„Þá hélt ég að þetta væri búið“ – segir Markús Ingi Karlsson ævintýramaður

Þegar Markús Ingi Karlsson lagði af stað í Mongol Derby í Mongólíu vissi hann að fram undan væru þúsund kílómetrar á hestbaki um víðáttumiklar steppur landsins. Hann vissi líka að hann fengi nýjan, lítt taminn mongólskan hest á 30–35 kílómetra fresti, að dagarnir gætu orðið allt að tólf klukkustundir í hnakknum og að aðeins mætti hafa fimm kíló af farangri meðferðis. Það sem hann vissi hins vegar ekki var að á leiðinni myndi hann glíma við meiðsli og alvarlega matareitrun, sofa inni á heimilum ókunnugra hirðingjafjölskyldna og kynnast gestrisni sem hann segir ógleymanlega. Þegar yfir lauk hafði hann riðið um þúsund kílómetra á 28 mongólskum hestum og komið fimmtándi í mark. „Þetta var geðveikt,“ segir Markús einfaldlega þegar hann lítur um öxl.

Markús Ingi er fæddur á Akranesi, ólst upp fyrstu sjö árin í Borgarnesi en flutti síðan vestur á Snæfellsnes. Hestarnir hafa fylgt honum frá barnæsku og hann ólst upp á hrossaræktarbúinu Bergi við Grundarfjörð. Þótt starfsferillinn hafi tekið ýmsar beygjur hefur hestamennskan aldrei verið langt undan. Hann lærði vélstjórn og hefur starfað til sjós, auk þess að sinna tamningum, járningum og ýmsum öðrum störfum. Þá er hann í slökkviliðinu í Grundarfirði. Á sumrin hefur stór hluti tímans farið í hestaferðir þar sem erlendir ferðamenn koma til að kynnast íslenska hestinum og landinu af hestbaki. Í slíkum ferðum geta verið um 25 manns og allt að 80–100 hross. „Ég er alltaf með annan fótinn í hestunum einhvern veginn. Það er mitt líf og yndi,“ segir Markús.

**Vígreifur Markús við endamarkið en hann kom 15. í mark af 43 keppendum**

Hugmynd sem neitaði að hverfa

Það var því kannski ekki með öllu óvænt að Mongol Derby skyldi fanga athygli hans. Keppnin er engin venjuleg hestaferð heldur gríðarlegt þolraunaverkefni þar sem knapar ferðast um þúsund kílómetra á mongólsku steppunni og þurfa að treysta á eigin hestamennsku, úthald og útsjónarsemi. Markús hafði heyrt af keppninni og hugsað um hana lengi. Fyrst ætlaði hann að sækja um ári fyrr en ekkert varð úr því. „Ég var búinn að hugsa um þetta alveg heilt ár. Mig langaði að gera þetta.“

Í september í fyrra, tæpu ári áður en keppnin fór fram, lét hann loks verða af því og sótti um. Það eitt að senda inn umsókn tryggði þó engan þátttökurétt. Skipuleggjendur velja knapa og vilja meðal annars ganga úr skugga um að þeir ráði við hesta við krefjandi aðstæður. Markús þurfti að sýna fram á reynslu sína og óskað var eftir myndskeiðum af honum á hestbaki, meðal annars á stökki. Þá gilda strangar reglur um þyngd. Knapi má ekki vera yfir 85 kílóum með reiðfatnaði og aðeins fimm kíló af farangri mega fylgja með. Í þeim farangri þurfa meðal annars að komast svefnpoki og aukaföt ásamt því allra nauðsynlegasta.

Patagónía varð hluti af undirbúningnum

Eitt af því sem Markús þurfti að læra betur á fyrir Mongólíu var GPS-tæki sem notað er til að rata milli áfangastaða. Maðurinn sem kom að vali keppenda bauð honum þá óvænt að koma með sér í hestaferð til Patagóníu í Argentínu. Þar gæti Markús lært á tækið og um leið gæti skipuleggjandinn séð með eigin augum hvernig Íslendingurinn stæði sig á hestbaki. Markús þurfti ekki að hugsa sig lengi um. Ferðin til Patagóníu varð því nokkurs konar forleikur að stóra ævintýrinu. Þar kynntist hann sterkbyggðum og harðgerðum hestum af innlendu Criollo-kyni og allt annarri reiðmennsku en þeirri sem hann þekkti að heiman.

