Fyrsti þáttur – Borgarfjörður sunnan Skarðsheiðar

Áfram skal haldið með að segja aðeins af sýningahaldi lambhrúta á héraðssýningum á Vesturlandi. Hef sett smávegis á blað um þær undanfarin haust. Fyrsta samsýningin haustið 2026 á Vesturlandi var fyrir Suður-Borgarfjörð.

Héraðssýningin fyrir Suður-Borgarfjörð var haldin í mikilli reiðhöll á Akranesi þar sem öll sýningaaðstaða var eins og best verður á kosið. Þarna var mætt úrvalslandslið fjárbænda leitt af gömlum formanni BÍ sem kom hrútalaus en hinir margir með hóp stórglæsilegra lambhrúta auk örfárra forystulamba sem settu glæstan svip á svæðið. Sýningahrútarnir voru kallaðir til dóms eftir hinni hefðbundnu skiptingu sem flestir lesendur þekkja. Þar gátu margir lambhrútanna endurnýjað kynni sín frá því fyrr um haustið við dómarana sem nú voru mættir til að dæma þá að nýju. Þessir dómarar voru bændur úr uppsveitum Borgarfjarðar sem ekki eru óþekktir lesendum frá fyrri greinum og heita Árni Bragason á Þorgautsstöðum og Sigvaldi Jónsson í Hægindi sem báðum er sammerkt að hafa selt sæðingastöðvunum hrút á allra síðustu árum.

Sjálfur hef ég fylgst með slíku sýningahaldi um allt land í meira en hálfa öld og stundum dæmt hrúta. Upp úr aldamótum byrjuðum við að dæma lambhrúta í stað eldri bekra áður. Breytingarnar á lambhrútum á upphafsárum og þeim sem dæmdir eru í dag eru með ólíkindum. Fyrir rúmum 20 árum voru þetta stundum mun stærri hópar þar sem ljóst var eftir hraðskoðun þeirra hverjir myndu skipa efstu sætin. Nú eru þetta hópar af miklu betur gerðum lömbum og mun samstæðari en þá og því miklu meira vandamál en þá að greina hvaða hrútar skipi efstu sætin og því mun meira smekksatriði dómaranna en áður var. Þess vegna dómarar í dag ekki öfundsverðir af sínum dómum.

Hrútarnir mættu til réttarhaldsins í öfugri virðingarröð. Fyrst hópur hrúta sem ekki voru hvítir og voru þeir um 20. Litaflóran mikil og önnur en síðustu ár. Aðeins einn móri en nokkrir goltóttir og botnóttir og gætti þar áhrifa frá Golsa frá Háfelli en hins vega sona Hróks frá Ágústi á Brúnastöðum.

Efsta sætið í þessum föngulega hópi féll í skaut svörtum hyrndum hrúti frá Bjarteyjarsandi enda gripurinn eins og úrvalslömb eiga að vera; bollangur, vel vöðvaður og fríður. Að auki af frægum ættum; föðurætt í Skógum en lengra þurfti að leita í móðurleggnum áður en komið var að Durti frá Hesti. Ekki var síður glæsilegur hrúturinn í öðru sæti frá góðbúinu í Skorholti. Þetta var rígvænn, bollangur og mjög vel gerður hrútur undan Hróki þaðan sem hann erfði botnótta litinn. Hef heyrt frá bændum þá aðfinnslu við Hrók frá Brúnastöðum hve mikið hann gefi af botnóttum lömbum en í mínum huga er slíkt aldrei annað en stór kostur. Ein enn stórstjarna hreppti þriðja sætið. Hann var svartgolsóttur með horn og með heimilisfestu á Hrafnabjörgum, stórglæsilegur, ákaflega vel vaxinn og leggstystur þremenninganna. Hann var ættaður frá valkyrjum, í föðurætt frá Sigurhönnu á Oddsstöðum þaðan sem ég spái að liturinn komi frá en í móðurætt frá Fanneyju Ólöfu á Kirkjubæjarklaustri.

Þá voru kollóttu hrútlömbin leidd fyrir dómarana. Þetta voru samtals ellefu lömb. Þegar þeim efstu var raðað í gæðaröð kom í ljós að þeir voru allir hálfbræður frá sama bæ. Heimili þeirra var í Súlunesi og hrútarnir úr sæðingum undan Leví frá Hófgerði í Flóa. Bestur var talinn sá númer 19; vænn, bollangur, lágfættur, hreinhvítur, vöðvaþykkur og sérstaklega fagur á velli. Númer 29 kom næstur, nokkru léttari en ekki síður vöðvaþykkur og vel gerður. Nr. 57 var dæmdur þriðji rígvænn en aðeins leggjalengri en hinir. Eðlilegt að fjáreigendur beri ekki hlýjan hug til Torfa Bergssonar fyrir að skjóta eins og hund Leví í svartasta skammdeginu síðasta vetur alsaklausan en á leiðinni að verða mesti lambafaðir sem komið hefur á sæðingastöð hérlendis. Fyrir rúmum áratugi meðan ég dæmdi stundum lömb á svæðinu voru þau flest hyrnt í Súlunesi en Helgi sagðist hafa fengið úrvalshrúta frá Hraunhálsi sem reittu horn af fénu í Súlunesi.

Þá var komið að hvítum hyrndum hrútum sem losuðu annan tuginn en voru ekki eins og áður sá besti, heldur núna sá sundurlausasti að gerð. Besti hrúturinn að mati dómaranna var 35 í Súlunesi. Þetta var mjög vænn, þéttvaxinn og vel gerður gripur með fádæma þykkan bakvöðva en lágfættur. Hann var úr sæðingum og faðirinn Faldur frá Skógum. Næstur kom 54 sem Marteinn Njálsson í Eystri-Leirárgörðum átti. Þetta var jötunvænt lamb með þykkan bakvöðva en framfótleggurinn í lengra lagi að mati Árna og Valda. Hér fór annar sonur Falds, þannig að efstu sætin boða ættarerjur í Suður-Borgarfirði líkt og í Reykholtsdal á Sturlungaöld. Dómararnir dæmdu lambi 219 frá Bjarteyjarsandi þriðja sætið. Hér fór enn einn hrútur sem tók í krókinn með þykkan bakvöðva og styttri framfótalegg. Hrúturinn úr heimaræktun en þar á bæ hafa áður verið margir góðir hrútar eins og margir lesendur þekkja.

Þá var komið að því að eigendur besta hrútsins úr þessum hópum veittu viðtöku veglegum farandgrip. Það voru Súlunesbændur sem bættu þessu við farangur sinn að flytja heim.

Lokaathöfnin var að verðlauna vitrasta forystulambið. Þau verðlaun hlaut móflekkótt gimbur frá Skipanesi sem vonandi bíður löng og farsæl ævi. Hún mun rekja ættir til þjóðskálds Skessuhorns, Dagbjarts Dagbjartssonar, sem þarna var líka mættur en hrútalaus eins og formaðurinn fyrrverandi.

Að vanda var sýning þessi bæði fræðandi og ánægjuleg fyrir alla sem hana sóttur og þeim sem hana skipulögðu til verulegs sóma.

Jón Viðar Jónmundsson

Héraðssýningar á lambhrútum á Vesturlandi haustið 2026

Fyrsti þáttur - Borgarfjörður sunnan Skarðsheiðar

Fyrsti þáttur - Borgarfjörður sunnan Skarðsheiðar