Úr kennslu á Akranesi í kaffiviðskipti í Tansaníu

Engilbert Guðmundsson var 37 ára gamall aðstoðarskólastjóri Fjölbrautaskóla Vesturlands og bæjarfulltrúi þegar hann flutti með fjölskyldu sinni frá Akranesi til Tansaníu í Austur-Afríku árið 1985. Árin í Tansaníu urðu fimm og næstu áratugi snerist lífið að mestu um þróunaraðstoð. Engilbert hefur komið víða við og hefur frá mörgu að segja.

Súðvíkingar á Skagann

Blaðamaður hefur viðtalið á staðhæfingu um að Engilbert sé borinn og barnfæddur Skagamaður en Engilbert er fljótur að leiðrétta það. „Ég er fæddur Súðvíkingur. Við fjölskyldan fluttum suður á Akranes þegar ég var sex ára í það sem hefur verið kallað þjóðflutningarnir miklu um miðja öldina. Það var ár eftir ár aflaleysi á Vestfjörðum og fólk flutti suður í þúsundatali. Það var misjafnt hvert fólk fór en almenna reglan var sú að Súðvíkingar fluttu á Akranes. Í huganum hef ég alltaf litið á mig sem bæði Vestfirðing og Skagamann,“ segir Engilbert.

Fjölskyldufyrirtækið Haförninn

Faðir Engilberts, Guðmundur Pálmason, var skipstjóri og stofnaði ásamt fjórum öðrum útgerðar- og fiskvinnslufyrirtækið Haförninn. Engilbert segir að allt sitt fólk hafi verið sjómenn og fjölskyldan ekki þekkt neitt annað. „Ég var eitt sumar á sjó með pabba. Það var fljótt ljóst að ég yrði ekki frækinn sjómaður. Við vorum fimm bræður og mömmu var ekkert vel við það að við yrðum sjómenn. Það fór svo að enginn okkar varð sjómaður,“ segir Engilbert en hann og aðrir fjölskyldumeðlimir unnu í fjölskyldufyrirtækinu Haferninum. „Við vorum einhvern tímann að ræða það fjölskyldan hvað þetta var glannalegt í Haferninum. Úti á sjó í sömu áhöfn voru pabbi, einn til tveir bræður mömmu og tveir náfrændur. Maður man óvissuna sem krakki þegar skall á vont veður. Þessir koppar frá Akranesi voru að sækja suður á Selvogsbanka og fara svo kannski hlaðnir fiski fyrir Reykjanesið og sumir þeirra radarlausir.“

Þrátt fyrir að vita að hann yrði sennilega ekki sjómaður hafði Engilbert ekkert sérstakt í huga eftir gagnfræðaskóla. „Ég fór í landsprófið og það gekk ágætlega en það er skömm frá því að segja að ég nennti því ekki og vildi heldur skemmta mér þegar líða fór á vorið en að lesa fyrir próf. Ég lofaði mömmu því að ég færi í staðinn í Samvinnuskólann á Bifröst.“

Dvölin í Samvinnuskólanum var Engilberti gleðileg og þar kynntist hann konunni sinni, Ingunni Jónasdóttur.

Mótmælaganga í Kaupmannahöfn

Engilbert er af hinni þekktu ’68 kynslóð og viðurkennir að sá tími hafi haft áhrif á sig. „Við skulum samt ekki gleyma því að 68 er ekkert rosalega mikið 1968 á Íslandi. Það ár var ég skrifstofumaður í jakkafötum með bindi á Akranesi og árin 1970-1971 hjá Skeljungi í Reykjavík. Við fluttum til Kaupmannahafnar árið 1971. Þar kynnumst við hugmyndum 1968,“ segir Engilbert en hann hóf nám í viðskiptafræði í háskóla sem síðar breytti dönsku nafni sínu í Copenhagen Business School og Ingunn gerði slíkt hið sama ári síðar. Engilbert var í skólanum í fimm ár þar sem hann lauk bakkalárgráðu í viðskiptafræði og meistaragráðu í hagfræði.

Tíminn þeirra í Kaupmannahöfn var spennandi og skemmtilegur. „Við komum út þegar hipparnir voru nýbúnir að yfirtaka Kristjaníu og þetta var hið mikla frjálslyndistímabil í Danmörku. Við vorum vön félagsstarfi og því fljótlega komin í námsmannafélagið og urðum bæði formenn þar um tíma,“ segir Engilbert. „Við skipulögðum ásamt Færeyingum og Grænlendingum fjölmenna mótmælagöngu gegn Bretum í landhelgisdeilunni sem gekk í gegnum miðbæ Kaupmannahafnar og endaði við breska sendiráðið. Þar hélt ég ræðu í amerískum hermannajakka. Það voru alls konar skemmtilegheit á þessum árum. Þetta var róttækur tími og ég fór frá því að vera kallaður íhald af kunningjum í Kaupmannahöfn í að vera kallaður kommúnisti af nágrönnum á Akranesi nokkrum mánuðum síðar.“

**Engilbert með syni sínum Jónasi á námsárum sínum í Kaupmannahöfn**

Umhugað um fátækt alla tíð

Á Kaupmannahafnarárunum varð pólitíkin fyrirferðameiri í lífi Engilberts en áður en hann hafði þó alla tíð verið vinstrisinnaður. „Mamma og pabbi voru virk í Alþýðubandalaginu. Þegar maður er uppalinn í tilteknu pólitísku umhverfi eru verulegar líkur á því að maður litist af því. Ég sjálfur varð ekki virkur í pólitík fyrr en Jónas Árnason, tilvonandi tengdafaðir minn, fór í framboð fyrir Alþýðubandalagið í Vesturlandskjördæmi árið 1967. Ég vann fyrir það framboð og það var náttúrlega ekki síður af persónulegum ástæðum.“

Námið hafði áhrif á Engilbert og aðhylltist hann hagfræðikenningar John Keynes og Joan Robinson sem lýsa má sem sósíaldemókratískum þar sem sósíalisti viðurkennir mikilvægi markaðarins en vill að taumhaldið komi frá ríkinu. Í meistaranámi sínu í hagfræði lagði hann fyrir sig þróunarhagfræði sem leggur áherslu á þróunarlönd og leið þeirra úr fátækt. „Menn voru farnir að setja fram kenningar í þróunarhagfræði mjög fljótlega eftir seinni heimsstyrjöldina. Þá fara hagfræðingar að reyna að svara spurningunni; af hverju eru sum ríki fátæk en önnur ekki? Þetta er sá angi hagfræðinnar sem horfir lengst. Fjármálahagfræði Wall Street telur í sekúndum, þjóðhagfræðin í árum og þróunarhagfræðin í kynslóðum. Þetta heillaði mig. Ég hafði alltaf verið mjög upptekinn af fátækt. Ég var alinn upp af fólki sem kom úr fátækt og umhugað að berjast gegn henni,“ segir Engilbert.

Fjölbrautaskóli Akraness stofnaður

Þegar Engilbert lauk við meistaragráðuna árið 1976 ákváðu þau Ingunn að flytja aftur heim á Akranes og Engilbert hóf störf við Gagnfræðaskóla Akraness. „Við höfum oft spurt okkur þeirra spurningar síðar; af hverju, svo ég segi sjálfur frá með þessa ágætu meistaragráðu í hagfræði, skoðaði ég ekki neitt annað en bara kennslu,“ spyr Engilbert en veturinn eftir að hann hóf kennslu rann Gagnfræðaskóli Akraness inn í hinn nýstofnaða Fjölbrautaskóla Akraness sem síðar varð Fjölbrautaskóli Vesturlands. „Þetta var mjög spennandi tími. Ólafur Ásgeirsson var ráðinn skólameistari en hann var ungur maður sem hafði starfað í Menntaskólanum við Hamrahlíð sem lengi vel var eini framhaldsskólinn með áfangakerfi,“ segir Engilbert og segir að nýr skóli hafi staðið frammi fyrir ýmsum vandamálum sem eru barn síns tíma þegar litið er til baka. Eitt þeirra var að Engilbert var fljótlega kominn í þá vinnu að búa til stundatöflur nemenda. „Það að búa til stundatöflur í áfangakerfi með þeim auma tölvukosti sem þá bauðst, það var ekkert smámál. Við tókum Akraborgina suður annan í jólum og sátum á Reiknistofnun Háskóla Íslands með okkar gataspjöld og kláruðum stundaskrárnar seint á gamlársdag. Þarna sátu líka fleiri skólar eins og MH, Fjölbrautaskóli Suðurnesja og fleiri. Í dag skilst mér að þetta sé gert á u.þ.b. einum degi án þess að nokkur taki almennilega eftir því.“

Skólameistari leggur persónulegan fjárhag undir

Þegar Engilbert hafði kennt fyrsta veturinn 1977-1978 í fjölbrautaskólanum komst hann inn í doktorsnám í Bretlandi, í University of East Anglia, og hugðist leggjast í frekari rannsóknir í þróunarhagfræði. Dvölin í Bretlandi varð þó aðeins einn vetur þar sem hann varð kjörinn bæjarfulltrúi skömmu áður en hann hélt út en vikið verður að því síðar. Þegar heim var komið varð Engilbert aðstoðarskólameistari fjölbrautaskólans og sat þar við hlið Ólafs Ásgeirssonar skólameistara. Stóra verkefnið var að sameina verknáms- og bóknámsskóla í einn skóla og gera hann að skóla fyrir allt Vesturland. „Verknáminu fylgdi mikill kostnaður. Bæði þurfti að byggja verknámshúsin og kaupa vélakost og margt fleira. Verknámið er miklu dýrara en bóknámið og það eru freistingar að skera niður þar þegar þrengir að,“ segir Engilbert og segir frá metnaði skólameistara sem lét ekki freistast. „Ólafur var mjög djarfur og röskur. Hann var svo áhugasamur að það fór eiginlega út fyrir ramma laganna. Ég hugsa að það hafi ekki verið reiknað með að skólameistarar væru niðri í banka að slá yfirdrátt með eigin persónulegri ábyrgð til að hægt væri að byggja ákveðna hluti. Hann lagði allt undir fyrir skólann.“

„Held ég hafi aldrei verið góður bæjarfulltrúi“

Fyrir sveitarstjórnarkosningarnar 1978 skipaði Engilbert annað sæti á lista Alþýðubandalagsins. Hann var á leið út í nám og gerði ekki ráð fyrir að verða bæjarfulltrúi. „Það slys gerist að ég var kjörinn í bæjarstjórn. Ég gaf kost á mér eiginlega í þeirri fullvissu að ég yrði ekki kosinn en vinstrimenn unnu svo stórsigur í sveitarstjórnarkosningunum 1978. Við vorum hins vegar búin að borga skólagjöldin og húsaleigu í heilt ár og úr varð að ég var veturinn 1978-1979 í Bretlandi,“ segir Engilbert sem sat í bæjarstjórn til ársins 1985.

Seinna kjörtímabilið var Engilbert oddviti flokksins þar sem samstarfi Alþýðubandalagsins, Sjálfstæðisflokksins og Alþýðuflokksins var fram haldið. Kjörtímabilið var þó varla hafið þegar Alþýðubandalagið dró sig úr meirihlutasamstarfinu vegna óánægju með vinnubrögð Sjálfstæðisflokksins við ráðningu á bæjarstjóra. Engilbert segist hafa verið búinn að átta sig á því á þeim tíma að pólitíkin yrði ekki hans starfsvettvangur. „Ég held að ég hafi aldrei verið góður bæjarfulltrúi. Þetta var ekki mitt svið. Ég áttaði mig á þessu fremur fljótt, og konan mín sennilega enn fyrr. Ég hef ekki það sem þarf til að vera í framlínu í pólitík. Ég er ekki nógu góður í þessum maður á mann samskiptum sem eru svo mikilvæg í pólitík. Ég get alveg lagt fram rök en það vantar sannfæringarkraftinn.“

**Hildigunnur, dóttir Engilberts og Ingunnar, ásamt Teresi vinkonu sinni í Moshi í Tansaníu**

Kaffiviðskipti í Tansaníu

Líf Engilberts og fjölskyldu tók U-beygju árið 1985. Hann segir að hann hafi verið kominn með nóg af pólitík og hann hafði ekki í hyggju að dvelja mikið lengur innan skólakerfisins. Hann hafði alltaf horft til þess að flytja erlendis til að vinna á vettvangi þróunaraðstoðar. Í gegnum danska utanríkisráðuneytið gafst honum tækifæri til að flytja út til Tansaníu og þangað fór fjölskyldan. „Þetta var auðvitað stór ákvörðun en okkur fannst þetta spennandi. Við sáum fyrir okkur tvö ár og svo kæmum við aftur heim en árin í Tansaníu urðu fimm,“ segir Engilbert aðspurður hvort það hafi verið einföld ákvörðun að flytja með ung börn til Afríku. Fjölskyldan flutti í lítinn bæ við Viktoríuvatn sem heitir Bukoba þar sem Engilbert starfaði sem ráðgjafi í kaupfélagi. „Það var meiriháttar áskorun fyrir Ingunni að reka heimili við þessar aðstæður, með vöruskorti, engum skóla fyrir börnin og allnokkra einangrun frá félagsskap, ekkert símasamband heim til Íslands, en hún leysti það ótrúlega vel.“

