Náttúran er grunnur verðmætasköpunar

Á undanförnum fimmtán árum hefur Áfangastaðurinn Ísland tekið stakkaskiptum. Komur erlendra gesta hafa margfaldast og ferðaþjónusta er orðin ein af burðarstoðum íslensks efnahagslífs. Þrátt fyrir þessar miklu breytingar er eitt óbreytt; langflestir sem heimsækja Ísland segjast gera það til að upplifa íslenska náttúru.

Náttúra Íslands er því ekki aðeins helsta aðdráttarafl og undirstaða fyrir komum gesta til Íslands, heldur líka sjálfur kjarninn í því sem við bjóðum gestum að sjá og upplifa þegar þeir heimsækja landið.

En þegar gestum og fólki fjölgar eykst jafnframt umferð og álag á innviði, land og þjóð. Uppbygging og rekstur grunnþjónustu og innviða hefur víða ekki náð að halda í við fjölgun og aukna eftirspurn eftir aðstöðu og áningarstöðum um allt land. Spurningin sem brennur á mörgum er því eðlileg: Hver á að standa straum af kostnaði sem hlýst af aukinni umferð ferðafólks og þeirri þjónustu- og innviðauppbyggingu sem hún kallar á?

Bein og óbein gjaldtaka

Í umræðunni um gjaldtöku á ferðamannastöðum er gagnlegt að greina á milli beinnar og óbeinnar gjaldtöku vegna náttúruskoðunar.

Óbein gjaldtaka á náttúrustöðum hefur lengi tíðkast á Íslandi. Hún felst í því að náttúra og áningarstaðir eru hluti af söluvöru ferðaþjónustufyrirtækja – til dæmis í skipulögðum ferðum eða ferðapökkum – þar sem gestir greiða fyrir heildarupplifun sem felur í sér bæði þjónustu og náttúruskoðun. Þar er verið að skapa söluvöru og tekjur á grundvelli aðgengs að náttúrustöðum sem sölu- eða rekstraraðilinn á yfirleitt ekki sjálfur.

Ferðaþjónustuaðilar greiða vissulega skatta af sinni starfsemi og ferðafólk greiðir skatta af vörum og þjónustu sem það kaupir hér á landi. Þessir skattar renna í sameiginlega sjóði ríkis og sveitarfélaga. Hins vegar er ekkert í því fyrirkomulagi sem nú er, sem tryggir að þeir fjármunir skili sér með markvissum hætti til þeirra náttúrustaða og svæða sem nýtt eru í ferðaþjónustu. Tengingin milli tekna og þess álags sem skapast á tilteknum náttúrustöðum er því oft óbein og ósýnileg.

Bein gjaldtaka felst hins vegar í því að gjald er innheimt á náttúrustaðnum sjálfum, vegna komu, aðgengis eða aðstöðu. Slík gjaldtaka er yfirleitt rökstudd með þörf fyrir uppbyggingu, viðhald, öryggi, umsjón og rekstur staðarins. Í framkvæmd er þó misjafnt milli staða hver annast innheimtu, hvaða aðili ber ábyrgð á innviðauppbyggingu og þjónustu ef einhver er, einnig hvort og hvernig upplýsingar eru um ábyrgð og tilgang gjaldtökunnar eða ráðstöfun þeirra tekna sem innheimtar eru á staðnum.

Ágreiningurinn sem víða hefur komið upp varðandi gjaldtöku snýst því oft ekki um það hvort gjöld séu innheimt, heldur um forsendur og framkvæmd gjaldtökunnar: Hver tekur ákvörðun? Hver innheimtir? Hvert renna tekjurnar? Hver ber ábyrgð á því að þær skili sér til staðanna sjálfra? Hvernig er tryggt að tekjur af þessum gjöldum nýtist til að bæta aðstöðu, efla öryggi, styðja við landvörslu og tryggja jákvæða upplifun gesta á viðkomandi stað?

