Hinn landskunni bóndi, hestamaður og fræðimaður Ingimar Sveinsson er látinn, 98 ára að aldri. Ingimar fæddist 27. febrúar 1928, sonur hjónanna Sveins Jónssonar og Sigríðar Fanneyjar Jónsdóttur sem lengi voru bændur á Egilsstöðum á Völlum. Eiginkona Ingimars var Guðrún Gunnarsdóttir en hún lést árið 2016. Þau eignuðust fimm börn. Ingimar ólst upp á Egilsstöðum, varð stúdent frá MA en stundaði eftir það fjögurra ára framhaldsnám í Ameríku. Gerðist bóndi á Egilsstöðum en hætti eftir 34 ár og gerðist kennari við Bændaskólann á Hvanneyri. Síðustu árin bjó Ingimar í Mosfellsbæ hvar hrossin voru áfram hans bestu vinir. Árið 2010 gaf Ingimar út bókina Hrossafræði, alhliða upplýsinga- og fræðirit um hesta. Bókin var endurútgefin síðastliðið haust, enda var hún þá löngu uppseld.

Árið 2010 birtist í Skessuhorni fróðlegt viðtal við Ingimar sem Þórhallur Ásmundsson blaðamaður skráði. Til að minnast Ingimars nú að leiðarlokum grípum við niður í viðtalið. Allar tímasetningar miðast við árið 2010:

Á krossgötum

Jörðin á Egisstöðum hefur haft þá sérstöðu meðal bæja í sveit að þar var byggt gistihús snemma á síðustu öld, reyndar í fyrstu ætlað undir verslunarstarfsemi. Þetta gistihús er starfrækt með myndarbrag enn í dag. Það hefur oft verið mannmargt á Egilsstaðabúinu, bæði af heimafólki og gestum. Talið berst fyrst að æsku Ingimars: „Mitt æskuheimili var nánast eins og umferðarmiðstöð. Þarna skiptust leiðir, um Héraðið, niður á firði og norður í land. Sérstaklega var umferðin mikil eftir að bílaumferð komst á, en áður var fólk á ferðinni á hestum og stundum að vetrinum með sleða og æki, en þá voru snjóalög meiri en nú. Landpóstarnir komu alltaf við hjá okkur í sínum ferðum, eins og til dæmis pósturinn frá Seyðisfirði sem fór allt norður á Grímsstaði á Fjöllum. Mest var þetta þó ferðafólk sem kom við og nýtti sér gistihúsið. Maður kynntist þeim sem voru oftast á ferðinni og þekkti vitaskuld alla póstana.“

Hesturinn mikið brúkaður

Á þeim tíma sem Ingimar er að alast upp á Egilsstöðum bjó þar einnig föðurbróðir hans, Pétur Jónsson ásamt fjölskyldu sinni. Pétur var faðir Jóns Péturssonar sem lengi var dýralæknir á Héraði og er á svipuðum aldri og Ingimar. Hús þeirra bræðranna Sveins og Péturs voru sambyggð, en jarðir þeirra og bú aðskilin. Pétur var landsþekktur hestamaður, átti alltaf marga og góða reiðhesta og ferðaðist á þeim „yfir þvert og endilangt Ísland,“ eins og hann orðaði sjálfur. Ingimar segir að það hafi verið mjög skemmtilegt að alast upp við þessi skilyrði og mörg verk að grípa í fyrir ungan dreng. Á þessum tíma var hesturinn notaður við öll verk þar sem hægt var að koma honum við bæði sumar og vetur.

„Pabbi eignaðist líka snemma vörubíl, Ford árgerð ‘30 og var hann mikið notaður við að keyra heim heyi og nauðsynjum fyrir búið og heimilið. Fyrsti traktorinn kom ekki fyrr en ’42 eða vorið sem ég fermdist. Ég var þá orðinn dágóður bílstjóri, en það var samt í öllu meira uppáhaldi hjá mér að stjórna hestunum fyrir heyvinnuvélunum og plógnum.

