Við vitum að árangur í samfélags- og umhverfismálum er ekki hægt að setja upp í einfalda jöfnu. Taka þarf orsakasamhengi inn í jöfnuna – og þá getum við kannski túlkað hvort árangurinn sé sjálfbær eða ekki. Er hann á kostnað samfélags, umhverfis eða efnahags framtíðarinnar? Að meta slíkan árangur er tímafrekt og ítarlegt ferli en með niðurstöðu þess vitum við betur hvort við séum á réttri braut – og hvað betur megi fara.

Á Snæfellsnesi hefur vottunarferli EarthCheck verið lykilþáttur í þessu mati. Árlega skilum við upplýsingum um sjálfbærnivísa; tölfræði um auðlindanotkun, úrgangsmál, atvinnuleysi og aðra samfélagslega þætti. Síðast en ekki síst er farið yfir stefnumál, framfylgd laga- og reglugerða, samskipti við íbúa og gesti, fræðslu, menningarmál og fleira. Vissulega er ekki allt metið, en sjálfbærnivísum hefur fjölgað síðustu ár með aukinni áherslu á gagnsæi. Gögnin eru greind og borin saman við alþjóðleg viðmið og fyrri ár. Ef eitthvað stendur höllum fæti, þarf að útskýra það – og sýna fram á áætlanir um úrbætur.

Síðasta úttekt fór fram haustið 2025 og eftir ýmsar úrbætur hlutum við vottun á dögunum til eins árs. Vottunin segir ekki að við séum fullkomin eða að hér sé allt í stakasta lagi. Það sem er verið að votta er hvernig við stöndum okkur sem samfélag í því að hugsa um umhverfið, fólkið og efnahaginn til lengri tíma og vottunin gefur til kynna að við séum á réttri leið þótt við gerum okkur grein fyrir að áskoranirnar fram undan séu margar og stórar.

Nokkur dæmi sem tengjast úttekt og vottun

Metin er staða fráveitumála á Snæfellsnesi. Flestar útrásir uppfylla ekki nýjustu reglugerð um fráveitur og skólp. Vinna þarf í átt að því markmiði. Mikilvægt er að við séum meðvituð um stöðuna búum yfir gögnum um hana. Einnig að til séu áætlanir um úrbætur og að markvisst sé unnið að þeim. Vottunin gerir kröfu um stöðugar framfarir – ekki tafarlausa fullkomnun.

Á síðustu árum hefur verið unnið að blágrænum ofanvatnslausnum í Grundarfirði, þar sem náttúrulegar leiðir eru nýttar til að hægja á rennsli vatns, draga úr álagi á fráveitukerfi og auka vistfræðileg gæði. Þetta frumkvæði Grundfirðinga til að laga innviði að vaxandi náttúruvá vegna loftslagsbreytinga eykur seiglu samfélagsins og hefur vakið mikla athygli.

Ýmsar smærri breytingar hafa líka átt sér stað; gömlum bensín- og olíudrifnum verkfærum hefur verið skipt út fyrir rafhlöðuknúin tæki, plastpokum undir grasslátt fækkað, hætt að eitra gróður á almenningssvæðum og sums staðar hefur verið ákveðið að hætta hefðbundnum slætti á ákveðnum svæðum og leyfa þeim frekar að vera „viljandi villt“. Það eykur líffræðilega fjölbreytni og dregur um leið úr óþarfa slætti. Á sama tíma hafa orðið töluverðar framfarir í orkumálum með aukinni varmadæluvæðingu og minni notkun mengandi orkugjafa. Einnig hafa orðið framfarir í úrgangsmálum með samræmdri sérsöfnun úrgangs og hefur t.d. hlutfall lífræns úrgangs af heildar úrgangi hækkað töluvert síðustu tvö ár eftir að öll sveitarfélög eru loks komin með söfnun á lífrænum úrgangi.

Góður vilji ekur þungu hlassi heim

Vottunin tekur líka til samfélagslegra þátta. Í staðlinum er spurt út í íbúasamráð, stuðning við tekjulágar fjölskyldur eða annað tengt fátækt, hvernig unnið er að atvinnuráðgjöf og nýsköpun og samráð við ferðaþjónustuna – svo eitthvað sé nefnt. Íbúafundir, fræðsla og fjölbreytt samskipti skipta hér miklu máli. Sveitarfélögin styðja við tómstundir barna og félagasamtök, unnið er markvisst að nýsköpun og atvinnuþróun og unnið hefur verið að skógræktarverkefnum með skólum og skógræktarfélögum. Hér á sér stað ýmiss konar samstarf, þvert á sveitarfélög, fyrirtæki og/eða stofnanir.

Snæfellsnes er nú orðið eitt af svæðum heimsins sem hlotið hafa viðurkenningu sem UNESCO Man and the Biosphere (MaB) vistvangur. Þessi viðurkenning felur ekki í sér friðun í hefðbundnum skilningi, heldur staðfestingu á því að hér sé unnið markvisst að jafnvægi milli verndar og nýtingar – að náttúra, samfélag og atvinnulíf geti þróast saman á sjálfbæran hátt.

Náttúrustofa Vesturlands gegnir lykilhlutverki í rannsóknum og vöktun á náttúru og lífríki á Snæfellsnesi. Hún safnar gögnum, fylgist með breytingum í vistkerfum og leggur faglegt mat á stöðu náttúrunnar. Í samstarfi við Náttúrufræðistofnun og aðra rannsóknaraðila eru unnin bæði tímabundin og langtímaverkefni sem styrkja þekkingargrunn svæðisins.

Snæfellsjökulsþjóðgarður er hjarta náttúruverndar á Snæfellsnesi og verndar eitt fjölbreyttasta og sérkennilegasta landslag landsins og lífið sem þar þrífst. Auk hans eru víða friðlýst svæði á Snæfellsnesi sem njóta sérstakrar verndar vegna jarðminja, lífríkis eða menningarminja. Slík friðun tryggir ekki aðeins að náttúran fái að njóta sín til framtíðar, heldur skapar hún líka sameiginleg verðmæti fyrir samfélagið.

Heildarsýn og framtíðin

EarthCheck metur hvort umhverfið sé rannsakað og vaktað og þeim upplýsingum miðlað til almennings – þar skipta stjórnarhættir og stefnumótun máli. Sjálfbærnistefna Snæfellsness er rammi sem á að leiða ákvarðanatöku til lengri tíma og skoðar EarthCheck hvort samræmi sé á milli sjálfbærnistefnunnar og annarra stefna og áætlana og hvort henni sé framfylgt.

Í raun má segja að EarthCheck-vottunin sé árlegt heilbrigðispróf fyrir áfangastaðinn Snæfellsnes. Hún sýnir okkur hvað gengur vel og hvar við þurfum að bæta okkur. Hún krefst gagnsæis, reglulegrar gagnasöfnunar og skýrrar aðferðafræði. Hún krefst þess að við séum heiðarleg um stöðuna. Vottunin er verkfæri fyrir okkur íbúana. Hún hjálpar okkur að taka upplýstar ákvarðanir, forgangsraða rétt og horfa til framtíðar með ábyrgum hætti.

Snæfellsnes er magnað – en það er ekki sjálfgefið. Það krefst vinnu, samráðs, gagna og stöðugra umbóta að halda því þannig. Það er það sem verið er að votta.

 

Guðrún Magnea Magnúsdóttir

Höf. er verkefnastjóri umhverfisvottunar Snæfellsness