Charcot var þekktur fyrir manngæsku og sérstaka væntumþykju í garð dýra

Illugi Jökulsson, útvarpsmaður, blaðamaður, rithöfundur og grúskari, fór vítt yfir sögu franska heimskautafarans Jean-Baptiste Charcot og rannsóknarskipsins Pourquoi-Pas? í fróðlegri sögustund á Söguloftinu í Landnámssetrinu í Borgarnesi sl. miðvikudagskvöld. Erindið var hluti af dagskrá í tilefni þess að 90 ár eru liðin frá því að skipið fórst við Mýrar. Nær fullt var út úr dyrum og í um tveggja tíma frásögn dró Illugi upp litríka mynd af Charcot, fjölskyldu hans, ævintýraþrá og vísindastarfi, en setti jafnframt strandið í samhengi við langa og válega sögu sjóslysa við Íslandsstrendur.

Erindi Illuga var afar vel tekið enda sögumaður góður og nær fullt út úr dyrum á Söguloftinu. Illugi er þekktur fyrir ákveðinn húmor og tók salurinn vel við sér þegar kaldhæðin gullkorn Illuga um mikilmennsku og ágæti Íslendinga „flugu“ yfir salinn. Texti og myndir: ÓHK

Saga Jean-Baptiste Charcot og hafsins hófst raunar löngu áður en hann varð einn þekktasti heimskautafari Frakka. Illugi sagði frá því að Charcot hefði frá unga aldri dreymt um sjómennsku og ævintýri á hafi úti. Sagan segir að sem drengur hafi hann búið sér til lítinn bát úr kassa, merkt hann orðunum Pourquoi-Pas? – „Hvers vegna ekki?“ – og hleypt honum af stokkunum á tjörn. Siglingin varð ekki löng; fleyið sökk og drengurinn varð rennvotur. Nafnið festist hins vegar við hann og varð síðar eins konar einkunnarorð hans þegar efasemdir annarra stóðu í vegi fyrir ævintýraþránni, en bræður hans og faðir eru sagðir hafa hlegið að honum er hann sagðist ætla að verða landkönnuður – „Hvers vegna ekki?“ sagði strákur.

**Illugi að undirbúa sig fyrir tveggja tíma erindi enda efnið mjög umfangsmikið og fræðilegt**

Ætlunin var þó ekki að Jean-Baptiste helgaði líf sitt sjómennsku. Hann fæddist árið 1867 inn í eina kunnustu læknafjölskyldu Frakklands. Faðir hans, Jean-Martin Charcot, var heimsþekktur læknir og frumkvöðull í taugalækningum. Hann rannsakaði meðal annars taugasjúkdóma og sefasýki og við hann eru tengd nöfn margra þekktra einstaklinga úr sögu læknisfræðinnar. Sigmund Freud nam hjá Charcot í París og rannsóknir hans höfðu mikil áhrif á hinn unga Freud og þróun hugmynda hans. Jean-Martin Charcot tengdist einnig rannsóknum á þeim einkennum sem síðar voru kennd við franska lækninn Georges Gilles de la Tourette.

Faðirinn vildi að sonurinn fetaði læknisbrautina og Jean-Baptiste varð við þeirri ósk að nokkru leyti. Hann nam læknisfræði og lauk læknisprófi, en hugurinn leitaði sífellt út á haf. Þegar faðir hans lést og Jean-Baptiste erfði umtalsverða fjármuni fékk hann loks svigrúm til að fylgja æskudraumnum eftir og lagði hluta arfsins í leiðangra sína til heimskautasvæða. Fjölskyldutengsl Charcots náðu einnig langt inn í franskt menningar- og listalíf. Árið 1896 kvæntist hann Jeanne Hugo, barnabarni Victors Hugo, eins kunnasta rithöfundar Frakka. Hjónabandið entist þó ekki og skildu þau árið 1905, en langar fjarvistir Charcots vegna leiðangra hans voru meðal þess sem setti mark sitt á sambandið. Tveimur árum síðar giftist hann listakonunni Marguerite „Meg“ Cléry, sem studdi dyggilega við störf hans og ævintýraferðir.

**Charcots eignaðist alls fjögur skip sem báru nafnið Pourquois Pas?. Myndin er af líkani Pourquois Pas? IV eftir Charcot skipstjóra á Sædýrasafninu í Mónakó. Það var smíðað árið 1908**

Hafið varð æ stærri hluti af lífi Charcots. Hann eignaðist alls fjögur skip sem báru nafnið Pourquoi-Pas?, en hið fjórða og frægasta var smíðað árið 1908. Það var enginn venjulegur farkostur heldur sérútbúið rannsóknaskip, meðal annars með rannsóknaaðstöðu og bókasafni. Á því fór Charcot í leiðangra til Suðurskautslandsins, Grænlands og síðar Íslands og aflaði umfangsmikilla vísindagagna sem hafa haldið gildi sínu langt eftir hans tíma.

Illugi dró jafnframt fram manninn á bak við hinn virta landkönnuð. Charcot var þekktur fyrir manngæsku og sérstaka væntumþykju í garð dýra. Í leiðöngrum sínum lagði hann áherslu á að skipverjar kæmu vel fram við dýr heimskautasvæðanna og að rannsóknir væru í fyrirrúmi fremur en óþarfa dráp á dýrum. Hundar og önnur dýr urðu jafnframt hluti af lífinu um borð og Charcot skrifaði meðal annars um persónuleika sleðahunda sinna og tengsl sín við þá.

