„Hér fann ég loksins minn stað“

Eftir meira en þrjátíu ár í prestsþjónustu á höfuðborgarsvæðinu fann séra María Guðrúnar Ágústsdóttir loks leiðina að æskudraumnum. Í dag þjónar hún sem sóknarprestur í Reykholti og er jafnframt prófastur Vesturlandsprófastsdæmis. Þar hefur hún fundið það sem hún leitaði lengi að – sterkt samfélag, nálægð við náttúruna og prestsþjónustu þar sem tengslin við fólkið eru meira á persónulegum nótum en tíðkast í höfuðborginni. Það ríkir kyrrð yfir Reykholti þegar blaðamaður Skessuhorns heimsækir séra Maríu á prestssetrið. Gestir leggja leið sína um söguslóðir Snorra Sturlusonar, ferðamenn ganga um svæðið og í fjarska heyrist niður frá Reykjadalsánni. Fyrir Maríu er þetta orðið heimili – staðurinn sem hún hafði lengi vonast til að fá að starfa á. „Ég hef alltaf litið á mig sem sveitastelpu,“ segir hún og brosir.

Störfin til þessa

Séra María er fædd á Egilsstöðum 20. febrúar 1968 og er fimm barna móðir. Foreldrar hennar eru Guðrún Lára Ásgeirsdóttir (f. 1940) og séra Ágúst M. Sigurðsson (1938-2010). María vígðist til prestsþjónustu í Dómkirkjunni í Reykjavík 3. janúar 1993 og starfaði þar til 1996. Næstu árin vann María við þýðingar og námskrárgerð fyrir Biskupsstofu ásamt því að sinna prestsþjónustu í afleysingum í Háteigskirkju og sem sjúkrahússprestur á Landspítalanum við Hringbraut.

Í nóvember 2000 var María sett inn í embætti héraðsprests í Reykjavíkurprófastsdæmi vestra með aðstöðu og þjónustu við söfnuð prófasts í Hallgrímskirkju. Veturinn 2012-2013 hafði María vistaskipti við verkefnisstjóra á fræðslu- og þjónustusviði Biskupsstofu. Í apríl 2015 flutti prófastsskrifsstofan í Háteigskirkju og þar með héraðsprestembættið. Veturinn 2016-2017 hafði María vistaskipti við prófast og gegndi embætti prests við Háteigskirkju. Frá september 2017 þjónaði hún í Grensásprestakalli í leyfi sóknarprests. Í byrjun október 2019 var hún skipuð prestur í sameinuðu prestakalli Bústaða- og Grensássókna, Fossvogsprestakalli.

María hefur gengt margvíslegum trúnaðar- og félagsstörfum á kirkjulegum vettvangi. Hún var formaður Nýrrar dögunar, samtaka um sorg og sorgarviðbrögð, á árunum 2000-2003, og hefur verið formaður Samstarfsnefndar kristinna trúfélaga á Íslandi árin 2001-2024, auk sjálfboðastarfa fyrir Alþjóðlegan bænadag kvenna á Íslandi um árabil, svo nokkuð sé nefnt. Fjölmargar greinar og prédikanir Maríu hafa birst í tímaritum, dagblöðum og á netinu. Í nóvember 2016 varði María doktorsrannsókn sína frá Háskóla Íslands á sviði samstæðilegrar guðfræði (trúfræði). Rannsóknin skoðar tengsl á milli kristinna trúfélaga út frá eigindlegri aðferðafræði. María lauk embættisprófi í guðfræði frá Háskóla Íslands haustið 1992 og prófi frá sama skóla í uppeldis- og kennslufræði vorið 1994.

Sveitin í Skagafirði mótaði

María rifjar upp æskuárin í Skagafirði með hlýju, þar sem faðir hennar gegndi prestsþjónustu á Mælifelli. Þar ólst hún upp við hefðbundið sveitalíf, með kindur, hross, heyskap og þau verkefni sem fylgdu búskapnum. „Þetta var yndislegur tími sem mótaði mig mjög mikið. Við krakkarnir tókum þátt í störfunum og maður lærði snemma að bera ábyrgð. Ég held að það hafi fylgt mér alla tíð. Mamma var nú ekkert ánægð þegar ég var ung sett undir stýrið á dráttarvélinni,“ segir María hlæjandi. Þótt hún hafi síðar sest á skólabekk í Danmörku og hafið þar guðfræðinám leitaði hugurinn fljótlega heim aftur. Hún lauk guðfræðiprófi við Háskóla Íslands árið 1993 og var vígð til prestsþjónustu sama ár við Dómkirkjuna í Reykjavík. Það sem átti að verða tímabundinn viðkomustaður í Reykjavík varð hins vegar að starfsferli sem spannar rúm þrjátíu ár. „Lífið verður stundum ekki alveg eins og maður hafði ímyndað sér,“ segir hún. „Ég hafði alltaf hugsað mér að verða sveitaprestur en áður en ég vissi af voru árin liðin. Ég starfaði í nokkrum kirkjum í Reykjavík og sem héraðsprestur í fimmtán ár. Starfið var afar gefandi, en draumurinn um sveitina hvarf aldrei.“

