Tilraunahátíðin Leir eða leðja á Eiríksstöðum
Á Eiríksstöðum í Haukadal mætir gesti glaðhlakkalegt fólk í vinnugöllum í pásu utan við langhús Eiríks rauða. Þetta eru eigendur rekstrarfélags Eiríksstaða; þau Bjarnheiður Jóhannsdóttir, Reynir Guðbrandsson og Atli Freyr Guðmundsson. En hvað skyldi standa til? „Við erum í árvissum hátíðarundirbúningi, en um næstu helgi stendur til að brasa með leir hérna á Eiríksstöðum. Það á að skoða fullyrðinguna um að landnámsmenn hafi ekki notað leir til að búa til leirker,“ segir Reynir. En hvers vegna að rannsaka þetta? „Ef við vitnum í bókina Leirker á Íslandi frá 1996 þá er þar bara örstuttur texti um fornleifar í formi leirs frá víkingatímanum og nánast fullyrt að íslenskur leir hafi ekki verið brúkaður til leirkerasmíði,“ segir Atli. En stenst sú fullyrðing? „Í rauninni ekki, því þegar eru til fjölmargar deiglur frá landnámsöld, búnar til úr leir og notaðar til að steypa litla málmhluti. Eins var leir augljóslega notaður við járngerð, sem var stórfelldur iðnaður á landnámsöld,“ bætir hann við.
Endist ekki í jörðu
Bjarnheiður segir að það sé takmörkuð þekking fornleifafræðinga á efniseiginleikum íslensks jökulleirs og hafi það mögulega haft áhrif. „Leirinn er búinn til í basalt jarðvegi á meðan leir á meginlandi Evrópu er að mestu úr ögnum úr graníti. Í stað flatra og reglulegra kristalla, er um að ræða íhvolfa kristalla og fleiri efni, sem mynda veikari leir, með mikið loftrými og þannig leir hreinlega rofnar hraðar en leir af meginlandinu. Afsakaðu nördismann, en þetta þýðir eiginlega að leirhlutir frá landnámsöld eru hreinlega orðnir að sandi, sem er sópað í burtu við uppgröft.“
Brennum leirinn
En hátíðin Leir eða leðja, hvernig kom hún til? Bjarnheiður verður til svara: „Við erum svo heppin að það eru fjölmargir nördar víða um heim. Við erum að fá í heimsókn til okkar þó nokkuð af keramikfólki sem ætlar að gera tilraunir bæði til að brenna leir í holu og til að byggja frumstæðan ofn, sem verður brennt í líka. Gestir geta fengið að snerta á leir og skoðað það sem er að gerast í rauntíma.“ Reynir bætir því við að síðdegis á laugardaginn verður spjallað um leir á Vínlandssetrinu í Búðardal, eftir lokun hjá þeim á Eiríksstöðum. „Já, það er reyndar þannig í dagskrá bæjarhátíðarinnar Heim í Búðardal, en þar sem við erum ekki komin með tækni til að „teleporta“ okkur í Búðardal á einu andartaki, verðum við eflaust eitthvað aðeins seinna á ferðinni, svona um 20 mínútum yfir fimm. Við lokum nefnilega klukkan 17 hér á Eiríksstöðum. Það er sem sagt opið á hátíðinni frá 10 til 17 báða dagana, föstudag og laugardag.
Sumt eyðist í jörðu
Og hvað er svo fólgið í þessari tilraun ykkar á Eiríksstöðum? „Eftir hátíðina ætlum við að prófa að grafa leirhluti úr Dalaleir og sjá hvernig hann veðrast yfir tímabil. Þannig er mögulega hægt að sýna fram á hvernig hann getur orðið að engu og þá er að minnsta kosti ekki rétt lengur að fullyrða að Íslendingar hafi ekki notað leir í hluti. Það væri alveg eins hægt að fullyrða að þeir hafi aldrei gengið í sokkum, af því að sokkar hafi ekki fundist. Ull einmitt brotnar niður í öreindir á árþúsundi.“ Þau bæta við að á öðrum þeim stöðum þar sem víkingar bjuggu hafi verið notuð leirker. „Kannski þóttu þau ekki flottasti efniviðurinn, en þessi ker voru notuð í matseld og varðveislu matar. Það er kannski voða lítið rómó, þegar hægt er að rannsaka sverð eða spjótsodda í staðinn, en ætli það sé ekki kominn tími til að prófa fullyrðingar 20. aldarinnar eins og við höfum reyndar verið að gera undanfarið á hátíðunum okkar. Þessar þreifingar falla undir tilraunafornleifafræði, sem við erum spennt fyrir að nota meira í okkar starfi,“ segir Atli.
Víkingar koma í heimsókn
„Svona er það þegar koma saman listamenn, nördar og vísindafólk; þá verður eitthvað magnað og skrýtið til sem engum hefði dottið í hug. Við hlökkum mikið til að fá þau til okkar og spjalla við þau og vinna með þeim,“ segir Bjarnheiður. „En á hátíðinni er líka fleira skemmtilegt og svolítið minna nördalegt. Víkingafélagið Veðurfölnir kemur frá Akureyri og ætlar að koma með járnsmiði með sér. Svo ætlum við að bjóða upp á víkingatengt handverk, á borð við tálgun, fléttur og einnig verður í boði að leira og margt fleira. Að minnsta kosti verður þetta skemmtilegt fyrir gesti,“ segja þau að endingu.