„Maður getur tekið manninn úr Borgarfirði en ekki Borgarfjörðinn úr manninum“

Borgfirðingurinn Fjölnir Gíslason leikari hefur komið víða við á listferli sínum, bæði á sviði og bak við tjöldin. Nú vinnur hann að uppsetningu heimildaleikverksins „Útkall – Síðasta flug Leifs Eiríkssonar,“ sem byggir á frásögnum af mannskæðu flugslysi á Srí Lanka árið 1978. Verkið verður frumsýnt í Hörpu 10. desember. Í samtali við Skessuhorn segir Fjölnir frá leiðinni úr Stafholtstungum í leikhúsið, nýju sýningunni og erfiðri reynslu úr æsku sem hefur kennt honum mikilvægi þess að ræða opinskátt um áföll.

Fjölnir er uppalinn í Stafholtstungum í Borgarfirði og gekk í grunnskóla á Varmalandi. Þótt hann hafi síðar búið á Akranesi, í Kaupmannahöfn og nú í Vesturbæ Reykjavíkur, eru ræturnar enn sterkar í Borgarfirðinum. „Maður getur tekið manninn úr Borgarfirði en ekki Borgarfjörðinn úr manninum,“ segir hann brosandi. Leiðin í leiklistina var þó ekki bein. Eftir grunnskóla fór Fjölnir í Fjölbrautaskóla Vesturlands á Akranesi, þar sem hann hóf nám í rafvirkjun. Hann bjó fyrst á heimavist en leigði síðar húsnæði í bænum og starfaði þar um tíma. Það var einmitt á þessum árum sem leiklistaráhuginn náði yfirhöndinni.

„Mamma man eftir því að ég hafi sagt þegar ég var um fimm ára að ég ætlaði að verða leikari. Ég man sjálfur aðeins eftir því þegar ég áttaði mig á að fólkið sem ég sá í sjónvarpinu væri leikarar að túlka persónur. En leiklistarbakterían náði fyrst almennilega tökum á mér þegar ég fór að taka þátt í skólaleikritum í fjölbraut.“

**Fjölnir Gíslason handritshöfundur og leikari**

Greip tækifærið í Kaupmannahöfn

Fjölnir lauk námi í rafvirkjun og stúdentsprófi og reyndi í framhaldinu að komast inn í leiklistarskóla hér heima og í London. Það var hins vegar tilviljunarkennd heimsókn til Kaupmannahafnar sem breytti stefnunni. „Ég var í fríi í Kaupmannahöfn þegar ég rakst á auglýsingu um inntökupróf í alþjóðlega leiklistarskólann CISPA. Ég ákvað að prófa, eiginlega bara til að öðlast reynslu fyrir önnur inntökupróf. En mér leist svo vel á skólann og komst inn. Viku síðar var ég fluttur til Danmerkur,“ segir Fjölnir.

Hann lauk þriggja ára leiklistarnámi árið 2019 og flutti skömmu síðar aftur til Íslands. Síðan hefur hann starfað við fjölbreytt verkefni í leikhúsi, kvikmyndum og sjónvarpi, bæði sem leikari og við ljósa- og myndbandshönnun. Meðal verkefna hans eru sýningarnar Hetja, Jónsmessunæturdraumur, Carmen og Rómeó og Júlía. Þá hefur hann einnig starfað við uppsetningar í Borgarleikhúsinu. Rafvirkjanámið hefur reynst honum góður grunnur í tæknilegri hlið leikhússins.