„Það var náttúrulega bara sturlað,“ segir hann um ferðina. Eftir heimkomuna hélt undirbúningurinn áfram. Markús hafði meðal annars keypt sér sams konar hnakk og notaður er í Mongol Derby og reið í honum á íslenskum hestum sumarið fyrir keppnina. Hnakkurinn er einfaldari og hrárri en íslenskir hnakkar, með minna leðri og hærri brúnum að framan og aftan. Það átti eftir að reynast ágætis undirbúningur fyrir þær ótal klukkustundir sem biðu hans í hnakknum.

**Í Argentínu kynntist Markús sterkbyggðum og harðgerðum hestum af frægu innlendu Criollo-kyni og allt annarri reiðmennsku en þeirri sem hann þekkir að heiman. Ljósm. Úr einkasafni**

Tognaður til Mongólíu

Ferðalagið sjálft hófst með flugi frá Íslandi til Frankfurt og þaðan tók við um átta og hálfs tíma flug til Úlan Bator, höfuðborgar Mongólíu. Markús kom nokkrum dögum fyrir keppnina og það var ekki vanþörf á. Skömmu áður hafði hann tognað í nára og óttaðist að meiðslin gætu sett strik í reikninginn. Hann nýtti því dagana í Úlan Bator til að fara í sjúkraþjálfun og undirbúa líkamann eins vel og hægt var. Síðan var haldið út á steppuna. Fram undan voru allt að tíu keppnisdagar og þúsund kílómetrar.

Nýr hestur á 30–35 kílómetra fresti

Mongol Derby reynir ekki aðeins á knapann heldur hæfileikann til að lesa ókunnugan hest á örskömmum tíma. Á hverri stöð dró Markús númer og fékk þannig úthlutað næsta hesti. Hver hestur fór að jafnaði 30–35 kílómetra áður en skipt var. „Þetta er náttúrulega líka svolítið lottó,“ segir Markús. Sumir hestanna voru hraðir, aðrir síður, sumir viljugir og enn aðrir kröfðust meiri vinnu. Alls fór hann á 28 hesta í keppninni sjálfri auk tveggja æfingahesta.

Mongólsku hestarnir eru minni en margar evrópskar hestategundir og minna um margt á íslenska hestinn, en reiðmennskan er önnur. Markús segir þó að á sumum þeirra hafi hann fundið hreyfingu sem minnti hann á tölt. „Ég hefði alveg trúað því að ef það væri unnið aðeins í þeim og þeir rétt tamdir væri möguleiki að koma einhverjum þeirra á tölt.“ Sjálfur er hann þó ekki í vafa um hvor hesturinn hefur vinninginn. „Það er náttúrulega alltaf best að sitja á íslenskum hesti.“ Og ástæðan? „Það er töltið.“

**Markús tekur hest til kostanna, á harðaspretti yfir mongólsku steppuna**

Tólf tímar í hnakknum

Keppnisdagurinn gat hafist klukkan sjö að morgni og knaparnir máttu ríða til klukkan sjö um kvöldið. Það þýddi allt að tólf klukkustundir á baki, að mestu á brokki eða stökki. Fyrstu dagarnir reyndust líkamanum erfiðastir, ekki síst vegna tognunarinnar sem Markús hafði tekið með sér frá Íslandi. En eitthvað breyttist þegar leið á ferðina. „Á fimmta eða sjötta degi, þegar maður var kominn rúmlega hálfa leið, var eins og líkaminn væri farinn að aðlagast. Maður var eiginlega farinn að eflast. Fyrstu þrír dagarnir voru erfiðastir fyrir skrokkinn.“

Á sama tíma lærði hann sífellt betur á landið og hestana. Í fyrstu freistaði hann þess að stytta sér leið yfir opið land, en fljótlega kom í ljós að beinasta leiðin var ekki alltaf sú fljótlegasta. Steppan var nefnilega holótt. Jarðíkornar höfðu grafið holur víða og þær gátu reynst bæði hestum og knöpum varasamar. Nokkrir keppendur fóru fram af hestum sínum þegar þeir stigu ofan í holur. Einn hestur Markúsar virtist þó vita nákvæmlega hvað hann var að gera. „Hann hafði bara vit fyrir manni. Hann beygði áður en hann kom að holunum. Fyrst skildi ég ekkert af hverju maður var alltaf að kippast fram og til baka, en svo fór ég að horfa betur fram fyrir mig og sá holurnar. Hann var bara að sneiða hjá þeim.“

