Það er kaldhæðnisleg staða sem íslenskur iðnaður stendur frammi fyrir. Kísiljárn frá Grundartanga nýtur nú tollfrelsis í Bandaríkjunum, á sama tíma og Evrópusambandið hefur reist viðskiptahindranir gagnvart sömu íslensku framleiðslu, þrátt fyrir að Ísland hafi verið hluti af innri markaði Evrópu í meira en þrjá áratugi.

Í nóvember 2025 setti ESB verndartolla á innflutning kísilmálms, þar á meðal íslenskt kísiljárn. Ísland fékk tollfrjálsan kvóta, en ekki undanþágu frá tollum. Fari innflutningur umfram kvótann getur komið til gjaldtöku sé verðið undir ákveðnum viðmiðunarmörkum. Aðgerðirnar eiga að gilda til nóvember 2028. Framkvæmdastjórnin staðfestir sérstaklega að þær nái einnig til Íslands og Noregs, þótt ríkin séu hluti af EES.

Á sama tíma gerist hið gagnstæða vestanhafs.

Vísir greindi frá því 24. ágúst að íslenskt kísiljárn sé nú tollfrjálst í Bandaríkjunum. Tímabundinn 10% viðbótartollur rann út 24. júlí. Samkeppnisstaða Íslands er þar raunar sérstaklega sterk: kísiljárn frá Íslandi ber 0% viðbótartoll á meðan Noregur ber 12,5% og Bretland og ESB 10%.

Forstjóri Elkem á Íslandi telur  áhrifin hlaupa á 300–350 milljónum króna á ári í bættri afkomu miðað við núverandi útflutning. Tollfrelsið gæti jafnframt skapað tækifæri til aukinnar sölu til Bandaríkjanna.

Þetta kallar á eðlilegar spurningar um árangur íslenskrar hagsmunagæslu í Brussel.

Ísland er ekki að biðja um sérstök fríðindi fyrir einhverja óskylda framleiðslu í fjarlægu ríki. Ísland er hluti af EES og þar með innri markaði Evrópu. Elkem á Grundartanga framleiðir kísiljárn með íslenskri endurnýjanlegri orku fyrir evrópskan stáliðnað. Samt tókst íslenskum stjórnvöldum ekki að tryggja undanþágu.

ESB rökstyður aðgerðirnar með því að verja eigin járnblendiiðnað.  Það skýrir sjónarmið Brussel en það breytir ekki hagsmunum Íslands. Það er vægast sagt einkennileg staða ef íslenskt kísiljárn hefur greiðari markaðsaðgang í Bandaríkjunum en á hinum svokallaða innri markaði Evrópu sem við eigum fulla aðild að.

Framkvæmdastjórnin hefur boðað samráð við Ísland og Noreg á þriggja mánaða fresti. Þar eiga íslensk stjórnvöld að mæta með eitt skýrt markmið: Fullt tollfrelsi íslensks kísiljárns.

EES samningurinn er mjög mikilvægur til að tryggja íslenskum fyrirtækjum greiðan aðgang að Evrópumarkaði. Þegar sá aðgangur er skertur er það hlutverk ríkisstjórnarinnar að standa vörð um íslenska hagsmuni og gefa ekki tommu eftir, þá þarf líka að hafa kassann úti eins og utanríkisráðherra hefur sagt svo oft.  Í ljósi núverndi stöðu mála, vakna spurningar um hvernig hagsmunagæslu utanríkisráðherra verður háttað ef til aðildarviðræðna kemur.  Hún hefur farið mikinn í umræðum um mögulegar undanþágur Íslands og að ESB hafi sérstaka velþóknun á Íslenskum hagsmunum og það eigi eftir að birtast í komandi samningaviðræðum.  Hver er þá skýringin á því að hvorki hefur gengið né rekið að fella niður tolla á íslenskt kísiljárn, er það skortur á vilja eða getu?  Við hljótum að spyrja utanríkisráðherra þeirrar spurningar í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu.

 

Ólafur Adolfsson

Höf. er þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins