„Þetta er orðið svo miklu meira en bara sláturgerð“

Það er jafnan mikið líf og fjör þegar Elísabet Axelsdóttir á Akranesi kemur saman með fjölskyldu sinni og vinkonum til sláturgerðar á haustin. Hefðin á sér 40 ára sögu og hefur fylgt Elísabetu frá því hún lærði fyrst að gera slátur hjá þáverandi tengdamóður sinni í Hrunamannahreppi árið 1986. Það sem áður var mikilvægur þáttur í heimilishaldinu hefur með árunum breyst í árlegan gleðskap þar sem samvera, hlátur og fjölskyldutengsl skipta ekki síður máli en sjálf sláturgerðin. Í ár var tímamótunum fagnað með óvæntum gesti sem vakti mikla lukku. „Þetta er engin venjuleg sláturgerð. Hér er fyrst og fremst verið að skemmta sér og þannig hefur það verið í 40 ár,“ segir Elísabet og hlær þegar blaðamaður ræðir við hana um þessa langlífu hefð.

Sveitalífið var draumurinn

Elísabet er fædd og uppalin í Reykjavík en segist alla tíð hafa dreymt um að búa í sveit. Hún fór ung í Bændaskólann á Hvanneyri og tvítug að aldri tók hún ásamt þáverandi eiginmanni sínum við bústjórn á Jaðri í Hrunamannahreppi, skammt frá Gullfossi. Þar var bæði kúabú og sauðfjárbú og vinnudagarnir oft langir. „Þetta var svolítið eins og að vera komin inn í Dalalíf. Ég hafði alltaf dreymt um að búa í sveit og þótt við ynnum stundum sextán tíma á sólarhring fannst mér þessi þrjú og hálft ár eiginlega eins og sumarfrí. Mér þótti þetta svo æðislegt.“

Fyrsta haustið í sveitinni bauð þáverandi tengdamóðir hennar, Bubba í Birtingarholti, henni að koma og læra sláturgerð. Elísabet þáði boðið og þar með hófst hefð sem hefur haldist óslitið síðan. „Þetta var allt öðruvísi í þá daga. Þá var verið að slátra á staðnum, blóðið fór beint í slátrið og beðið eftir að lifrarnar kólnuðu. Allt var unnið frá grunni,“ rifjar hún upp. Elísabet notar enn sömu uppskrift og hún lærði hjá Bubbu árið 1986. Það þykir henni ekki síst skemmtilegt í ljósi þess að kennarinn sjálfur hefur fyrir löngu breytt sinni uppskrift. „Ég komst að því fyrir tveimur eða þremur árum að hún væri löngu búin að breyta uppskriftinni. En ég held mig enn við þá gömlu,“ segir Elísabet og hlær.

Allt að 50 slátur í einu

Eftir árin í Hrunamannahreppi fluttu hjónin í Hraungerðishrepp, þar sem þau tóku við enn stærra búi með 60 kúm og 200 ám. Þar bjuggu þau í sjö ár og sláturgerðin hélt áfram. Móðir Elísabetar kom þá til liðs við hana og síðar bættust vinkonur og fleiri ættingjar í hópinn. „Mamma var lengi með okkur í þessu og gerði slátur alveg þar til hún flutti til Spánar fyrir nokkrum árum. Það hefur alltaf verið mikið gaman hjá okkur og gjarnan eitthvað gott í glasi með vinnunni.“

Þegar Elísabet flutti síðar á Hvanneyri var sláturgerðin orðin fastur liður í haustverkum fjölskyldunnar. Þá voru börnin komin til sögunnar og þörfin fyrir ódýran og næringarríkan heimilismat mikil. „Við vorum stundum að gera allt að 50 slátur. Þetta var ekkert til að selja heldur einfaldlega til að metta heimilisfólkið. Við borðuðum slátur að minnsta kosti einu sinni í mánuði og stundum á tveggja vikna fresti. Þetta var ódýr matur í þá daga, þótt það sé nú ekki alveg sama sagan í dag.“ Elísabet segir að til margra ára, þegar þau hafi verið á Hvanneyri, þá hafi hópurinn haft þá venju að semja texta við þekkt lög og syngja þá í útvarpinu, m.a. hjá Simma og Jóa þegar þeir voru upp á sitt besta.