Þegar Engilbert hóf störf hjá kaupfélaginu var verið að endurvekja samvinnuhreyfinguna. „Ég, ásamt tveimur Dönum, var í ráðgjafahlutverki, í raun hægri hönd framkvæmdastjórans. Við þurftum að kaupa kaffi af fimmtíu þúsund bændum og koma því í kaffiverksmiðjuna, vinna það og selja það til útflutnings. Ég kom út úr þessu sem sérfræðingur í kaffirekstri hafandi aldrei séð kaffirunna áður en ég kom,“ segir Engilbert léttur í bragði.

Rekið á yfirdrætti með 30% vöxtum

Fjölskyldunni leið vel í Tansaníu. Ingunn sá um heimilið og kenndi börnunum á meðan Engilbert sinnti vinnu kaupfélagsins. Engilbert og félagar leituðust við að gera rekstur kaupfélagsins hagkvæmari og ein áskorunin var sú að nær engir bílar voru á svæðinu. Þetta varð til þess að vörubílstjórar freistuðust til að keyra fólki sem á þurfti að halda í stað þess að sækja kaffibaunirnar. „Þeir gátu horfið dögum saman. Við fórum í breytingar sem skiluðu hvað mestum peningalegum ávinningi og það var að taka upp bónuskerfi fyrir bílstjóra. Þannig gátu þeir einbeitt sér að því að ná kaffinu inn í kaupfélagið. Það var lífsspursmál. Kaupfélagið var rekið á yfirdrætti í bankanum með 30% vöxtum. Hvort þú náðir kaffinu inn á fjórum mánuðum eða sjö var spurning hvort þú lifðir eða dæir. En þetta tókst,“ segir Engilbert og kaupfélagið er enn starfandi. Engilbert leið vel í kaupfélaginu og þar var oft mikil gleði. „Afríka er fátæk en hún er ekki vansæl,“ segir hann.

Kaupfélaginu gekk vel og peningar sköpuðust, sérstaklega seinna árið. „Uppskeran var mjög góð. Kaffiverð fór í hæstu hæðir vegna frostatímabils í Brasilíu og bónuskerfi bílstjóra varð til þess að kaffið komst greiðlega til skila. Við ákváðum því að kaupa fimmtíu þúsund reiðhjól frá Kína og seldum bændum. Ég held ég hafi aldrei verið eins vinsæll. Þetta stórbætti líf þeirra. Í stað þess að bera kaffipoka á bakinu í móttökuna gátu þeir sett hann á bögglaberann.“

Undanfarin þrjú ár starfaði dóttir Engilberts við þróunaraðstoð í Kampala, höfuðborg Úganda, og Engilbert og Ingunn heimsóttu hana mikið. Við það tækifæri keyrðu þau til Bukoba sem er mikið breyttur bær. „Það var mjög gaman og við fundum gamla kaupfélagið. Bærinn var óþekkjanlegur, hann hefur vaxið svo. Þegar við bjuggum þarna var Tansanía sennilega fjórða fátækasta land í heimi og enginn hafði trú á því að það myndi breytast. Nú er landið hins vegar vel yfir meðallagi í Afríku. Þeim tókst að komast á gott skrið.“