**María fyrir framan gömlu kirkjuna í Reykholti**

Draumurinn sem varð að veruleika

Tækifærið kom loks árið 2024 þegar María var ráðin sóknarprestur í sameinuðu Reykholts- og Hvanneyrarprestakalli. „Þegar ég kom hingað fann ég strax að mér leið vel. Hér er ró sem erfitt er að lýsa. Ég get gengið út úr húsinu mínu og niður að ánni eða upp í skóg, og náttúran er alltaf í seilingar fjarlægð. Hún hefur alltaf verið mér mikilvæg.“ Hún tekur þó fram að starf prestsins í Reykholti sé allt annars eðlis en á prestssetrinu þar sem hún ólst upp. „Ég er ekki sveitaprestur í þeim skilningi að ég sé með búskap, að eltast við rollur og slá túnið. Sá tími er að mestu liðinn að prestar séu með búskap. En ég nýt þess á hverjum degi að búa í þessu umhverfi og vera hluti af samfélaginu.“

Þegar María flutti í Borgarfjörð bjóst hún við að einbeita sér alfarið að sóknarprestsembættinu. Tæpu ári síðar tók lífið þó enn eina óvænta beygju þegar embætti prófasts Vesturlandsprófastsdæmis var auglýst laust til umsóknar. „Mér hafði nú ekki dottið í hug að sækjast eftir því,“ segir hún og hlær. „En stundum opnast dyr sem maður hafði ekki sjálfur hugsað sér að ganga inn um.“ Eftir nokkra umhugsun ákvað hún að sækja um. „Ég hafði starfað lengi sem héraðsprestur í Reykjavík og þekkti því vel hvað prófastsstarfið felur í sér. Ég fann líka að reynsla mín gæti nýst í þess starfi og því fannst mér erfitt að segja nei.“

**Sumarmessa var í kirkjunni í Stóra – Ási undir lok júní.** ***Ljósm. ki***

Kirkjan snýst um fólk

Vesturlandsprófastsdæmi tilheyra 40 sóknir þjóðkirkjunnar frá Garða- og Saurbæjarprestakalli í suðri, um Borgarfjörð og Snæfellsnes að Dalaprestakalli. Ellefu prestar þjóna innan prófastsdæmisins. Um áramót fækkaði prestaköllum úr átta í sex eftir að Borgar,- Reykholts- og Stafholtsprestakall voru sameinuð í eitt Borgarfjarðarprestakall, en prestafjöldi er sá sami. María segir mikilvægt að breytingar innan kirkjunnar séu unnar í góðu samráði við heimafólk. „Þegar ný sameining prestakalla var undirbúin lagði ég mikla áherslu á að fólkið í héraðinu væri upplýst og hefði rödd í ferlinu. Það skiptir máli að ákvarðanir séu teknar í samráði við fólkið á hverjum stað fyrir sig.“ Jafnframt hafi íbúar lagt ríka áherslu á að prestar búi áfram í héraðinu. „Prestar þurfa að vera hluti af samfélaginu.“

María segir þó að þrátt fyrir umfangið sé kjarninn í starfinu einfaldur. „Fólk heldur stundum að prófastur sé fyrst og fremst embættismaður sem sitji á skrifstofu. Auðvitað fylgir starfinu stjórnsýsla, en fyrir mér snýst það fyrst og fremst um fólk. Hlutverk mitt er að styðja prestana, hlusta á þau og hjálpa þeim að sinna þjónustu sinni sem best.“ Hún leggur ríka áherslu á að vera aðgengileg. „Ég vil að prestarnir viti að þeir geti alltaf hringt ef eitthvað kemur upp. Það skiptir máli að enginn upplifi sig einan í starfinu.“ Sama hugsun gildir gagnvart söfnuðunum. „Kirkjan er ekki fyrst og fremst hús eða stofnun. Hún er fólkið sem myndar samfélagið. Þegar maður gleymir því er auðvelt að missa sjónar á því sem skiptir mestu máli.“