Hestarnir voru notaðir allan ársins hring. Þeir voru settir fyrir plóginn bæði haust og vor og sleðann á veturna hvenær sem eitthvað þurfti að flytja. Faðir minn var alltaf að bæta við byggingum og byggingarefni og eldsneyti var sótt á sleða að vetrinum. Ég man eftir mörgum sleðaferðunum eftir spegilsléttum ísnum norður yfir Lagarfljótið til að ná í grjót sem nóg var af við fljótsbakkann þeim megin. Grjótið var notað í fyllingar og púkk við byggingarnar og þar sem þess var þörf. Að haustinu var Egilsstaðaskógur grisjaður, viðurinn settur í kesti og hann síðan sóttur á sleða að vetrinum, kurlaður og notaður til eldunar og upphitunar, en eldavélin var jafnframt miðstöðvarketill.“

Strauk úr menntaskólanum

Ingimar segist snemma hafa tekið ástfóstri við hestana. „Ég var ekki nema níu ára þegar ég eignaðist trippi sem ég tamdi sjálfur. Á þessum tíma var ennþá farskóli og hann var fimm kílómetra í burtu á bænum Höfða á Völlum. Ég fór alltaf ríðandi í skólann á honum Spræk mínum og var með heypoka fyrir aftan hnakkinn til að gefa honum yfir daginn meðan ég var í skólanum. Annar bóndinn á bænum var að grínast með þetta og spurði af hverju ég kæmi ekki líka með vatn handa hestinum.“

Eftir fermingu fór Ingimar til náms í Menntaskólann á Akureyri, en á þeim tíma voru sex bekkir í skólanum, fyrstu þrír bekkirnir gagnfræðadeildir.

„Það var heldur seint sem sótt var um skólavist fyrir mig, þannig að heimavistin var orðin fullsetin. Ég fékk leigt herbergi ásamt öðrum strák niður á Oddeyrinni hjá ágætis fólki. En fyrir vikið var þetta nokkuð löng leið í skólann kvölds og morgna og í mat, því ég var í fæði í mötuneyti skólans. Það voru mikil viðbrigði að fara að heiman í fyrsta skipti, umhverfið framandi og svo saknaði ég fólksins heima og skepnanna. Mikil óyndi voru í mér, ég var alveg viðþolslaus af heimþrá og svaf stundum ekki á nóttunni. Síðan hefi ég vel skilið líðan strokuhestanna. Um miðjan nóvember þegar ég var búinn að vera í skólanum í hálfan annan mánuð stóðst ég ekki mátið. Strandferðaskipið Esja var í ferðum og ég tók mér far með því austur, strauk úr menntaskólanum. Foreldrar mínir voru vitaskuld ekki ánægðir þegar ég kom heim, en mér leyfðist þó að vera heima fram yfir áramótin. Þá fór ég aftur til Akureyrar í skólann og síðan hefir mér aldrei leiðst eða þjáðst af heimþrá hvar sem ég hefi dvalið og ég lauk stúdentsprófi frá MA á réttum tíma eða vorið 1948.“

Í háskólanám til Bandaríkjanna

Ingimar sagðist ekki hafa verið ákveðinn eftir stúdentsprófið hvaða stefnu skyldi taka. „Ég ætlaði að taka mér ársfrí frá námi en þá var það sem ég fyrir tilviljun rakst á auglýsingu í blaði. Þar var auglýstur skólastyrkur til náms í landbúnaðarháskóla í Pulman í Washingtonfylki í Bandaríkjunum. Þetta vakti áhuga minn, ég sótti um og óvænt í ágústmánuði fékk ég símskeyti þess efnis að ég fengi styrkinn og skólavistina. En það var skammur tími til stefnu, skólinn átti að byrja eftir einungis viku.

Þetta voru erfiðir tímar rétt upp úr stríði. Til að fá dvalarleyfi í Bandaríkjunum þurfti að afla tilskilinna leyfa og vottorða, sem sýndu að ég væri hvorki með berkla eða kynsjúkdóma og hefði aldrei verið meðlimur í Kommúnistaflokknum,“ segir Ingimar og hlær. „Gjaldeyrishöft voru líka á þessum tíma og ekki auðvelt að útvega skotsilfur til fararinnar. Í gegnum kunningsskap tókst að útvega mér 10 dollara í peningum og 100 dollara ávísun. Dollarinn kostaði þá aðeins 6,50 kr. Meira hafði ég ekki til ferðarinnar. Þegar komið var út til New York varð ég að greiða 8 dollara af þessum 10 sem ég fékk í peningum í komuskatt og ekki reyndist auðvelt að fá íslenskri ávísun skipt. Ég kynntist í ferðinni strák sem var að fara til náms í annan skóla í Bandaríkjunum. Við þurftum að fara alla leið niður á Wall Street til að fá ávísunum okkar skipt. En mikið létti okkur eftir það, ekki er gaman að vera peningalaus í framandi landi.“