Telur ákvörðun Trumps hafa kostað mörg mannslíf

Þegar blaðamaður spyr Engilbert hvort þróunaraðstoð geti skilað góðum árangri er ljóst að hann hefur oft þurft að ræða við efasemdarmenn í þeim efnum. „Ég ætti ekki að þurfa að sannfæra neinn og það fer svolítið á taugarnar á mér þegar fólki finnst hitt og þetta. Það eru ósköp einfaldlega til ágætar mælingar á þessu. Menn hafa eytt árum og áratugum í að skoða þetta. Þróunaraðstoð eykur hagvöxt um u.þ.b. hálft prósent á ári í fátækum löndum, hún dregur úr barna- og mæðradauða, eykur lífslíkur og svo framvegis. Þetta skilar heilmiklum árangri en auðvitað alltof hægt. Það tók Íslendinga nokkur hundruð ár að læra að rækta kartöflur þannig við ættum ekki að vera alltof krítísk á aðra í þeim efnum,“ segir Engilbert og ljóst er að þróunaraðstoð er hans hjartans mál. „Við höfum núna ágætt raunverulegt dæmi. Donald Trump skipaði Elon Musk í það hlutverk í fyrra að loka þróunarstofnun Bandaríkjanna. Menn geta bara talið mannslífin sem hafa glatast. Nú þegar er eitthvað um milljón manns dáin, aðallega úr eyðni, sem hefðu getað lifað. Ebólufaraldurinn í Austur-Kongó er kominn úr böndum af því Bandaríkin drógu í burtu sérfræðingana sem voru þar til að fylgjast með og aðstoða. Þetta er stærsti ebólufaraldur sögunnar og engum hefur tekist að ná tökum á honum enn. Kongó hefur enga getu til að takast á við þetta sjálft.“

**Engilbert ásamt vinnufélaga sínum í Tansaníu, Semiono, en hann var einn þeirra sem létust úr eyðni**

Eyðnifaraldur

Engilbert þekkir vel hvernig er að horfa upp á þær hörmungar sem fylgja alvarlegum smitsjúkdómum. Fyrstu ár hans í Tansaníu var landið ásamt Rúanda, Úganda og Kongó það sem kalla mætti „ground zero,“ svokallaður upphafspunktur í hinum gríðarlega heimsfaraldri eyðni á níunda áratugnum. „Fljótlega eftir að ég hóf störf hjá kaupfélaginu upplýstu læknar sem höfðu rannsakað starfsfólkið okkur um að allt að þriðjungur starfsmanna væri smitaður af HIV,“ segir Engilbert og bætir við að aðstæður á svæðinu hafi orðið til þess að útbreiðslan var meiri en víða annars staðar. „Það var mikil umferð þarna í gegn. Vörubílarnir komu frá ströndinni keyrandi með allan varninginn í þessar landluktir. Slíkar vörubílaleiðir eru miklar smitleiðir. Bílstjórarnir eru að heiman vikum saman og þeir leita oft í vændiskonur og þannig dreifist þetta hratt.“

Mannfallið sökum eyðni var gífurlegt í kringum Engilbert á þessum tíma. „Við vorum að byggja upp nýjan hóp stjórnenda kaupfélagsins. Við völdum ungt og efnilegt fólk sem fór svo í framhaldsnám víða, m.a. til Danmerkur. Þetta var sex manna hópur en þrjú þeirra dóu úr eyðni áður en ég sneri aftur heim árið 1990,“ segir Engilbert og bætir við að það hafi verið mikill ótti og hræðsla fólks við sjúkdóminn. „Við þurftum að fara í blóðprufur í hvert skipti sem við fórum heim á þessu tímabili. Við vissum sem var að það var engin hætta en í bænum var mikil hræðsla við fólkið sem var smitað. Það var mjög sorglegt að sjá. Seinna komu lyf og bandarísk og alþjóðleg aðstoð og eyðni hætti að vera dauðadómur, en nú stefnir jafnvel í að svo verði það á ný.“

Norræni þróunarsjóðurinn

Þegar fjölskyldan hafði búið í tvö ár í Bukoba fannst þeim komið gott og ætluðu að flytja heim. Þá bauðst Engilbert starf í borginni Moshi í Tansaníu í hlíðum Kilimanjaro. Hann tók starfinu og dvölin lengdist um þrjú ár. Starfið fól í sér að skipuleggja starfsmannafræðslu fyrir samvinnuhreyfinguna í öllu landinu. „Það að fara eitthvað frá Bukoba var margra daga ferðalag. Í Moshi gátum við keyrt til Nairobi í Kenía sem er stórborg og til strandar í Mombasa ef við vildum,“ segir Engilbert en auk þess var alþjóðlegur skóli í borginni sem börnin gátu sótt sem var mikill munur.