**Blýantsteikningar eftir ömmu og alnöfnu séra Maríu**

Samfélagið byggir á öflugum sjálfboðaliðum

Þótt María hafi aðeins starfað í Borgarfirði í rúmt ár segir hún ljóst að kirkjustarfið á landsbyggðinni standi og falli með öflugum hópi sjálfboðaliða. „Maður finnur fljótt hvað fólki þykir vænt um kirkjuna sína. Það er ótrúlega margt fólk sem leggur á sig mikla vinnu, oft án þess að nokkur taki sérstaklega eftir því. Þessi vinna er ómetanleg,“ segir María. Sóknarnefndir gegni þar lykilhlutverki. Auk þess að skipuleggja safnaðarstarfið beri þær oft ábyrgð á rekstri kirkjuhúsanna, viðhaldi þeirra og fjáröflun. „Þetta er stórt verkefni, sérstaklega þegar um er að ræða gamlar kirkjur sem þurfa stöðugt viðhald og stóra kirkju eins og hér í Reykholti. Víða eru sömu einstaklingarnir tilbúnir að taka að sér mörg verkefni og án þeirra væri einfaldlega ekki hægt að halda úti því kirkjulífi sem við þekkjum,“ bætir María við.

María segir fjárhagsstöðu margra safnaða vera þrönga. Rekstrarkostnaður hafi hækkað á sama tíma og tekjur litlu sóknanna séu takmarkaðar. „Þegar sókn er fámenn segir það sig sjálft að fjárhagsgrundvöllurinn verður ekki sterkur.“ Hún nefnir að jafnvel hefðbundið messuhald geti verið kostnaðarsamt. Samt vilja íbúarnir halda í kirkjuna sína og gera það sem þarf til að hún verði áfram lifandi samkomustaður og þrátt fyrir erfiðan rekstur segir hún að víða sé ótrúlegur vilji til að halda kirkjustarfinu lifandi. „Við viljum auðvitað messa sem oftast og hafa tónlist í guðsþjónustum, en tónlistarfólk á rétt á launum eins og annað fagfólk. Það getur orðið stór útgjaldaliður fyrir litla söfnuði. Fyrir litlar sóknir getur það orðið veruleg hindrun. Þess vegna þarf stundum að finna nýjar leiðir og nýta það sem samfélagið hefur upp á að bjóða.“

**María á skrifstofu sinni á prestssetrinu í Reykholti stendur við ættargrip frá 1930**

Presturinn þarf að vera sýnilegur

María telur mikilvægt að presturinn sé ekki aðeins sýnilegur í kirkjunni heldur taki virkan þátt í samfélaginu. „Ég held að fólk vilji finna að presturinn sé hluti af daglegu lífi sveitarinnar. Ekki bara sá sem kemur þegar skírt er, gift eða jarðað, heldur manneskja sem tekur þátt í samfélaginu með öllum hinum.“ Því hafi hún lagt sig fram um að sækja viðburði í héraðinu, heimsækja félagsheimilin og kynnast fólkinu við sem flest tækifæri. „Þorrablótin eru auðvitað ómissandi,“ segir hún og hlær. „En mér finnst ekki síður gaman að koma á samverur eldri borgara eða aðra viðburði þar sem fólk hittist einfaldlega til að njóta samverunnar.“ Hún segir félagsheimilin gegna mikilvægu hlutverki í sveitunum. „Þar hittist fólk reglulega, spilar bridds, vinnur að handverki, heldur fundi eða fær sér kaffibolla. Þar finnur maður hvað samfélagið er sterkt og hvað fólk hugsar vel hvert um annað.“ Talandi um viðburði segir María að fram undan sé mikil tónlistarveisla, Reykholtshátíðin sem er árlega síðustu helgina í júlí og stendur í þrjá daga. „Reykholtskirkja á 30 ára vígsluafmæli í ár og verður þess minnst með hátíðarmessu sunnudaginn 26. júlí klukkan 14,“ segir hún með mikilli tilhlökkun.