Ábyrgð og ábati

Ef náttúran er undirstaða verðmætasköpunar í ferðaþjónustu hlýtur sú spurning að vakna hvort ekki sé eðlilegt að allir sem nýta náttúrustaði í atvinnuskyni leggi sitt af mörkum til verndar og uppbyggingar.

Sjálfbær og nærandi ferðaþjónusta byggir á því að komur ferðafólks skili raunverulegum ábata á þeim stöðum og svæðum þar sem ferðaþjónustan fer fram. Gjaldtaka á ferðamannastöðum þarf að byggja á skýrum ramma, gagnsæi, sanngirni og ábyrgð. Það krefst þess að rætt sé opinskátt um hlutverk, ábyrgð, réttindi og skyldur allra sem að málum koma – stjórnsýslu, landeigenda, rekstraraðila og gesta.

Það er hvorki sjálfbært né sanngjarnt að byggja upp eigin starfsemi með því að ganga á gæði annarra án þess að taka þátt í kostnaði við vernd og umsjón. Um leið þarf að tryggja að gjaldtaka sé málefnaleg, gagnsæ og réttlát – og að hún skili raunverulegum ábata til viðkomandi staða.

Umræðan er því ekki aðeins dægurþras um almannarétt, gjaldtöku eða frían aðgang fólks að náttúruperlum Íslands. Hún snýst um framtíðarsýn fyrir Áfangastaðinn Ísland – og hvernig við viljum standa að vernd og nýtingu þeirrar náttúru sem er kjarninn í ímynd Íslands og Íslendinga og laðar hingað fólk. Þetta snýst bæði um að verja og varðveita náttúruna sjálfa og ímynd Íslands sem náttúruparadís til framtíðar.

Umræða sem þarf að eiga sér stað

Um þessi álitamál verður fjallað á málþingi sem haldið verður í Þjóðgarðsmiðstöðinni á Hellissandi, þriðjudaginn 17. febrúar (sprengidag) kl. 13:00-16:00, undir yfirskriftinni:  GJALDSKYLDA – þjónustugjöld eða þjórfé?- Gjaldtaka á ferðamannastöðum – hlutverk, ábyrgð, réttindi, skyldur.

Þar munu fulltrúar ólíkra sjónarhorna ræða hvernig tryggja megi að gjaldtaka byggi á skýrum forsendum og stuðli að raunverulegum ábata fyrir staði, samfélög og gesti.

Frummælendur á málþinginu eru:

• Kolbeinn Árnason, skrifstofustjóri, skrifstofa auðlinda, Atvinnuvegaráðuneytinu
• Kristinn Jónasson, bæjarstjóri Snæfellsbæjar

Sveitarfélög: gjaldtaka á ferðamannastöðum – uppbygging og rekstur?

• Sigrún Ágústsdóttir, forstjóri Náttúruverndarstofnunar

Gestagjöld: lykill að þjónustu og þekkingu

• Ragnhildur Sigurðardóttir, þjóðgarðsvörður Snæfellsjökulsþjóðgarðs

Þjónustugjöld í Snæfellsjökulsþjóðgarði: áhrif og reynsla

—        Stutt hlé —

• Þorgrímur Guðmundsson, selabóndi, Ytri-Tungu

Selafjaran Ytri-Tungu: gjaldskyld bílastæði

• Ásgeir Baldursson, forstjóri Arctic Adventures

Umgjörð og upplifun ferðamanna – réttlát gjaldtaka og aðgangsstýring á áningarstöðum

 

Pallborðsumræður með þátttöku allra frummælenda undir stjórn Guðrúnar Þóru Gunnarsdóttur, forstöðumanns Rannsóknaseturs rerðaþjónustunnar, verður svo að erindunum loknum.

Málþingið er öllum opið og gjaldfrjálst, en mikilvægt er að gestir skrái sig til að auðvelda undirbúning viðburðarins: https://fb.me/e/6eOOth14D

 

Margrét Björk Björnsdóttir

Höf. er fagstjóri Áfangastaða- og Markaðsstofa Vesturlands