**Leynigesturinn Ólafur Adolfsson þingmaður í góðum hópi**

Samveran orðin aðalatriðið

Með árunum hefur tilgangur sláturgerðarinnar breyst. Nú er framleiðslan mun minni og hefðin sjálf orðin aðalatriðið. Eftir að Elísabet flutti frá Hvanneyri hefur hópurinn hist ýmist á heimili hennar á Akranesi eða hjá ættingjum á Skeljabrekku í Borgarfirði. Kjarninn í hópnum hefur undanfarin ár verið Elísabet, móðursystir hennar sem orðin er 77 ára, dætur hennar, mágkona og systur Elísabetar, ásamt fleirum úr fjölskyldunni. Nú eru yngri kynslóðirnar farnar að taka þátt.

„Þetta er orðið mikið fjölskyldumál. Við erum fyrst og fremst að þessu til að hittast og eiga góða stund saman. Það eru líka vinkonur sem hafa fengið að vera með í gegnum tíðina, enda hefur alltaf verið mikið fjör.“ Hún segir að áhuginn á að komast í hópinn sé jafnvel meiri en áhuginn á slátrinu sjálfu. „Ein vinkona mín sagði við mig um daginn að hún hefði einu sinni verið með okkur en ekki fengið einn einasta kepp. Ég sagði henni bara að hún mætti vera fegin að hafa fengið að vera með,“ segir Elísabet og skellihlær. Að lokinni sláturgerð sest hópurinn saman yfir góðum mat og gleðskapurinn heldur gjarnan áfram fram eftir kvöldi. Þá hefur skapast sú hefð að halda sérstaka sviðaveislu síðar um veturinn, þar sem fjölskyldan kemur saman.

Þriggja tíma vinna í stað tveggja daga

Sláturgerðin sjálf hefur tekið miklum breytingum frá því Elísabet hóf þessa iðju fyrir fjórum áratugum. Áður þurfti að verja heilum degi í að sníða og sauma vambir áður en hægt var að hefjast handa við sláturgerðina sjálfa. „Við vorum oft að sauma vambir á föstudegi og gera svo slátrið á laugardegi. Nú fáum við tilbúnar próteinvambir og mörinn kemur líka tilbúinn. Þetta tekur okkur kannski þrjá tíma í dag.“ Hún viðurkennir að einhverjir kunni að sakna gömlu vinnubragðanna en sjálf sé hún ánægð með breytinguna. „Okkur finnst þetta bara fínt. Við erum ekki lengur að þessu vegna þess að við þurfum að framleiða mikinn mat. Við erum að þessu vegna þess að okkur finnst þetta skemmtilegt.“

Þótt vinnan hafi minnkað er þó enn ákveðin verkaskipting í hópnum. Þær reyndari sjá að mestu um að hræra sláturblönduna á meðan aðrar fylla í keppina. Yngri konurnar eru hins vegar farnar að gera kröfu um að læra meira. „Dóttir mín og ung frænka í hópnum spurðu mig einmitt núna af hverju þær væru ekki farnar að læra að hræra. Ég hef alltaf sagt að þær eigi að taka við þessu og halda hefðinni áfram. Þær bentu mér þá réttilega á að þær þyrftu að fá að læra handtökin. Ég lofaði að það yrði næst.“

Þingmaður mætti sem leynigestur

Í ár rann upp fyrir Elísabetu að nákvæmlega 40 ár væru liðin frá fyrstu sláturgerðinni í Birtingarholti. Hún ákvað því að gera eitthvað sérstakt í tilefni tímamótanna og fá leynigest í heimsókn. Fyrir valinu varð Ólafur Adolfsson alþingismaður, sem Elísabet hafði hvorki hitt né rætt við áður. „Ég hringdi bara í hann, kynnti mig og spurði hvort hann gæti komið í tíu mínútur. Hann var þá staddur í Búðardal en tók þessu alveg ótrúlega vel og sagðist ætla að reyna að koma.“

Ólafur stóð við það og þegar hann mætti á staðinn tók Elísabet á móti honum með heldur óvenjulegum hætti. „Hann hringdi í mig þegar hann var kominn fyrir utan húsið. Ég hljóp þá út með sængurver, skellti því yfir hann og leiddi hann inn. Svo áttu konurnar að reyna að komast að því hver maðurinn væri.“ Leyndardómurinn entist þó ekki lengi því konurnar voru fljótar að átta sig á hver gesturinn var. Heimsóknin vakti mikla lukku og varð skemmtileg viðbót við afmælisgleðina.