Eftir árin í Tansaníu átti Engilbert stutt stopp á Íslandi áður en næsta verkefni í þróunaraðstoð hófst. Árið 1991 réðist hann til Norræna þróunarsjóðsins sem komið var á laggirnar örfáum árum fyrr. Hann hafði aðsetur í Finnlandi en fjölskyldan varð eftir á Íslandi. Krakkarnir fóru í skóla á Akranesi og Ingunn fór að kenna auk þess að setjast í bæjarstjórn. „Ég var búinn að finna að störf við þróunaraðstoð væru fyrir mig, og ef maður má vera ánægður með sig þá var ég bara fjári góður í þessu,“ segir Engilbert sem var fljótlega orðinn aðstoðarforstjóri.

Starf sjóðsins fólst í því að veita vaxtalaus lán til þróunaraðstoðar. Í starfinu sá Engilbert vel árangur þess starfs sem hann var að vinna sem veitti honum mikla gleði. „Það er gaman að vera viðstaddur þegar ýtt er á takka og ný vatnsaflsvirkjun fer í gang í landi þar sem 10% þjóðarinnar er með rafmagn, eða þegar nýr vegur er opnaður og styttir leið bænda með afurðir til höfuðborgar Níkaragva, Managva, um nokkra daga.“

Kínverjar ryksuga upp fiskinn við strendur Afríku

Í þróunaraðstoð hafa Íslendingar einnig reynt að miðla þekkingu sinni bæði í jarðvarma og fiskveiðum. Engilbert fylgdist með slíkum verkefnum sem m.a. voru studd af Norræna þróunarsjóðnum. Eitt stærsta fréttamál síðustu ára hérlendis var afhjúpun Kveiks á RÚV á starfsháttum Samherja í Namibíu þar sem Íslendingar höfðu um árabil aðstoðað við uppbyggingu á sjávarútvegi. Hvernig slógu þessar fréttir Engilbert? „Það er auðvitað óþolandi. Þetta er auðvitað vandi í sjávarútvegi í þróunarlöndum. Þar eru miklir peningar og miklar freistingar til spillingar. Það er talið að 10-15% af öllu fé til þróunaraðstoðar lendi á einn eða annan hátt í spillingu. En munum að nær 90% fer í það sem það á að fara. Namibía var land þar sem Suður-Afríkumenn áttu og réðu öllum sjávarútvegi en nú er til í landinu ágætlega öflugur namibískur sjávarútvegur. Vinnan skilaði heilmiklum árangri. Sjávarútvegur Namibíu var nær enginn því strönd þeirra er eyðimörk,“ segir Engilbert og bætir við að annað áhyggjuefni Namibíu, og annarra Afríkuríkja, í dag sé ásælni Kínverja í sjávarauðlindina. „Það er niðurgreiddur kínverskur floti að ryksuga upp fiskinn meðfram allri strönd Afríku. Þetta er fáránlegt og þeir hafa jafnvel verið að senda dísílolíu í tunnum til Vestur-Afríku til að setja á skipin.“

Ellefu hundruð hagfræðidoktorar

Árin í Norræna þróunarsjóðnum urðu átta og árið 1998 færði Engilbert sig yfir til Alþjóðabankans í Washington. „Það hófst með því að á miðjum tíunda áratugnum fór af stað átak í því að fella niður skuldir fátækra ríkja. Menn komust að þeirri niðurstöðu að þau réðu ekkert við þetta. Ég lendi inni í þeirri vinnu sem fulltrúi fyrir smærri þróunarsjóði. Þessi vinna leiðir til þess að mér býðst starf hjá Alþjóðabankanum við það að stýra samstarfi þróunarbankanna,“ segir Engilbert en góður árangur náðist í niðurfellingu skulda og hann telur að um 100 milljarðar bandaríkjadala hafi verið felldir niður. „Það var mjög flókið að semja um þetta. Því auðvitað voru allir sammála um nauðsyn þess að gera þetta – en fæstir vildu fella niður lánin sín. Þetta tók mörg ár en nú erum við að sjá þetta vandamál aftur og þar munar langmest um eitt ríki, Kína. Kínverjar eru að auka áhrif sín um allan heim.“

