„Það er heilt samfélag á bak við þetta Excel-skjal“

Jovana Pavlović sendir frá sér sína fyrstu bók; Antithesis – Sjálfsmynd og samfélagið þar sem hún beinir sjónum að samfélaginu, einstaklingshyggju og þeim öflum sem móta líf okkar og hugsun. Jovana, sem er búsett í Borgarnesi, er óhrædd við að ögra viðteknum hugmyndum og vill með ljóðunum vekja fólk til umhugsunar um samfélagsgerðina, mannleg tengsl og það sem raunverulega skiptir máli í lífinu.

Jovana á rætur að rekja til Serbíu og Svartfjallalands en flutti til Íslands um aldamótin, þá fimm eða sex ára gömul. Fjölskyldan settist fyrst að á Ísafirði, síðan í Keflavík áður en leiðin lá í Borgarnes þar sem Jovana hefur átt heima frá barnæsku. Hún er mannfræðingur og stjórnmálafræðingur að mennt og starfar sem verkefnastýra hjá Símenntun á Vesturlandi, auk þess er hún forseti sveitarstjórnar Borgarbyggðar. Áhugi hennar á samfélagsmálum, heimspeki og bókmenntum hefur lengi verið mikill og nú hefur hann meðal annars fundið sér farveg í ljóðagerð.

Hugmyndirnar þurftu að komast á blað

„Ég þurfti einfaldlega að fá útrás fyrir allar þessar hugmyndir og hugsjónir sem höfðu safnast upp,“ segir Jovana þegar hún er spurð um tilurð bókarinnar. Upphaflega hafði hún ætlað sér að skrifa skáldsögu og var komin um tuttugu blaðsíður áleiðis þegar hún áttaði sig á því að viðfangsefnin voru orðin of mörg og umfangsmikil. „Ég var að reyna að segja svo mikið í einu og flétta alltof mörgu saman. Þá ákvað ég að staldra við og koma þessum hugsunum frekar til skila í ljóðum. Þau urðu berorð og gagnrýnin og gáfu mér tækifæri til að segja margt á einfaldan og hnitmiðaðan hátt.“

Útkoman varð Antithesis, bók sem Jovana lýsir sem eins konar andsvari við samfélaginu. Hún segir ljóðin jafnframt tilraun til að færa flóknar fræðilegar hugmyndir nær almenningi. „Mér finnst oft vera of mikil fjarlægð á milli fræðanna og almennings. Fræðigreinar eru gjarnan langar og skrifaðar á flóknu máli þótt þær fjalli um mikilvæg málefni sem snerta okkur öll. Með ljóðunum er ég að reyna að brúa þetta bil og fá fólk til að hugsa aðeins dýpra um samfélagið.“ Jovana sækir meðal annars innblástur í heimspeki, mannfræði og skrif þekktra hugsuða. Í bókinni má finna vísanir í hugmyndir heimspekinga á borð við hugsuðinn Michel Foucault, skrif geðlæknisins Gabors Maté og kvikmyndina Matrix, sem hún telur eiga sífellt meira erindi við samtímann.

„Bókin er hápólitísk“ – Mannleg tengsl verða ekki leyst af hólmi

Jovana fer ekki í grafgötur með að bókin sé pólitísk. Þvert á móti sé samfélagsgagnrýni rauði þráðurinn í ljóðunum. „Hún er hápólitísk. Ég gagnrýni mjög mikið nútímasamfélagið, markaðshyggjuna, nýfrjálshyggjuna og þessa miklu áherslu á arðsemi og græðgi. Ég velti líka fyrir mér hvernig sagan er sögð og frá hvaða sjónarhorni við horfum á heiminn.“ Hún telur að samfélagið hafi að mörgu leyti fjarlægst grundvallarþörf manneskjunnar og að stöðug krafa um afköst, árangur og neyslu hafi áhrif á líðan fólks.

„Við höfum skapað samfélag sem gengur að mörgu leyti gegn mannlegu eðli okkar og það hlýtur að hafa afleiðingar. Við þurfum að spyrja okkur hvort við séum á réttri leið og hvort þetta sé raunverulega það samfélag sem við viljum búa í.“ Áhrif samfélagsmiðla eru Jovönu einnig hugleikin. Hún segir stöðugt áreiti og tilbúnar ímyndir af hinu eftirsóknarverða lífi geta fjarlægt fólk frá raunveruleikanum og þeim mannlegu tengslum sem skipta mestu máli. „Við erum alltaf í einhverju áreiti og sífellt að sækjast eftir næsta áreiti. Raunveruleikinn er orðinn svo gervilegur og við erum að fjarlægjast það sem er áþreifanlegt, tilfinningar okkar og núið.“

Samfélagið er meira en tölur

Áhugi Jovönu á samfélagsmálum einskorðast ekki við fræðin og ritstörfin. Hún hefur einnig látið til sín taka á vettvangi stjórnmálanna, þótt hún hafi lengi vel ekki séð fyrir sér að fara í framboð. Það breyttist síðastliðið vor þegar hún fékk, að eigin sögn, mikinn meðbyr og ákvað að stíga skrefið. Reynslan af stjórnmálastarfi hefur meðal annars styrkt þá skoðun hennar að mannlegi þátturinn fái ekki alltaf nægilegt vægi við ákvarðanatöku.

