Þegar þetta er skrifað hefur bókin mín, „Barist fyrir veik hross. Frásögn úr grasrótinni“ verið í umferð í ríflega hálft ár. Ég vandaði efnismeðferð og orðalag því sannleikurinn getur verið viðkvæmur. Vissulega hefur bókinni verið vel tekið af mörgum. Hrósið kemur þó ekki frá þeim sem hafa lokað á vandamálið sem bókin er að lýsa. Einkum og sér í lagi hefur lítið heyrst frá nærsamfélaginu þar sem fólk stendur frammi fyrir sama vanda og ég.  Gott er að minnast þess að krafa neytenda verður æ háværari um að matvæli séu upprunamerkt. Hvernig bændur við Hvalfjörð ætla að bregðast við því veit ég ekki en það er betra að beitarlönd séu þá orðin hrein.

Flúormengun hefur verið viðvarandi á bæ mínum, Kúludalsá, allt frá því Norðurál á Grundartanga hóf starfsemi, en mengunarslys þar 2006 og gríðarleg stækkun álversins 2005 – 2007 skiptu sköpum. Skömmu eftir mengunarslysið byrjuðu hrossin mín að veikjast. Þau höfðu verið á beit í bæjarlandinu líkt og hross hafa verið allt frá landnámi Íslands.

Mengunina frá Grundartanga leggur vestur frá álverinu vegna ríkjandi vindátta. Flúorinn sest á gróðurinn og staðan er hættulegust á þurrkatímum.

Í bókinni lýsi ég því hvernig tvær stórar ríkisstofnanir sem eiga að hafa eftirlit, annars vegar með mengandi iðnaði og hins vegar með dýravelferð, Umhverfisstofnun og Matvælastofnun, nýttu þungavikt framkvæmdavaldsins til að koma höggi á einstakling sem einungis var að leita hjálpar fyrir hrossin sem voru að veikjast. Ég segi frá erindum til sveitarstjórna og fulltrúa í nefndum og nú síðast til þingmanna Norðvesturkjördæmis sem öll fengu bók frá mér í haust.

Það sem hefur mætt mér á þessari vegferð er ýmist þögn eða orðagjálfur ásamt átakanlegu aðgerðaleysi sem ég kalla einu nafni „glerveggi.“ Hvernig er hægt að láta sem ekkert sé og hundsa það að hross sem búa rétt hjá álveri séu að veikjast og að í beinum þeirra mælist fjórfalt meiri flúor en gildir á ómenguðum svæðum? Var þess ef til vill vænst að ég segði ekki frá niðurstöðum mælinga? Það hefði verið býsna alvarlegt mál.

Með útgáfu bókarinnar skila ég skömminni sem sett var á mig af UST og MAST, skömminni sem nærsamfélagið og kjörnir fulltrúar þess í sveitarstjórnum og á Alþingi samþykktu með þögn sinni og aðgerðaleysi. Það má alveg koma fram að síðastliðin tæp 19 ár hafa verið ansi töff tími fyrir hrossin mín sem þurftu að líða þjáningar. Einnig fyrir mig sem var í angist að reyna að hjúkra þeim. Það er geymt en ekki gleymt. Hugsa þarf fram á við og hvað sé til ráða.

Starfsleyfi Norðuráls er vandamál, en það heimilar fyrirtækinu að hafa alla þætti umhverfisvöktunar á sinni könnu. Hvað merkir það? Jú, það er ekki vaktað á „óheppilegum stöðum.“ Dæmi: Flúor er ekki mældur í grasi þar sem sauðféð heldur sig mest á sumrin. Bóndi nokkur kemst upp með að neita að láta sýni úr kindum til flúorgreiningar þó hann búi á mengaðasta svæðinu rétt vestan við álverið og eigi margt fé. Skipuleg vöktun beinsýna úr hrossum sem átt hafa heima í grennd við álverið hefur ekki fengist samþykkt. Þetta eru fá dæmi af mörgum. Mest vald yfir vöktun flúors hefur sá aðili sem borgar mælingarnar þ.e. Norðurál.

Breyta þarf starfsleyfi álversins og afnema vald þess yfir vöktuninni. Gera þarf vöktun umhverfisins trúverðuga. Auk þess þarf að bæta eftirlit með starfsemi álversins sem ætti að lúta sömu lögum og reglum og innlend fyrirtæki. Best er að fá viðurkennda erlenda verkfræðistofu til að taka álverið í gjörgæslu því Umhverfisstofnun hefur ekki staðið sig.

Komið er að kosningum til sveitarstjórna. Íbúar á Akranesi, í Hvalfjarðarsveit, Reykjavík og Borgarnesi eiga Grundartanga í gegnum Faxaflóahafnir. Kjörnir fulltrúar íbúanna, þ.e. sveitarstjórnarfólk þarf að horfast í augu við afleiðingar af stóriðjunni á Grundartanga og axla ábyrgð, hver og einn fyrir sitt sveitarfélag.

Sú stefna Faxaflóahafna að Grundartangi, þetta manngerða iðnaðarsvæði, geti verið einhvers konar „herfang“ sem á að gjörnýta til tekjuöflunar er út í hött og rembingsleg slagorð um að „nýta tækifæri“ Hvalfjarðarsveitar eru skrýtin. Enginn veit hvað átt er við en það minnir óneitanlega á nágranna í vestri sem kann sér ekki mörk.

Hvalfjarðarsveit hefur nú þegar marga kosti til búsetu en mengun frá stóriðjusvæðinu er orðin dragbítur sem hamlar framþróun. Slagorðið „Lífið er ljúft í Hvalfjarðarsveit“ sem notað er til að selja lóðir í Melahverfi og fjölga þar með íbúum í sveitarfélaginu er ekki heiðarlegt, einfaldlega af því að vandamálin varðandi mengun frá Grundartanga eru of stór.

Ræðum frekar hvað er best fyrir sveitarfélagið. Ég veit að margir eru sammála því að góð heilsufarsleg skilyrði fyrir menn og dýr séu það dýrmætasta sem sveitarfélagið getur boðið upp á. Setjum markið hátt fyrir Hvalfjarðarsveit. Setjum heilsufar manna og dýra í forgang.

 

Ragnheiður Þorgrímsdóttir