Til hvers eru nefndir og ráð sveitarfélaga? Til hvers er verið að kjósa kjörna fulltrúa? Og til hvers eru haldnir fundir ef niðurstaðan liggur fyrir áður en umræða hefst?

Þetta eru einfaldar spurningar en þær snerta kjarna lýðræðisins í sveitarfélögum. Kjörnir fulltrúar sitja í nefndum til að ræða mál, fá kynningu, leggja fram sjónarmið og svo komast að niðurstöðu. Fundir eru sá vettvangur þar sem ákvarðanir eiga að verða til. Ef það gerist ekki þar vaknar eðlilega spurningin: Hvar gerist það þá?

Samkvæmt sveitarstjórnarlögum nr. 138/2011 starfa nefndir sveitarfélaga útfrá ákveðnu sjálfstæði. Þær eru skipaðar til að fjalla um málaflokka samfélagsins, móta tillögur og taka ákvarðanir innan sinna verksviða. Fundir eru því ekki bara formsatriði heldur hluti af formlegri ákvarðanatöku. Þar eiga sjónarmið að mætast og niðurstaða að verða til í gegnum umræðu.

Hlutverk kjörinna fulltrúa er lykilatriði í þessu ferli. Þeir eru kosnir til að taka afstöðu, ekki aðeins til að staðfesta tillögur. Þeir bera sameiginlega ábyrgð á því að umræða fari fram og að ákvarðanir verði til á fundum. Þannig verja þeir lýðræðislegt hlutverk nefndanna. Ef umræðan fer ekki fram eða fundir verða formsatriði minnkar raunverulegt svigrúm, hlutverk og ábyrgð kjörinna fulltrúa.

Formenn nefnda gegna jafnframt mikilvægu hlutverki. Þeir boða fundi, stýra umræðu og tryggja að fundarsköp séu virt. Það er hluti af því að kjörnir fulltrúar leiði sjálfir vinnuna. Þegar formenn stýra fundum og umræða fer fram er líklegra að ttil verði sameiginleg niðurstaða og að ábyrgðin sé skýr.

Starfsfólk sveitarfélagsins gegnir á sama tíma stuðningshlutverki. Það undirbýr mál, leggur fram upplýsingar og veitir faglegt og fræðilegt mat. Fundargerðir eru hluti af þeirri vinnu og eiga að endurspegla það sem raunverulega gerist á fundi. Þær eru opinber stjórnsýsluskjöl og eiga að verða til út frá umræðu og niðurstöðu, ekki mótaðar fyrir fram.

Bæjarstjóri er hluti af framkvæmdavaldi sveitarfélagsins og jafnframt æðsti starfsmaður þess. Samkvæmt sveitarstjórnarlögum starfar hann í umboði sveitarstjórnar, ber ábyrgð á daglegum rekstri og framfylgir ákvörðunum kjörinna fulltrúa. Bæjarstjóri hefur rétt til að sitja fundi nefnda, taka til máls og leggja fram tillögur, ef hann telur þörf á eða ef hans er óskað á fundum. Hlutverk hans er að styðja við vinnu kjörinna fulltrúa, ekki að taka yfir það hlutverk sem þeim er ætlað.

Í dag er hlutverk kjörinna fulltrúa víðara en áður. Nútímalýðræði snýst ekki eingöngu um ákvarðanir á fundum heldur líka um samtal við samfélagið. Stórar ákvarðanir eru í auknum mæli lagðar fyrir íbúa og kallað eftir sjónarmiðum þeirra. Rafrænt samráð, kannanir og opnir vettvangar gera það auðveldara en áður að fá fram breiðari sýn. Það breytir þó ekki grundvallaratriðinu: kjörnir fulltrúar taka ákvörðunina – en gera það upplýst, í samráði og innan ramma laga.

Þegar þessi hlutverk eru skýr virkar stjórnsýslan vel. Kjörnir fulltrúar ræða og taka ákvarðanir, formenn stýra fundum, starfsfólk styður við vinnuna og samfélagið kemur að stórum málum. Þegar mörkin verða óskýr getur hins vegar skapast sú staða að fundir verði frekar staðfesting á fyrirfram ákveðinni niðurstöðu en vettvangur umræðu. Þá minnkar gagnsæi og traust veikist.

Lýðræðið í sveitarfélagi ræðst því ekki aðeins í kosningum heldur líka á fundum – og í samtali við samfélagið. Ef það gerist ekki er eðlilegt að íbúar spyrji:

Hver stjórnar þessu eiginlega?

 

Rannveig Tenchi Ernudóttir

Höfundur er íbúi í Stykkishólmi og virkur þátttakandi í samfélaginu.