Steppan iðaði af lífi

Víðáttan kom Markúsi á óvart, en ekki síður lífið sem leyndist í henni. „Það kom mér svolítið á óvart hvað það var mikið líf þarna.“ Á leiðinni sá hann stórar hjarðir sauðfjár og geita, nautgripi og sauðnaut, auk fjölda villtra hesta. Þá sá hann hrægamma, erni og refi og alls staðar voru jarðíkornar sem grófu óteljandi holur í steppuna. „Það iðar allt af lífi þarna. Maður hefði ekki endilega trúað því þegar maður horfði yfir þetta landsvæði, en það var bara allt á hreyfingu.“

Bankað upp á hjá ókunnugum

Knaparnir gátu gist á áfangastöðvum keppninnar en stundum borgaði sig að halda lengra áður en keppnisdeginum lauk. Þá þurfti einfaldlega að finna sér gistingu hjá fólki sem bjó á steppunni. Markús gerði það fjórum sinnum. Þar voru engin hefðbundin sveitahús að finna heldur kringlótt mongólsk ger-tjöld. Hann reið rólega að bústöðunum, ekki síst vegna varðhundanna sem gátu orðið æstir ef knapi nálgaðist hratt. Síðan tók tæknin við þar sem tungumálið brást. „Ég fór bara í Google Translate og spurði hvort ég mætti gista og sagði að ég væri þátttakandi í Mongol Derby. Ég fékk aldrei nei.“

Gestrisnin varð eitt af því sem sat hvað sterkast eftir. Á einum bænum var dóttir fjölskyldunnar meira að segja send til gistingar annars staðar svo gesturinn frá Íslandi gæti fengið rúmið hennar. „Þetta er náttúrulega ekki herbergi, heldur bara eitt kúlulaga rými,“ segir Markús. „En annars var gólfið líka alveg fínt.“ Eina nóttina vaknaði hann við óvæntan gest. „Ég held að það hafi verið froskur að klifra yfir mig. En ég var bara sáttur við froskinn á meðan þetta voru ekki pöddur.“

**Mynd tekin á heimili mongólskrar fjölskyldu hvar hann fékk næturgistingu**

Íslenska neftóbakið braut ísinn

Samskiptin við heimamenn gátu verið snúin þar sem tungumálið var ólíkt, en Markús hafði tekið með sér dálítið séríslenskt hjálpartæki. Neftóbak. Hann hafði lesið að það gæti verið vináttuvottur í Mongólíu að deila tóbaki og ákvað því að taka íslenska neftóbakið með sér. Viðbrögðin létu ekki á sér standa. „Þeir hnerruðu og hlógu sig alveg máttlausa.“

Fljótlega varð þetta leið hans til að brjóta ísinn. Þegar eigandi hests kom með hestinn sem Markús hafði dregið rétti hann gjarnan viðkomandi í nefið. Fleiri komu þá aðvífandi og sumir komu aftur seinna. „Maður talaði ekkert tungumálið, en þegar maður var í kringum hestana varð þetta einhvern veginn eðlilegra.“ Hestarnir urðu þannig sameiginlegt tungumál fólks sem annars gat vart talað saman.

„Þá hélt ég að þetta væri búið“

Rétt eftir að Markús hafði náð hálfri leið tók ferðin hins vegar skyndilega alvarlega stefnu. Hann veiktist illa af matareitrun, líklega vegna vatns, þótt hann geti ekki fullyrt um orsökina. Skömmu áður hafði honum verið óskað til hamingju með að vera kominn hálfa leið. Síðan hrundi líkaminn. Markús kastaði upp og varð mjög þurr. Samt ætlaði hann sér að komast áfram að næstu öruggu stöð. Læknir keppninnar fann hann hins vegar úti á steppunni og stöðvaði hann. Það augnablik segir Markús hafa verið þungt. „Þegar hann bannaði mér að fara aftur á hestinn fór ég að sætta mig við að þetta væri bara búið.“ Hann var fluttur á stöð þar sem læknir gaf honum vökva og lyf. Ofþornunin var orðin það mikil að erfitt reyndist að finna æð. Síðan sofnaði hann.

