Umræðan um orkuskipti, raforkuskort, orkuöflun og flutningskerfi hefur aukist hratt – og ekki af ástæðulausu. Orka er ein af grunnstoðum samfélagsins og forsenda uppbyggingar, atvinnusköpunar og verðmætasköpunar til framtíðar.

Til að samfélagið geti þróast áfram þarf að tryggja bæði nægt framboð raforku og að flutningskerfið standist kröfur nútímans. Vistvæn raforka og markviss nýting hennar er eitt helsta samkeppnisforskot Íslands og lykill að orkuskiptum, loftslagsmarkmiðum og aukinni velmegun. Á sama tíma er ljóst að flutningskerfið stendur víða frammi fyrir verulegum áskorunum. Álag hefur aukist, auk þess sem truflanir hafa orðið og bilanir sem tengjast kerfisálagi. Slíkt er ekki ásættanlegt til lengdar – hvorki fyrir íbúa né atvinnulíf.

Holtavörðuheiðarlína

Lagning Holtavörðuheiðarlínu er lykilþáttur í að styrkja flutningskerfi raforku á Vesturlandi. Styrkara kerfi eykur raforkuöryggi, bætir nýtingu núverandi virkjana og styrkir byggðir sem eru fjarri stærstu orkuframleiðslusvæðum. Jafnframt þarf að ræða framkvæmdina af yfirvegun, með tilliti til umhverfis, hagsmuna íbúa og samráðs. En horfa verður heildstætt á stöðuna; án markvissrar uppbyggingar flutningskerfisins verða takmarkanir á raforkuöryggi og atvinnuþróun sífellt sýnilegri. Styrking flutningskerfisins er því ekki aðeins tæknilegt úrlausnarefni, heldur samfélagslegt verkefni og forsenda þess að nýta tækifæri hreinnar orku og sjálfbærrar þróunar.

Hver ber kostnaðinn af uppbyggingu flutningskerfisins?

Landsnet ber ábyrgð á meginflutningskerfi raforku og vinnur að styrkingu byggðalína til að bæta raforkuöryggi, styðja orkuskipti og tryggja að kerfið standi undir þörfum samfélags og atvinnulífs. Holtavörðuheiðarlína er skv. aðalvalkosti Landsnets skipulögð um sveitir Borgarfjarðar og Hvalfjarðar, yfir fjögur sveitarfélög og um tugi jarða. Verkefnið er því umfangsmikið, bæði tæknilega og samfélagslega. Ljóst er að línan hefur neikvæð áhrif á þær jarðir sem hún mun liggja um, m.a. á landnotkun, ásýnd lands og framtíðarnýtingu. Umræða í tengslum við matsáætlun Landsnets bendir jafnframt til þess að þær greiðslur sem standa til boða séu ekki fullnægjandi.

Þetta er kjarni málsins: Er eðlilegt að afmarkaður hópur – landeigendur og íbúar á leið línunnar – beri verulegan kostnað og skerðingu á réttindum sínum til þess að aðrir njóti aukins raforkuöryggis? Ef svo er, þarf endurgjaldið að vera sanngjarnt og í samræmi við áhrifin. Uppbygging flutningskerfisins þjónar almannahagsmunum, en verður að byggjast á jafnræði, sanngirni og virðingu fyrir þeim sem verða fyrir beinum áhrifum. Traust næst ekki nema fórnarkostnaður sé metinn af alvöru – og bættur á réttlátan hátt. Að öðrum kosti skapast hætta á langvarandi ágreiningi og vantrausti sem getur tafið nauðsynlegar framkvæmdir – sem þjónar hvorki orkuskiptum né uppbyggingu.

Samningaviðræður nauðsynleg forsenda

Þegar landeigendur upplifa að gengið sé á rétt þeirra án fullnægjandi bóta verður undirbúningur línunnar snúinn – fyrir Landsnet, sveitarfélögin og þá sem verða fyrir beinum áhrifum. Landsnet hefur kynnt aðalvalkost og lagt fram matsáætlun, en veruleg vinna er óunnin. Þar vegur þyngst að semja við hvern og einn landeiganda, enda liggur línan um fjölda jarða á fyrirhugaðri leið. Samningar við landeigendur eru ekki formsatriði heldur forsenda þess að ljúka undirbúningi með eðlilegum hætti. Án þeirra er hvorki raunhæft né heppilegt að leggja fram endanlegt skipulag.

Reynslan sýnir að þegar innviðaframkvæmdir eru undirbúnar án nægrar sáttar við þá sem bera byrðarnar geta deilur tafið verkefni. Vilji stjórnvöld og Landsnet tryggja ábyrgð og framgang þarf að leggja aukna áherslu á sanngjarna nálgun og réttlátar bætur, þannig að raunverulegt traust og samstaða náist.

Raflínunefnd

Ráðuneytið hyggst skipa raflínunefnd vegna Holtavörðuheiðarlínu og hefur Borgarbyggð tilnefnt fulltrúa. Sveitarfélagið leggur áherslu á að fulltrúinn gæti hagsmuna íbúa og landeigenda, enda eru skiptar skoðanir um línustæði og framkvæmdina. Skipun nefndarinnar er jafnframt undantekning frá meginreglunni um skipulagsvald sveitarfélaga.

Næsta – og óhjákvæmilega mikilvægasta – verkefni Landsnets er að ljúka samningum við landeigendur á fyrirhugaðri leið. Án þeirra verður hvorki hægt að ljúka skipulagsvinnu né ganga frá framkvæmdaleyfum, óháð því hvort ferlið fer fram hjá sveitarfélögunum eða í gegnum raflínunefnd. Þegar samningar liggja fyrir ætti afgreiðsla skipulagsmála að ganga greiðar og minnka líkur á ágreiningi, kærum og töfum, enda hefur þá verið tekið á kjarnanum; hvernig bregðast eigi sanngjarnt við þeim kostnaði sem tiltekinn hópur ber í þágu almannahagsmuna. Á þessum tímapunkti er erfitt að færa rök fyrir því að raflínunefnd flýti málinu. Mikilvægast er að skapa raunverulega sátt við landeigendur með sanngjörnum samningum og réttlátum bótum fyrir þær kvaðir og áhrif sem lagning línunnar hefur í för með sér.

Traust, gagnsæi og sanngirni eru því ekki hindranir, heldur forsenda þess að ráðast í stórar innviðaframkvæmdir án þess að skilja eftir varanlegt ósætti og vantraust.

 

Ragnhildur Eva Jónsdóttir

Höf. skipar 2. sæti á lista Sjálfstæðisflokksins í sveitarstjórnarkosningum í Borgarbyggð og Skorradalshreppi