Feðgar í félagsbú

Ingimar var ytra samfellt öll fjögur ár námstímans. „Þetta var mjög góður skóli, ég lærði þar margt og það var gaman að koma heim vorið 1952. Þá stofnuðum við Jón bróðir minn og faðir okkar félagsbú um búskapinn á Egilsstöðum, sem nefnt var Egilsstaðabúið. Jón er menntaður flugvirki og nám okkar beggja nýttist mög vel við búskapinn.“

Meðan Sveinn Jónsson var aðalbóndinn á Egilsstöðum var lengi vel sauðfé aðal bústofninn og fjárfjöldinn um eða yfir 500, en þegar synirnir Ingimar og Jón komu að búskapnum hafði fénu verið fækkað niður í um 200. Mjólkandi kýr voru um sextíu talsins en Egilsstaðabændur höfðu líka mikla nautakjötsframleiðslu, voru með stórgripahús fyrir um 250 gripi. Einnig var búið með svín á Egilsstöðum, grísirnir yfirleit á bilinu 100 til 200, eftir þeim markaði sem var fyrir kjötið.

Fyrsti og besti kennarinn

Eins og áður segir hefur Ingimar frá blautu barnsbeini hugsað um hesta og skepnur. „Þegar ég var að alast upp var Jón Einarsson móðurafi minn í vist hjá foreldrum mínum. Hann sá um hirðingu á skepnunum, þar á meðal hestunum. Ég var öllum stundum í kringum afa sérstaklega þegar hann var í hesthúsinu. Það var alveg til fyrirmyndar hvernig hann hugsaði um hestana. Þá var ekki algengt að sjá brúkunarhesta kembda og gljáfægða eins og þeir voru hjá honum. Ég lærði mjög mikið af afa mínum sem var minn fyrsti og besti kennari í skepnuhirðingu. Hjá honum lærði ég hvernig á að umgangast skepnur þannig að vel sé. Mér gekk strax í upphafi mjög vel að fást við hesta og hefi alltaf tamið alla mína hesta sjálfur,“ segir Ingimar, en dæmi um dugnað hans og alúð við hvert viðfangsefni er þegar hann ól upp af mikilli elju móðurlaust folald sem fékk nafnið Pilatus og varð síðar að dugmiklum og glæsilegum gæðingi og aðal reiðhesti hans fram til dagsins í dag.

Úr búskap í kennslu

En svo kom að breytingum hjá Ingimar bónda á Egilsstöðum. „Þegar ég hafði búið á Egilsstöðum í nær 34 ár, um haustið1985, hafði Sveinn Hallgrímsson sem þá var skólastjóri á Hvanneyri samband við mig og spurði hvort ég væri fáanlegur til að koma og kenna við skólann. Nú væri stefnt á að efla kennslu í hestafræðum við skólann. Mér fannst á þessum tímapunkti ágætt að breyta til, enda var þetta búinn að vera ágætur tími í búskapnum.

Þegar ég byrjaði kennslu á Hvanneyri var ekkert námsefni í hrossarækt tiltækt. Ég varð því að viða að mér og semja kennsluefni sem ég hefi síðan aukið og endurbætt og mikið af því er enn notað við kennslu í skólanum. Hrossarækt var valfag í bændadeild skólans og skiptist í bóklegt nám og tamningar. Auk kennslunnar stundaði ég ýmsar rannsóknir varðandi hross.“

Þróaði sína eigin tamningaraðferð

Ingimar fór einnig erlendis til að afla sér þekkingar. „Árið 1993 fór ég á Equitana hestasýninguna í Þýskalandi og hitt þar Monty Roberts sem er Bandaríkjamaður og heimsfrægur tamningamaður. Þar sýndi Monty tamningaraðferð sem hann hafði verið að þróa í 40 ár og byggist á að nýta sér hegðun og skynjun hestsins. Fá hann til að koma til móts við tamningamanninn og treysta honum frekar en að brjóta hann niður og láta hann hlýða með valdi. Þegar heim var komið fékk ég leyfi til að koma upp hringgerði við hesthús Bændaskólans og prófa þessa aðferð á mínum eigin trippum, tamningartrippum nemenda og trippum annarra staðarbúa og nágranna.