Engilbert og fjölskylda nutu áranna í Washington og starfið var skemmtilegt. „Það var gríðarleg fagleg kunnátta í bankanum. Þar voru 1.100 hagfræðidoktorar að störfum. Við þessir sem vorum bara með meistaragráðu vorum kallaðir eldhúshagfræðingar,“ segir Engilbert og brosir. „Einn stærsti ókostur Alþjóðabankans er að menn verða stundum rosalega hrokafullir um vitneskju sína. Þekkingin er vissulega gríðarleg þarna innanhúss. Maður gat farið í kaffiteríuna á hverjum einasta degi og rætt málin við sérfræðing í heimsklassa í eiginlega í hvaða máli sem er.“

Bensínbragð í Freetown

Í störfum sínum fyrir Alþjóðabankann hafði Engilbert metnað til þess að enda sem svæðisstjóri bankans í ákveðnu landi. Eftirlaunaaldur bankans miðast við 62 ár og því fær enginn hnikað og hafði Engilbert í hyggju að ná að minnsta kosti þremur árum í því starfi. Honum bauðst staða svæðisstjóri bankans í Síerra Leóne árið 2006 og fluttust þau Ingunn aftur til Afríku en nú voru börnin flogin úr hreiðrinu. Ingunn var þarna farin að kenna við þjálfunarmiðstöð bandaríska utanríkisráðuneytisins og varð að skilja það starf eftir. Ellefu ára borgarastyrjöld í Síerra Leóne hafði lokið formlega árið 2002 og landið stóð frammi fyrir miklum vanda. „Það var mjög erfitt ástand í landinu þegar við komum. Mér er minnisstætt að í Freetown tók á móti mér bensínbragð. Menn giskuðu á að það væru um fimmtíu þúsund litlar einkaljósavélar sem sá fólki fyrir rafmagni. Þeirra Landsvirkjun var ekki að framleiða neitt rafmagn á þessum tíma eftir stríðið og fólk þurfti því að sjá um þetta sjálft,“ segir Engilbert en kolniðamyrkur var í borginni þegar rökkvaði.

Blóðugir demantar

Borgarastyrjöldin hafði verið bæði blóðug og hrottaleg. „Hluti af ógæfu landsins er að þar finnst töluvert af demöntum. Þeir birtast á yfirborðinu og því þarf ekki að grafa eftir þeim nema stundum lítillega. Ungir strákar eru virkjaðir í að leita í gömlum árfarvegum. Menn sem eiga einhverja skika eru með þessa drengi í vinnu við að leita og þetta er eins nálægt þrælavinnu og hugast getur án þess að vera formlegt þrælahald. Þessi demantaleit hélt stríðinu gangandi að mörgu leyti. Þarna skapaðist fjármagn fyrir vopnakaupum,“ segir Engilbert og bendir á fræga kvikmynd, Blood Diamond, sem fjallar um borgarastyrjöldina.

Þrátt fyrir það sem undan hafði gengið segist Engilbert hafa átt fjögur gefandi ár í Síerra Leóne þar sem ýmislegt gekk vel. „Við náðum að klára byggingu á vatnsaflsvirkjun sem hafði verið í byggingu frá árinu 1985 en hún var vígð 2009. Bensínlyktin minnkaði og götuljós fóru að loga sem er mikilvægt því fólk vill helst vera úti á götum eða ganga meðfram ströndinni á kvöldin og versla þegar hitinn er lægri.“

Engilbert vann náið með stjórnvöldum í Síerra Leóne í vinnu sinni og þá aðallega fjármálaráðherra. „Innviðir voru allir í rúst og að sumu leyti var þetta eins og að hverfa aftur til Bukoba. Geta stjórnvalda meðan verið var að reisa landið við var takmörkuð. Stærstu verkefnin sem við unnum að voru vatnsaflsvirkjunin, nokkur hundruð skólabyggingar og heilsugæslustöðvar, hundruð kílómetra af vegum og uppbygging á sveitarstjórnarstiginu eftir stríðið. Við aðstoðuðum einnig við mörg sérkennileg verkefni eins og að gera talningu á kennurum í landinu en engin yfirsýn var yfir það. Þá kom í ljós að þúsundir kennara sem fengu greidd laun voru hættir, dánir eða horfnir en að sama skapi voru fjölmargir kennarar sem fengu engin laun.“

Þá kom upp annað sérkennilegt mál árið 2009 þegar heimsmarkaðsverð á hrísgrjónum hækkaði gífurlega. „Í Síerra Leóne borðar fólk lítið annað en hrísgrjón. Það kemur í ljós að ríkið á ekki peninga til að fæða herinn. Vitandi það að borgarastyrjöldin hófst með uppreisn hermanna þá þurftum við að fara í þá skrýtnu vegferð að finna peninga hjá okkur til að leysa þetta vandamál og kaupa hrísgrjón handa hernum. Það er ekkert hættulegra en hungraður her,“ segir Engilbert.