Læknirinn hafði skilið eftir eina Pepsi-flösku handa honum. „Ég man að ég vaknaði um nóttina og það eina sem ég hugsaði var að finna þessa helvítis Pepsi. Þegar ég fann hana hvarf hún ofan í mig og ég steinsofnaði aftur.“ Morguninn eftir var staðan allt önnur. Teknar voru prófanir, púlsinn mældur og læknirinn fór yfir ástandið. Svo komu orðin sem Markús hafði vonast eftir. Hann fékk grænt ljós á að halda áfram.

**Markús nýtur læknisaðastoðar á steppunni vegna matareitrunarinnar. Hér er verið að gefa honum vökva í æð**

Hestarnir skoðaðir á hverri stöð

Öryggi hesta og knapa var stór hluti keppninnar. Læknar fylgdust með keppendum og dýralæknar skoðuðu hestana þegar komið var inn á stöðvar. Púls þeirra var mældur, hlustað eftir hjarta og öndun og fylgst með vökvabúskap. Ef knapi fór of geyst og hestur stóðst ekki skoðun gat það leitt til tímarefsinga og að lokum brottvísunar úr keppni. Markús slapp við slíkar refsingar. „Maður fór líka að hugsa meira og meira um hvað væri best fyrir hestinn. Markmiðið var að halda góðum og jöfnum hraða.“ Þetta var ekki aðeins kapphlaup. Til að komast alla leið þurfti að kunna að fara með hestinn.

Fimmtándi í mark eftir þúsund kílómetra

Þrátt fyrir tognunina, tólf tíma daga í hnakknum og matareitrunina hélt Markús áfram. Og hann komst alla leið. Fyrst var hann skráður í sextánda sæti en eftir að refsingar annarra keppenda höfðu verið teknar með í reikninginn færðist hann upp um eitt sæti. Niðurstaðan varð því fimmtánda sætið í Mongol Derby. Þegar hann loksins kom í mark eftir þúsund kílómetra á mongólsku steppunni var tilfinningin þó ekki aðeins léttir. Hún var líka dálítið undarleg. „Þegar maður kláraði þetta leið manni eiginlega hálfilla að þurfa að hætta. Maður var búinn að vera í tíu daga á baki og vildi bara halda áfram. Það var hálffúlt að þetta væri búið.“

„Maður þarf bara að aðlagast“

Eftir stendur ferð sem Markús segir hafa víkkað sjóndeildarhringinn og gefið honum innsýn í allt aðra hestamennsku og menningu. Sérstaklega minnist hann fólksins sem opnaði heimili sín fyrir ókunnugum knapa langt utan úr heimi. „Gestrisnin þegar maður fór á bæina var alveg rosaleg. Það var tekið hlýlega og vinalega á móti manni. Fólkið tók hestinn, brynnti honum og gaf honum að éta, gaf mér að borða og hugsaði eiginlega fyrir öllu. Þetta var eins og að vera á hóteli, miðað við aðstæður.“

Mongólsk hestamennska er að hans sögn gjörólík þeirri íslensku. Þar er ekki verið að velta fyrir sér gangtegundum og fínstillingum með sama hætti. Hesturinn þarf fyrst og fremst að vera traustur, hlýðinn og geta sinnt því hlutverki sem ætlast er til af honum. „Maður heldur kannski að þetta sé allt eins af því þetta eru hestar. En þetta er ekkert eins. Maður þarf bara að aðlagast.“ Og þrátt fyrir að hafa nú setið hesta á steppum Mongólíu og ferðast um Patagóníu á hestbaki er gamla ástin enn sterkust. Íslenski hesturinn stendur upp úr. En spurningin er hvort Mongol Derby hafi læknað ævintýraþrána. Svarið kemur fljótt. „Nei,“ segir Markús og hlær. „Það er alveg á bak við eyrað á mér að fara aftur í eitthvað svona.“ Þúsund kílómetrar, 28 mongólskir hestar, matareitrun, holótt steppa, ókunnug heimili og tíu dagar í hnakknum virðast því ekki hafa dregið úr lönguninni. Kannski þvert á móti?

**Baldinn hestur sem reyndi að henda Markúsi af baki en hafði ekki erindi sem erfiði enda knapinn vanur tamningamaður**

Þúsund kílómetrar á hálfvilltum hestum um mongólsku steppuna

„Þá hélt ég að þetta væri búið“ – segir Markús Ingi Karlsson ævintýramaður

„Þá hélt ég að þetta væri búið“ – segir Markús Ingi Karlsson ævintýramaður