Gleðin og sorgin eru sameiginleg viðfangsefni

Einn helsti munurinn á prestsþjónustu í höfuðborginni og á landsbyggðinni felst að mati Maríu í því hversu náin tengsl myndast milli prestsins og fólksins. „Í Reykjavík hittir maður marga í tengslum við ákveðna athöfn og sér þá kannski aldrei aftur. Hér verður sambandið allt annars eðlis. Maður hittir sama fólkið aftur og aftur og verður hluti af samfélaginu.“ Það eigi ekki síst við þegar erfið áföll dynja yfir. „Þegar skyndileg og voveifleg andlát eiga sér stað, líkt og gerðist hér í vetur, snertir það allt samfélagið. Fólk þekkist, vinnur saman og lifir saman. Þá finnur maður hvað það skiptir miklu máli að vera til staðar.“ Í slíkum aðstæðum reynir María að gefa sér tíma til að heimsækja fólk, hlusta og vera með því. „Oft þarf ekki mörg orð. Það skiptir meira máli að sýna samkennd og gefa fólki tíma, ekki bara nánustu aðstandendum heldur líka þeim sem standa þeim nærri. Slíkar stundir reyna á, en um leið finn ég hvað reynslan og trúin hjálpa mér að vera til staðar fyrir fólkið. Þetta eru stundir sem minna mann á hvers vegna maður valdi þessa köllun, segir María.“

Reykholt er einstakur staður

María segir Reykholt eiga sér sérstakan sess meðal kirkjustaða landsins. Þar fari saman kirkjusaga, menningararfleifð og öflugt fræðastarf. „Hér koma saman margir ólíkir aðilar. Þjóðkirkjan á jörðina, Snorrastofa sinnir öflugu menningarstarfi, sóknin á og rekur kirkjuna og Borgarbyggð gegnir einnig mikilvægu hlutverki ásamt Minjastofnun og fleiri aðilum. Það tekur tíma að átta sig á öllum þessum tengingum.“ Sjálf reyni hún þó að einbeita sér fyrst og fremst að því sem snýr að kirkjunni og þjónustunni.

„Ég hef lært að skipta mér bara af því sem mér við kemur og leggja kraftana þar sem þeir nýtast best,“ segir María. „Hér mætast í raun margir heimar. Kirkjan, Snorrastofa og allt menningarlífið skapa einstakt umhverfi. Það er bæði forréttindi og ábyrgð að fá að starfa á svona stað.“ Hún segir samstarfið við Snorrastofu vera bæði náið og gefandi. Gott samstarf er einnig við Fosshótel á staðnum. „Við höfum hvert okkar hlutverk en hjálpumst að þegar á þarf að halda. Það er mikill styrkur fyrir samfélagið að þessir aðilar vinni saman.“ María leiðir reglulega íslenska hópa um kirkjuna og segir frá sögu staðarins. „Mér finnst sérstaklega ánægjulegt þegar fólk kemur hingað til að fræðast um sögu Reykholts og kirkjunnar. Þá sér maður hvað þessi staður hefur djúpar rætur í íslenskri sögu og menningu.“ Hún rifjar upp atvik sem situr enn í minningunni. „Einu sinni kom eldri kona inn í stofuna á prestssetrinu, leit í kringum sig og sagði brosandi: „Hér gifti ég mig.“ Þá rifjaðist upp heil saga frá þeim tíma þegar athafnir voru stundum haldnar í stofunni á prestssetrinu yfir vetrarmánuðina, vegna kulda í gömlu kirkjunni. Svona augnablik minna mann á að húsin geyma ótal minningar og kirkjan er hluti af lífssögu fólksins.“

Fjölskyldan heldur henni í jafnvægi

Þótt María hafi flust í Borgarfjörð er fjölskyldulífið enn á tveimur stöðum. Eiginmaður hennar, séra Bjarni Þór Bjarnason, starfar sem prestur við Seltjarnarneskirkju og yngsta dóttir þeirra er enn í skóla í Reykjavík. Sú staða krefst skipulags, en María segir að fjölskyldan hafi fundið takt sem henti öllum. „Þetta hefði aldrei gengið þegar börnin voru lítil. Þá þurfti fjölskyldan að vera öll á sama stað. Nú eru fjögur af börnunum fimm orðin fullorðin og farin að byggja sitt eigið líf, þannig að minn gamli draumur gat loksins orðið.“ Hún segir að þau hjónin skiptist á að ferðast á milli landshluta. „Ég fer reglulega suður og Bjarni kemur hingað þegar hann getur.“ Þau séu bæði prestar og skilji því vel þær kröfur sem starfið gerir. „Við höfum alltaf stutt hvort annað í kölluninni. Það hjálpar að við þekkjum bæði starfið innan frá og vitum hvað því fylgir.“

