefnisbindingu á landi sem oft er plægt eða í lélegri rækt og einnig er óvissa um kolefnisjafnvægi í túnum á framræstu landi sem ræðst m.a. af gerð og aldri framræslu. Hér er áætlað að helmingur ræktarlands í notkun hvorki losi né bindi en helmingur bindi tvö tonn á ha/ári. Því er hér reiknað með að binding sé að meðaltali eitt tonn CO2 á ha/ári.

Nr. 13 Ræktarland ónotað. Reiknað er með sömu bindingu og í mólendi þ.e. eitt tonn ha/ári.

Nr. 14 Landgræðsla fyrir 1990. IPCC stuðlar notaðir.

Nr 15 Landgræðsla 1990 – 2024. IPCC stuðlar notaðir.

Nr. 16 Óræktað framræst land fyrir 2009. Vegna öskugosa og áfoks gegnum árþúsundir er jarðvegur í votlendi hér mjög frábrugðinn þeim jarðvegi sem staðlar IPCC miða við, sbr, m.a.   The carbon content in Icelandic peatlands averages at less than 25%C, which is much lower than average carbon content reported for northern peatlands (36-54%C) (Loisel et al., 2014).(Gunnhildur E Gunnarsdóttir 2017). Við rannsókn á kolefnisforða og breytingum á kolefnisinnihaldi jarðvegs  eftir framræslu á 10 svæðum á vesturhelmingi landsins reyndist kolefnisforði í óhreyfðu votlendi að meðaltali  um 24% C en eftir að meðaltali um 50 ár frá framræslu hafði kolefnisforðinn lækkað um nálægt 7,5 prósentstig eða í um 16,5% C. Lítil losun stafar af tvennu þ.e. lágu kolefnishlutfalli   og fastheldni á kolefni  a. vegna öskuinnihalds jarðvegs. Því má ætla að losun kolefnis við framræslu sé sjaldan meiri en 10% af þurrefni jarðvegs og því sígur jarðvegurinn litið þessa vegna. Ætla má að viðmiðunarjarðvegur IPCC fari gjarnan úr 50% C í 10% C á einhverjum áratugum eftir framræslu, eða með öðrum orðum losun frá viðmiðunarjarðvegi IPCC gæti verið ferföld á við íslenskan mýrarjarðveg. Þar við bætist að vegna lítillar losunar kolefnis og þar með lítils jarðsigs við framræslu  stendur losunin hérlendis fáa áratugi meðan losun á sér stað í efstu jarðlögum, en heldur síðan lítið sem ekkert áfram vegna jarðvegsrýrnunar, gagnstætt því sem ætla má að gerist í viðmiðunarlandi IPCC.  Flest bendir því til að stærsti hluti af framræstu votlendi á Vesturlandi sé nú fremur með netto bindingu kolefnis en losun. Eigi að síður er hér reiknað með að losun kolefnis sé að meðaltali þrjú tonn CO2 á ha. á ári.

Nr. 17 Óræktað framræst land eftir 2009.  Hér skiptir aldur framræslu máli, en nákvæm aldursdreifing framræslunnar liggur ekki fyrir. Reiknað er með að losun sé 10 tonn CO2 á hektara á ári.

Nr. 18 Byggð og mannvirki. IPCC stuðlar notaðir.

 

 

Útreikningar sem fram koma á exelskjali hér að ofan, og unnið er samkvæmt ofangreindri lýsingu, sýna að sé jafnræðis gætt milli losunar og bindingar og fyrirliggjandi þekking nýtt eru landflokkar á Vesturlandi í heild ekki að losa kolefni. Binding kolefnis í jarðvegi og skógviði umfram losun gæti verið um 350.000 tonn CO2íg á ári.

Um helmingur af reiknaðri losun frá búfé á Vesturlandi er talinn koma frá metanlosun jórturdýra. Sýnt hefur verið fram á að sé landbúnaður í jafnvægi, sem nú er bæði á Vesturlandi og Íslandi í heild, eyðist árlega jafn mikið af metan úr andrúmslofti og kemur inn frá jórturdýrum og metanlosun jórturdýra því kolefnishlutlaus (KJ l bls 9 – 10). Því virðist rétt að helminga losun búfjár á Vesturlandi og verður hún þá um 31.000 tonn.

Kolefnisbinding landbúnaðar og landnota á Vesturlandi reiknaðist þá:

 

 

 

Hrísum  27. janúar 2026

Ari Teitsson