Íslendingar mættu leggja meira fé í þróunaraðstoð

Árið 2010 var komið að starfslokum Engilberts hjá Alþjóðabankanum en eins og áður hefur komið fram hafði hann ekki val um annað. „Þá komu Sameinuðu þjóðirnar inn og buðu mér starf í friðargæslunni en það starf fól þó aðallega í sér störf með fjármálaráðherranum um skipulagningu á þróunaraðstoð,“ segir Engilbert en eftir hálft ár í því starfi sá hann auglýsta stöðu framkvæmdastjóra Þróunarsamvinnustofnunar Íslands og sótti um.

Engilbert fékk starfið og sinnti því til starfsloka. Þetta var á tíma hrunsins og segir hann að ekkert hafi verið skorið eins mikið niður og þróunaraðstoð í þeim aðhaldsaðgerðum sem því fylgdu. Á tíma sínum í Afríku gagnrýndi Engilbert smánarleg framlög Íslendinga til þróunarastoðar en segir að það hafi lagast með árunum þó hann vilji að stjórnvöld geri enn betur. „Ég held að tvíhliða samvinna okkar við Afríkulönd skipti máli svo íslenskur almenningur geti betur séð í hvað peningarnir fara. Við erum í slíkri vinnu með Malaví, Síerra Leóne og Úganda. Þá sér fólk að íslenska ríkið er að byggja spítala, skóla og fleira. Ætli séu ekki tvisvar sinnum fleira fólk í Afríku sem hefur vatnsveitu með hreinu vatni með íslenskri fjármögnun en hérlendis. Það fæða miklu fleiri konur börn á heilsugæslustöðvum og spítölum sem Íslendingar hafa fjármagnað í Afríku en í íslensku heilbrigðiskerfi. Svo eru fleiri börn í skólum í Afríku sem Íslendingar hafa fjármagnað en í íslenskum grunnskólum. Það hefur mikið verk verið unnið,“ segir Engilbert.

Mörg ríki sjálfselskari en áður

Ferill Engilberts við þróunaraðstoð var langur og farsæll. Hvernig er fyrir hann að líta um öxl, finnst honum hann hafa gert gagn? „Það er gaman að koma á heilsugæslustöð þar sem manni er tilkynnt um hvaða árangur hefur náðst í að draga úr barnadauða og vera viðstaddur í þorpi daginn sem vatnsbor finnur vatnsæð á 40 metra dýpi og vatnið gýs upp. Þetta er gefandi,“ segir Engilbert.

Þrátt fyrir að vera formlega hættur störfum við þróunaraðstoð leynir það sér ekki þegar rætt er við Engilbert að ástríðan er enn til staðar. „Ég var lausráðinn ráðgjafi í utanríkisráðuneytinu um þessi mál í mörg ár. Mér fannst ég vera orðinn of gamall og fannst ekki viðeigandi að sinna því lengur svo ég hætti. Ég fylgist enn vel með og tel mig enn hafa vit á þessu,“ segir Engilbert sem hefur nokkrar áhyggjur af þróunaraðstoð í heiminum í dag. „Ástandið er ekki gott. Ríki og þjóðir hafa farið í sjálfselskaðra far en áður. Ríkin vilja setja peninga í það sem snertir þau sjálf. Fátækustu ríkin hafa farið illa út úr þessu og meiri áhersla er lögð á peninga til t.d. Úkraínu. Þetta er orðið flókið viðfangsefni með allri þessari umræðu um aukið fé til hermála. Við slíkt verður þróunarsamvinna út undan. Nýjustu fréttir sem ég sá er að Norðmenn eru að loka sendiráði sínu í Malaví og höfðu þá áður lokað í Úganda. Tengingin við utanríkispólitík hefur aukist og það er ekki gott held ég,“ segir Engilbert að endingu.

Björn Þór Björnsson skráði

„Afríka er fátæk en hún er ekki vansæl“

Úr kennslu á Akranesi í kaffiviðskipti í Tansaníu

Úr kennslu á Akranesi í kaffiviðskipti í Tansaníu