Í námi mínu við landbúnaðarháskólann í Washington fylki í Bandaríkjunum var mitt aðal námssvið búfjárrækt, þar meðtalin hrossarækt. Þar kynntist ég allvel hrossum af þarlendum kynjum, bæði í reið, meðförum og tamningu. Það kom mér því ekkert á óvart að íslensku hrossin brugðust að ýmsu leyti öðruvísi við þessari aðferð en þau erlendu og þurfti því að taka tillit til þess. Ég notfærði mér þá reynslu mína og aðlagaði tamningaraðferðina íslenskum hrossum og hefi síðan bætt inn í hana ýmsu sem reynst hefir mér vel í gegnum árin, t.d. hljóðmerkjum. Þetta er þannig orðin mín eigin aðferð sem ég hefi þróað og gefið heitið „Af frjálsum vilja.“

Losnað við hræðslu og styggð

Um árabil hefur Ingimar haldið talsvert af fræðslu- og tamninganámskeiðum og notað þessa aðferð með góðum árangri við frumtamningu á hátt á annað þúsund hrossum, eigin hrossum og annarra, þar á meðal hrossum nemenda sinna í hrossarækt við skólann á Hvanneyri. Þá hefur hann beitt aðferðinni á fjölmörgum námskeiðum víðsvegar um land og einnig utan landsteina, í Danmörku, Noregi og Svíþjóð.

„Svo til öll þessara trippa hafa brugðist vel við þessari aðferð. Þau hafa orðið meðfærileg, losnað við hræðslu og styggð og hægt hefur verið að fara á bak og ríða þeim lausum í gerðinu að loknu þriggja daga námskeiði. Ég hefi fengið þó nokkur hross sem menn voru búnir að gefast upp við að temja með hefðbundnum aðferðum en hafa svarað og tamist fyrirhafnarlaust með þessari aðferð.

Ég hætti fastri kennslu á Hvanneyri á árinu 1998 þegar ég varð sjötugur. Enn held ég þó námskeið bæði fræðslunámskeið og tamninganámskeið.“

Hjónin gullmerkishafar LH

Guðrún Gunnarsdóttir kona Ingimars var sömuleiðis mikil hestakona. Hún var fyrsta konan sem sat í stjórn Landssambands hestamannafélaga og bæði voru þau hjónin sæmd gullmerki LH. Guðrún var fædd og uppalin í Borgarfirðinum og segir hún för sína austur á Hérað tilviljun, þar sem þau Ingimar kynntust.

„Það má segja að Jónas frá Hriflu hafi séð til þess að ég fór austur. Þorsteinn Jónsson föðurbróðir Ingimars var kaupfélagsstjóri Kaupfélags Héraðsbúa. Ég var í Samvinnuskólanum þegar Þorsteinn hafði samband við Jónas og bað hann að útvega sér stúlku og pilt austur til starfa við kaupfélagið. Þar lágu leiðir okkar því saman,“ segir Guðrún.

Ríður út flesta daga

Ingimar og Guðrún hafa stundað hrossarækt um árabil og öll þeirra hross eru úr eigin ræktun. Ingimar segir að hrossaræktin hjá þeim byggist mest á hestakyni kenndu við Eyjólfsstaði á Héraði. Þau hafa aðallega ræktað út af tveimur hryssum, Pílu og Veru frá Eyjólfsstöðum. Vera skilaði þeim 13 folöldum á 14 árum. „Það hefur ekkert afkvæmi hennar brugðist, allt orðið góð reiðhross þó þau séu undan tíu mismunandi stóðhestum.“

Þótt Ingimar sé að verða 82ja ára gamall segist hann ennþá ríða út og hafa gaman af. „Ég er með sjö hross á járnum og reið til dæmis mikið og lengi út í gær. Ég þori varla að hætta. Ætli liðleikinn hverfi ekki, ég verði fljótt latur og stirður ef ég hætti að ríða út,“ sagði Ingimar að endingu.