Þar komu við sögu ýmsar skemmtilegar persónur úr dýraríkinu. Grísinn Toby hafði fylgt Charcot í fyrri leiðangri hans með Le Français og komst alla leið til Suðurskautslandsins. Toby fékk að ganga um þilfarið og út á ísinn en þegar hann drapst var hann grafinn með virðingu. Þá sagði Illugi frá fuglinum Ritu, sem varð lukkudýr um borð í Pourquoi-Pas? og var hænd að skipverjum. Ritan var geymd í stóru búri um borð, sem var reyndar ekki í anda Charcot, en það var til þess að skipskötturinn dræpi hann ekki og æti. Sagan segir að þegar skipið var að farast við Ísland hafi eitt af síðustu verkum Charcots verið að frelsa Ritu svo hún ætti möguleika á að fljúga á brott.

Í frásögn sinni setti Illugi örlög Charcots jafnframt í stærra samhengi og rifjaði upp hversu tíðir og mannskæðir skipsskaðar voru við Ísland fyrr á tímum. Sérstaklega kom hann inn á einn svartasta dag íslenskrar sjóslysasögu, 7. apríl 1906, þegar ofsaveður gekk yfir Faxaflóa. Þá fórust þrír íslenskir kútterar með áhöfnum sínum. Emilie fórst með 24 mönnum, Sophie Wheatley strandaði í skerjagarðinum utan við Knarrarnes á Mýrum og fórst þar með 26 manna áhöfn, en kútterinn Ingvar fórst við Viðey. Þar urðu Reykvíkingar vitni að því úr landi þegar skipið fórst, án þess að geta komið mönnunum til hjálpar. Alls fórust nær 70 sjómenn í óveðrinu og dagarnir á eftir urðu miklir sorgardagar. Harmleikurinn varð jafnframt hluti af þeirri þróun sem síðar leiddi til skipulagðari slysavarna og björgunarstarfs hér á landi.

Inn í erindi Illuga fléttaðist einnig frásögn af nóbelsskáldinu Halldóri Laxness og norska flutningaskipinu Balholm sem fórst í ofsaveðri úti fyrir Mýrum (líklega á skerjunum út af Hjörsey) í desember árið 1926. Með skipinu fórust allir sem um borð voru, samtals 24 manns (19 í áhöfn og 5 farþegar). Skipið hafði kastað ankerum á Akureyri þar sem það lestaði saltfisk og átti að sigla vestur fyrir land til Hafnarfjarðar og Reykjavíkur. Talið er að skipið hafi farist í aftakaveðri og stórsjó nóttina á milli 6. og 7. desember, en fyrstu skýru merkin um strandið (svo sem björgunarhringur merktur skipinu og annað rekald) fundust í fjörunni við Akra á Mýrum 13. desember 1926.

Nóbelsskáldið Halldór Kiljan Laxness var 24 ára gamall er hann átti bókað far með norska flutningaskipinu Balholm, sem fórst í ofsaveðri úti fyrir Mýrum 1926. Það varð nóbelsskáldinu til happs að hann missti af skipinu

Slysið er jafnframt þekkt í íslenskri menningarsögu fyrir magnaða tilviljun: Halldór Laxness hafði pantað sér far með Balholm frá Akureyri áleiðis suður. Hann ætlaði með skipinu en missti af því af einhverjum ástæðum á síðustu stundu. Á þessum tíma var Halldór nýbúinn að skrifa stórvirki sitt Vefarann mikla frá Kasmír, sem átti eftir að koma út árið eftir og marka djúp spor í íslenska bókmenntasögu.

Tíu áratuum síðar (þremur áratugum eftir að skipin Emilie og Sophie Wheatley fórust) áttu Mýrarnar eftir að verða vettvangur enn eins sjóslyss sem vakti heimsathygli. Jean-Baptiste Charcot hafði þá um árabil átt sterk tengsl við Ísland og Ísland átti sérstakan sess í huga hans. Aðfaranótt 16. september 1936 skall á aftakaveður þegar Pourquoi-Pas? var á siglingu á Faxaflóa. Skipið rak að landi og fórst á skerinu Hnokka undan Álftanesi á Mýrum. Charcot fórst ásamt nær allri áhöfn sinni, en aðeins einn maður komst lífs af.

Þannig lokaðist hringurinn í frásögn Illuga; frá drengnum sem dreymdi um hafið og hleypti litlu fleyi af stokkunum undir nafninu Pourquoi-Pas?, til hins heimsþekkta vísindamanns og heimskautafara sem bar sama nafn með sér um heimsins höf. „Hvers vegna ekki?“ varð ekki aðeins nafn á skipum hans heldur lýsandi fyrir ævintýraþrá og lífsstarf manns sem helgaði stóran hluta ævi sinnar rannsóknum á hafinu og heimskautunum – og mætti að lokum örlögum sínum við strendur Íslands.

Frá æskudraumum Charcots til örlaganæturinnar við Mýrar

Charcot var þekktur fyrir manngæsku og sérstaka væntumþykju í garð dýra

Charcot var þekktur fyrir manngæsku og sérstaka væntumþykju í garð dýra