Árið 2024 tók hann stórt skref þegar hann stóð sjálfur að uppsetningu danska verðlaunaleikritsins Kannibalinn í Tjarnarbíói. Sýningin hlaut góðar viðtökur og opnaði honum nýjar dyr. „Það er alltaf svolítið stórt að gera eitthvað í fyrsta skipti. En maður þarf líka að þora að láta reyna á hlutina og sanna fyrir sjálfum sér að þeir séu mögulegir.“

**Það er vandasamt verk að færa heila bók yfir á leiksvið**

Flugslys sem gleymist ekki

Nýjasta verkefni Fjölnis er heimildaleikverkið Útkall – Síðasta flug Leifs Eiríkssonar, byggt á bók Óttars Sveinssonar, Útkall – Leifur Eiríksson BROTLENDIR. Þar er fjallað um flugslys Flugleiðavélar á Srí Lanka árið 1978, þegar 183 af 262 um borð fórust. Þrettán Íslendingar úr áhöfn vélarinnar voru um borð og aðeins fimm þeirra komust lífs af. Hugmyndin að leikverkinu kviknaði árið 2021 þegar Fjölnir fjallaði um slysið í sagnfræðihlaðvarpinu „Já OK“, sem hann hefur unnið að ásamt Vilhelm Neto.

„Þessi saga sat í mér og ég gekk eiginlega með hana í maganum í fimm ár. Ég hafði verið í sambandi við Óttar Sveinsson og undir lok síðasta árs ákvað ég að nú yrði ég að láta verða af þessu.“ Fjölnir fékk leyfi hjá Óttari til að gera leikverk upp úr bókinni og fékk Magnús Thorlacius til liðs við sig. Saman sömdu þeir leikgerðina en Magnús leikstýrir sýningunni. Fjölnir fer sjálfur með eitt hlutverkanna og þeir félagar sjá einnig um ljósahönnun.

Fimm leikarar koma fram í sýningunni og stíga inn í hlutverk þeirra fimm Íslendinga sem lifðu slysið af. Auk Fjölnis eru það Berglind Halla Elísdóttir, Ellen Margrét Bæhrenz, Kristín Þorsteinsdóttir og Ýr Aimée Gautadóttir Presburg, en Anna Róshildur Benediktsdóttir sér um tónlist og hljóðmynd. „Þetta er heimildaleikhús þar sem við byggjum á frásögnum þeirra sem upplifðu slysið. Við erum ekki að endurskapa atburðina eins og þeir séu að gerast í fyrsta sinn heldur rifja þá upp með orðum fólksins sjálfs. Þau orð eru ótrúlega sterk,“ segir Fjölnir.

„Það hjálpaði henni að tala um slysið“

Við undirbúning sýningarinnar hefur Fjölnir kynnt sér fjölmargar heimildir og rætt við fólk sem tengist slysinu. Sérstaklega minnist hann samtals við Oddnýju Björgvinsdóttur, eina þeirra sem lifðu af. „Ég var satt að segja svolítið stressaður fyrir þann fund. Ég vissi ekki hvernig hún myndi taka því að við værum að setja þessa erfiðu sögu á svið. En þegar við fórum að ræða saman fann ég hvað hana langaði mikið að tala um reynsluna.“

Fjölnir segist hafa spurt Oddnýju hvort henni þætti óþægilegt að rifja slysið upp. Svarið hafi haft djúp áhrif á hann. „Hún sagði að það væri þvert á móti. Í hvert einasta skipti sem hún fengi tækifæri til að tala um þetta liði henni betur á eftir. Þetta er í rauninni hjartað í verkinu okkar.“ Hann bendir á að áfallahjálp hafi verið með allt öðrum hætti þegar slysið varð en nú tíðkast. Þeir sem lifðu af þurftu að vinna úr reynslu sinni við erfiðar aðstæður. Samtöl við samstarfsfólk og aðra hafi reynst mörgum þeirra mikilvæg.