„Ég hef sótt ýmsar ráðstefnur og fundi þar sem mikið er rætt um mikilvægi gagna og upplýstrar ákvarðanatöku. En gögnin eru nánast alltaf töluleg. Hér finnst mér vanta mikilvæga vídd í umræðuna. Það er ekki aðeins heimspekileg og mannleg sýn sem vantar á bak við tölurnar, heldur líka dýpri rannsóknar- og fræðiþekkingu til að skilja hvað þær segja okkur í raun.

Ef Excel-skjal sýnir til dæmis mikla aukningu í veikindum getum við sem stjórnvöld ekki sjálfkrafa dregið þá ályktun að fólk sé orðið latara, skorti vinnuvilja eða vilji ekki taka þátt í atvinnulífinu. Samt eru slíkar skýringar ríkjandi á pólitískum vettvangi. Þær geta sagt meira um fyrirfram gefnar hugmyndir þeirra sem túlka gögnin en um raunverulegar orsakir vandans.

Innan félags- og hugvísinda, sem og heilbrigðisvísinda, er mikil þekking sem getur hjálpað okkur að skilja hvernig, efnahagslegt óöryggi, vinnuálag, einmanaleiki og hraði samfélagsins geta haft áhrif á heilsu og líðan fólks. Ég hef því velt því fyrir mér hvers vegna þessi þekking er ekki jafn sjálfsagður hluti af upplýstri ákvarðanatöku og tölurnar sjálfar.

Þetta minnir mig á bókina „Sjáum samfélagið“ eftir Viðar Halldórsson, prófessor í félagsfræði við Háskóla Íslands. Þar fjallar hann meðal annars um hvernig aðstæður í samfélaginu hafa áhrif á líf fólks og líðan þess. Hann vekur okkur til umhugsunar um að þegar margir glíma við sömu vandamálin sé ekki nóg að horfa eingöngu á einstaklingana. Við þurfum líka að skoða hvort eitthvað í samfélaginu sjálfu eigi þátt í að skapa þessi vandamál.“

Fleiri bækur í bígerð

Það tók Jovönu um hálft ár að skrifa ljóðin en útgáfuferlið í heild, með yfirlestri og rýni, tók um eitt ár. Hún segir vinnuna hafa verið bæði skemmtilega og krefjandi. Handritið var raunar mun umfangsmeira en sú bók sem nú hefur litið dagsins ljós. „Ég á töluvert af efni eftir og það væri alveg hægt að gefa út tvær eða þrjár bækur til viðbótar. Ég ákvað hins vegar að þessi fyrsta bók skyldi fyrst og fremst snúast um samfélagsgagnrýni og halda þannig ákveðnum þræði.“

Hún útilokar heldur ekki að taka aftur upp þráðinn þar sem frá var horfið með skáldsöguna. „Það má alveg eiga von á fleiri bókum frá mér. Hvort það verða fleiri ljóðabækur eða skáldsaga verður bara að koma í ljós.“ Jovana segir þó ekki auðvelt fyrir nýja höfunda að hasla sér völl á íslenskum bókamarkaði og telur að menningarmál þurfi almennt að njóta meiri stuðnings. „Mér finnst menningin að mörgu leyti eiga undir högg að sækja. Við þurfum að fjárfesta meira í menningu og íslenskri tungu til að skapa betri skilyrði fyrir fólk sem vill vinna að skapandi verkefnum.“

Framtíðin í Borgarnesi

Þrátt fyrir að hugur Jovönu leiti víða allt frá heimspeki Forn-Grikkja til samfélagsgerðar nútímans, eru ræturnar í Borgarnesi sterkar. Þar hefur hún alist upp og sér framtíð sína áfram. „Mér líkar mjög vel að búa hér og ég er bjartsýn fyrir hönd Borgarbyggðar,“ segir hún. Jovana hefur nýlega fest kaup á lóð í Borgarnesi og hyggst byggja þar hús.

Með útkomu Antithesis hefur hún stigið sín fyrstu skref á rithöfundabrautinni, en ljóst er að hugmyndirnar eru langt frá því að vera uppurnar. Jovana vonast til að ljóðin hvetji lesendur til að staldra við, efast um það sem þykir sjálfsagt og horfa á samfélagið frá nýju sjónarhorni. „Ég held að við þurfum einfaldlega að ræða þessi mál meira. Hugsa aðeins dýpra um hvernig við lifum, hvernig við komum fram hvert við annað og hvers konar samfélag við viljum skapa,“ segir þessi einlæga hugsjónakona að lokum.

Frá heimspeki Forn-Grikkja til samfélagsgerðar nútímans

„Það er heilt samfélag á bak við þetta Excel-skjal“

„Það er heilt samfélag á bak við þetta Excel-skjal“