Kennslan heldur huganum vakandi

Auk prestsþjónustunnar sinnir María stundakennslu við guðfræðideild Háskóla Íslands. Hún lauk doktorsprófi árið 2016 og segir fræðistörfin vera mikilvægan þátt í lífi sínu. „Mér finnst einstaklega gaman að kenna. Nemendurnir spyrja spurninga sem neyða mann til að hugsa hlutina upp á nýtt og það heldur manni vakandi.“ Hún viðurkennir þó að verkefnin geti stundum orðið mörg. Ef ég á að nefna einn veikleika hjá sjálfri mér þá er það líklega að ég á erfitt með að segja nei. Ég hef þurft að læra að velja verkefnin betur og passa að hafa jafnvægi í lífinu.“ Samhliða kennslunni hefur hún haldið fyrirlestra um guðfræði, kirkjusögu og sorgarúrvinnslu, bæði í Reykholti og víðar. „Mér finnst mikilvægt að miðla því sem ég hef lært. Kirkjan á að vera staður þar sem fólk fær tækifæri til að fræðast, spyrja spurninga og ræða málin.“

Hvíldin í heita vatninu og á göngu

Þegar annríkið verður mikið á María sér sína föstu staði til að endurnæra sig. „Einn af fyrstu hlutunum sem mér var ráðlagt að gera þegar ég flutti hingað var að kaupa árskort í Kraumu. Það voru góð ráð.“ Heitu laugarnar við Deildartunguhver eru orðnar fastur hluti af vikunni hjá Maríu. „Þar næ ég að slaka alveg á. Ég tek ekki símann með mér eins og gefur að skilja – þeir þola illa vatn – og áður en ég veit af eru liðnir tveir tímar. Það er ótrúlega góð hvíld. Annað sem nærir mig er að syngja með Freyjukórnum, kvennakór sem æfir í Reykholtskirkju undir stjórn Hólmfríðar Friðjónsdóttur,“ segir María. En enn meiri ró finnur hún úti í náttúrunni. „Ég hef alltaf notið þess að ganga úti í náttúrunni. Þegar ég var barn fór ég oft ein út með hundinn minn og naut þess að vera úti í kyrrðinni. Það hefur ekkert breyst.“ Gönguferðirnar eru jafnframt hennar bænastundir. „Auðvitað á ég mínar föstu bænastundir heima, en mér finnst líka einstakt að eiga samtal við Guð á göngu úti í náttúrunni. Þar finn ég frið og fæ oft skýrari sýn á hlutina.“

„Finnst ég vera komin heim“

Þegar María er spurð hvað sitji helst eftir eftir þessi fyrstu misseri í Borgarfirði þarf hún ekki að hugsa sig lengi um. „Það er þakklætið.“ Hún segir lífið oft hafa leitt sig óvæntar leiðir. „Ég hef ekki skipulagt allt sem hefur gerst í lífi mínu. Þegar ég horfi til baka finnst mér eins og Guð hafi smám saman leitt mig þangað sem ég átti að vera. Ég kýs að horfa á það þannig.“ Eftir rúmlega þrjátíu ár í prestsþjónustu segir hún gleðina yfir starfinu enn þá vera þá sömu. „Það eru forréttindi að fá að fylgja fólki á mikilvægustu stundum lífsins; við skírnir, fermingar, brúðkaup og útfarir. Maður verður vitni að bæði gleði og sorg og það er mikið traust sem fólkið sýnir prestinum.“ Flutningurinn í Reykholt hafi því verið meira en aðeins breyting á vinnustað.

„Ég held að ég megi segja að hér hafi ég fundið minn stað. Hér fæ ég að búa í þeirri náttúru sem hefur alltaf gefið mér styrk, taka þátt í öflugu samfélagi og sinna starfi sem mér þykir innilega vænt um. Ég hefði vart getað óskað mér betri staðar.“ Það er auðvelt að skilja hvað María á við þegar litið er út um gluggana á prestssetrinu. Gróskan í Reykholti, sagan sem býr í staðnum og hið lifandi samfélag skapa umgjörð sem fellur vel að þeirri sýn sem hún hefur á prestsþjónustuna – að hún snúist um nærveru, samkennd og þjónustu við fólk. Og eftir langan starfsferil í borginni virðist æskudraumurinn loksins hafa ræst. Sveitastelpan úr Skagafirði er komin heim – þótt heimilið standi nú í hjarta Borgarfjarðar.

Langaði alltaf að verða sveitaprestur

„Hér fann ég loksins minn stað“

„Hér fann ég loksins minn stað“