„Það borgar sig fyrir okkur að tala upphátt um áföllin okkar í stað þess að byrgja þau inni. Auðvitað er ekki hægt að þvinga neinn til þess, en við viljum með þessari sýningu minna á mikilvægi þess að gefa fólki rými til að segja frá.“ Fjölnir leggur áherslu á að sagan sé sögð af virðingu fyrir þeim sem fórust, þeim sem lifðu af og aðstandendum þeirra. „Þetta er hræðileg og átakanleg saga, en það þýðir ekki að við eigum að þegja um hana. Við nálgumst efnið af mikilli virðingu og viljum skapa fallega sýningu. Mér finnst líka mikilvægt að þessi saga gleymist ekki. Margt fólk af minni kynslóð og yngra þekkir hana varla.“

Erfið reynsla úr æsku

Umfjöllunarefni sýningarinnar snertir Fjölni einnig persónulega. Hann hefur sjálfur upplifað erfið áföll og segir reynsluna hafa mótað sýn sína á lífið.Þegar hann var barn skildu foreldrar hans og síðar kom nýr maður inn í líf móður hans. Fjölnir var þá um tíu ára gamall. Að hans sögn einkenndust næstu ár af andlegu og stundum líkamlegu ofbeldi á heimilinu.

„Þetta var erfiður tími. Ég man að ég var oft stressaður þegar ég var á leiðinni heim úr skólanum. Ég fékk líka martraðir,“ segir hann. Flutningurinn á Akranes til náms varð honum ákveðið skjól frá aðstæðunum heima fyrir. Áhyggjurnar hurfu þó ekki, enda voru móðir hans og yngri bróðir áfram á heimilinu. „Það var gott að komast í burtu en um leið erfitt að vita af þeim heima. Sem betur fer endaði þetta með því að þau komust líka úr þessum aðstæðum.“

Fjölnir segir að lengi hafi hann borið mikla reiði vegna þess sem gerðist. Með árunum hafi hann hins vegar lært að horfa á reynsluna með öðrum augum. „Þegar maður er ungur er maður reiður. En með aldrinum öðlast maður meiri skilning á hlutunum, án þess að það réttlæti nokkurn tíma ofbeldið. Lífið verður að halda áfram.“ Hann segir reynsluna enn fylgja sér þótt hann hafi unnið úr mörgu því sem gerðist. Hún hafi jafnframt kennt honum mikilvæga lexíu. „Hún minnir mig á hvað ég vil ekki vera.“

Vonast til að ná til nýrrar kynslóðar

Fjölnir vonast til að sýningin höfði bæði til þeirra sem þekkja Útkallsbækurnar og yngri kynslóða sem hafa litla vitneskju um flugslysið. Hann segir það hafa verið vandasamt að færa heila bók yfir á leiksvið, enda sé upplifunin ólík lestri bókarinnar. Markmiðið sé þó að varðveita kjarna frásagnarinnar. Við veitum þeim sem lifðu slysið af rödd og gefum áhorfendum nýja sýn á atburðina.

„Við vonum að sýningin veki áhuga fólks á sögunni og jafnvel verði til þess að einhverjir taki bókina aftur fram. Það er ekki spurning um hvort bókin eða leikritið sé betra. Þetta eru einfaldlega ólíkar leiðir til að segja sömu sögu. Útkall – Síðasta flug Leifs Eiríkssonar verður frumsýnt í Hörpu 10. desember og er þegar uppselt á frumsýninguna. Fleiri sýningar verða í desember og síðan aftur í janúar.

„Við erum mjög spennt að sýna afraksturinn. Fyrst og fremst viljum við segja þessa sögu af virðingu og heiðra minningu þeirra sem fórust, um leið og við gefum rödd þeim sem lifðu af. Ef sýningin fær fólk til að hugsa um mikilvægi þess að ræða erfiða reynslu og styðja hvert annað, þá höfum við náð mikilvægum tilgangi,“ segir Fjölnir Gíslason að lokum.

Vandasamt að færa heila bók yfir á leiksvið

„Maður getur tekið manninn úr Borgarfirði en ekki Borgarfjörðinn úr manninum“

„Maður getur tekið manninn úr Borgarfirði en ekki Borgarfjörðinn úr manninum“