Rekur efnagreiningafyrirtæki á Akranesi

Þótt sláturgerðin sé Elísabetu hugleikin hefur hún einnig í mörg ár starfað við rekstur og rannsóknir. Hún rekur fyrirtækið Efnagreiningu ehf. ásamt eiginmanni sínum, Arngrími Thorlacius, sem er efnafræðingur og sérfræðingur í efnagreiningum. Fyrirtækið var stofnað árið 2015 og var fyrst til húsa á Hvanneyri en er nú starfrækt að Lækjarflóa 10A á Akranesi. Starfsemin snýst meðal annars um efnagreiningar á heyi og jarðvegi fyrir landbúnaðinn, auk fjölbreyttra rannsókna fyrir önnur fyrirtæki. „Við greinum meðal annars prótein, meltanleika, tréni og helstu steinefni í heyinu. Í votheyi mælum við líka gerjunarafurðir eins og sýrustig, ammoníum, mjólkursýru og ediksýru. Þetta eru mjög margir þættir.“ Fyrirtæki á borð við Lífland, Fóðurblönduna, Bústólpa, SS og RML sjá um að taka sýni hjá bændum og koma þeim til greiningar. Niðurstöðurnar nýtast síðan meðal annars við ráðgjöf um fóðrun búfjár.

Annasamasti tíminn hjá fyrirtækinu er á haustin en þá starfa alls um 12 manns við hey- og jarðvegstörnina. Þá fær Elísabet einnig til liðs við sig nemendur úr Fjölbrautaskóla Vesturlands. Fimm nemendur úr skólanum starfa nú við undirbúning sýna og ýmis verkefni á rannsóknarstofunni. „Þau koma yfirleitt þrisvar í viku og vinna í tvo til þrjá tíma í senn við að vigta inn sýni, mæla sýrustig og mala heyið. Þetta er ekki flókin vinna en krefst mikillar nákvæmni og samviskusemi.“ Auk þess koma reglulega til hennar tveir háskólanemar að vinna, en það eru fyrrum nemendur Fjölbrautskóla Vesturlands. Elísabet segir menntun sína úr Bændaskólanum á Hvanneyri og Viðskipta- og tölvuskólanum nýtast vel í rekstrinum. Þar komi bæði þekking hennar á landbúnaði og reynsla af stjórnun að góðum notum.

Hefð sem á að lifa áfram

Þegar talið berst aftur að sláturgerðinni segir Elísabet það merkilegt að hugsa til þess hversu mikið hafi breyst á þessum fjórum áratugum. Frá því að vinna allt frá grunni í sveitinni árið 1986 sé nú komið að því að fjölskyldan hittist í nokkrar klukkustundir á haustin og haldi í gamla hefð með nútímalegri vinnubrögðum. En þótt aðferðirnar hafi breyst sé kjarninn sá sami. Fjölskyldan komi saman, vinni að sameiginlegu verkefni og njóti samverunnar. „Þetta er orðið svo miklu meira en bara sláturgerð. Við hittumst, hlæjum, borðum saman og skemmtum okkur. Það er það sem skiptir mestu máli,“ segir Elísabet. Og ef marka má áhuga yngri kvennanna á að læra handtökin er fátt sem bendir til annars en að sláturgerðin eigi eftir að halda áfram um ókomin ár.

**Unga kynslóðin kemur sterk inn til taka við „kyndlinum.“**

Fjörug sláturgerð í fjóra áratugi

„Þetta er orðið svo miklu meira en bara sláturgerð“

„Þetta er orðið svo miklu meira en bara sláturgerð“