Í umræðu um sveitarstjórnarmál heyrist oft sú gagnrýni að kjörnir fulltrúar mæti illa undirbúnir til funda, hafi ekki kynnt sér gögn nægilega vel og treysti of mikið á framkvæmdastjórn sveitarfélagsins. Slík gagnrýni er alvarleg – en hún kallar líka á dýpri spurningu.

Er raunhæft að ætlast til þess að kjörnir fulltrúar sinni þessu hlutverki af fullri fagmennsku þegar það er, í eðli sínu, aðeins hlutastarf?

Í flestum sveitarfélögum á Íslandi eru kjörnir fulltrúar í fullu starfi annars staðar. Þeir mæta á fundi eftir vinnu, lesa gögn á kvöldin og reyna að fylgjast með flóknum málaflokkum samhliða öðrum skyldum. Það er ekki endilega skortur á vilja eða hæfni sem veldur því að undirbúningur er misjafn – heldur einfaldlega skortur á tíma og rými.

Afleiðingarnar geta verið fyrirsjáanlegar. Ákvarðanataka færist nær þeim sem hafa tíma til að vinna málin – oft framkvæmdastjórn sveitarfélagsins. Kjörnir fulltrúar geta þá, jafnvel óafvitandi, farið að treysta því að málin hafi þegar verið unnin og metin. Þannig geta myndast aðstæður þar sem lýðræðisleg umræða verður veikari og vald í reynd miðlægara en því er ætlað að vera.

Hér á landi hafa sveitarfélög farið ólíkar leiðir í skipulagi sínu. Í sumum þeirra hefur verið lögð rík áhersla á hlutverk bæjarráðs, þar sem færri fulltrúar sinna starfinu af meiri þunga og hafa raunverulegan tíma og svigrúm til að fara yfir mál, undirbúa ákvarðanir og fylgja þeim eftir. Á móti hittist bæjarstjórn sjaldnar en sinnir áfram mikilvægu hlutverki sínu sem vettvangur stefnumótunar og lýðræðislegrar umræðu.

Slík nálgun hefur meðal annars sést í minni og meðalstórum sveitarfélögum, þar sem bæjarráð gegna lykilhlutverki í daglegri ákvarðanatöku og samhæfingu mála. Þar hefur verið viðurkennt í reynd að ábyrgð kjörinna fulltrúa krefst meiri tíma en hefðbundið hlutastarf gerir ráð fyrir.

Þetta er ekki spurning um að auka launakostnað eða stækka stjórnsýsluna umfram þörf. Þetta er spurning um að ráðstafa ábyrgð og tíma með skynsamlegum hætti, að þau sem taka ákvarðanir hafi raunverulegt svigrúm til að kynna sér mál, spyrja spurninga og mynda sér sjálfstæða afstöðu.

Að sama skapi má spyrja hvort núverandi fyrirkomulag, þar sem mörg bera ábyrgð en fá hafa tíma, sé í raun hagkvæmt til lengri tíma. Slakur undirbúningur og óskýr ábyrgð getur leitt til ákvarðana sem þarf að endurskoða síðar – með tilheyrandi kostnaði, bæði fjárhagslegum og félagslegum.

Spurningin sem við stöndum því frammi fyrir er ekki hvort kjörnir fulltrúar vilji standa sig vel. Flest fara í sveitarstjórnarmál af heilindum og vilja leggja sitt af mörkum. Spurningin er hvort kerfið sem þau starfa innan styðji þau nægilega vel til þess.

Ef við viljum efla traust, bæta ákvarðanatöku og skapa heilbrigðara samfélag, þá þurfum við að þora að skoða ekki aðeins hver sitja við borðið – heldur líka hvernig borðið sjálft er byggt.

 

Rannveig Tenchi Ernudóttir

Höf. er íbúi í Stykkishólmi og virkur þátttakandi í samfélaginu.