Rætt við Garðar Kristjánsson, stýrimann og rafvirkja

Garðar Kristjánsson býr á Hellissandi, ásamt konu sinni og þremur börnum. Hann er stýrimaður á Matthíasi SH-21, ásamt því að starfa sem rafvirki. Honum er sjómennskan í blóð borin og rekur útgerðina ásamt bróður sínum, en faðir þeirra sá áður um hana. Það var pabbi hans sem plataði hann aftur vestur í útgerðina fyrr en planið var, á meðan Garðar var við nám í Stýrimannaskólanum í Reykavík.

„Það stóð aldrei annað til en að fara í Stýrimannaskólann. Það stóð nú alltaf til að klára allan skólann, en svo kom símtalið frá pabba. Hann væri að spá í að fara að hætta, hvort ég mundi ekki vilja koma um borð. Ég sagðist nú vera í skólanum, en hann sagðist ekki vita hvenær hann gæti boðið mér þetta næst. Það endaði því með því að ég kom vestur, en kallinn hætti nú reyndar ekki alveg strax,“ segir Garðar og hlær.

Bróðir Garðars er sex árum eldri en hann og hafði ráðlagt honum að taka skólann í réttri röð; fyrsta stigið fyrst, svo annað og svo koll af kolli. Það væri ekkert vit í að dreifa þessu, af því að þá gæti hann setið uppi með engin réttindi ef eitthvað kæmi upp á og hann þyrfti að hætta. Garðar gerði það samviskusamlega og á meðan hann var í skólanum var kerfinu breytt og bætt við því sem kallað er 24 metra réttindi. Þegar kallið kom að vestan fór Garðar í að kanna hvað hann ætti eftir í réttindin. „Í ljós kom að þar sem búið var að bæta inn einhverjum áföngum í 24 metrana, átti ég meira eftir í þá en 45 metra réttindin. Ég kláraði því einhverja kúrsa og fékk svo 45 metrana. Svo komum við okkur vestur, keyptum hús í Ólafsvík, þaðan sem konan mín er, lengst uppi í brekku. Fínt hús og ég sagði alltaf að þaðan væri frábært útsýni, en bara yfir vitlausa höfn,“ segir Garðar. Þegar þriðja barnið kom flutti fjölskyldan á Hellissand.

**Þó það sé hörkupúl að vera á sjó hafa þeir bræður komið sér upp þægilegum takti í útgerðinni. Og það er alltaf stutt í grínið. Ljósm. af**

Erfitt að hætta á sjó

Líklega er það algengara en hitt að þeir sam alast upp á Hellissandi séu viðloðandi sjóinn. Garðar var þar engin undantekning. Faðir hans var skipstjóri, ýmist hjá eigin útgerð eða öðrum, og Garðar kíkti oft með í róður. Það var því líklega alltaf skrifað í skýin að þeir bræður tækju á endanum við útgerðinni þegar pabbi þeirra hætti á sjó. En það getur reynst þrautin þyngri fyrir sjóhunda að fara endanlega í land.

„Pabbi ætlaði að hætta í kringum 2003. Þegar bróðir minn útskrifaðist úr Stýrimannaskólanum var smíðaður Seiglubátur sem hann var með. Pabbi var svo ekki alveg tilbúinn að hætta og fór að fara með bróður mínum. Ég held svo að honum hafi þótt þetta svo assgoti leiðinlegt að hann losaði sig við trilluna og keypti bátinn sem við erum núna með,“ segir Garðar, en báturinn sá er Matthías, hét áður Vestri. „Hann reyndi sem sagt að hætta þarna 2003 og ætlaði svo að hætta þegar hann fékk mig til að koma, árið 2008. Svo kom hins vegar hrunið og við vorum á milli steins og sleggju með útgerðina og pabbi kom aftur um borð og við vorum fjórir á um tíma. Pabbi hætti svo endanlega árið 2013.“

Það er nú ekki alveg hætt að treysta því að menn hætti alveg? „Nei, en það er samt merkilegt með pabba að þegar hann á endanum hætti þá hætti hann alveg. Hann skiptir sér ekki mikið af því sem við gerum og við getum stjórnað þessu eins og við viljum. Hann er ekkert á öxlinni á okkur, þó hann hafi sínar skoðanir. Það er gott að geta sótt í hann og við höfum alveg hringt með einhverjar spurningar en hann segir alltaf að við ráðum þessu,“ segir Garðar. En fylgist væntanlega með aflabrögðum allra, eins og margir gamlir sjómenn gera? „Já, hann er með þetta allt á hreinu. Það var algjör bylting fyrir hann þegar hann fékk Marine Traffic og svo fylgist hann með aflanum hjá Höfnum Snæfellsbæjar. Þetta má eiginlega alls ekki bila, þá fer allt í rugl!“

**Sannkölluð fjölskylduútgerð rekur Matthías SH 21. Ljósm. af**

Allir spottar sveraðir

Þeir á Matthíasi eru bara á snurvoð núna. Garðar segir að þeir hafi flækst á rækju nokkur ár fyrir um fimmtán árum, en hann væri nú ekki til í að gera það aftur. Það hafi ekki verið sérstaklega gaman. „Það er samt eins og með allt tengt sjónum, að það er allt í lagi á meðan fiskast. Á rækjunni var það samt þannig að þegar ekki fiskaðist var ekki bara leiðinlegt, heldur hundleiðinlegt.

Við áttum nálægt 20% af rækjunni í Ísafjarðardjúpi. Hún var bönnuð á sínum tíma og við fengum bætur út á þetta. Svo var hún leyfð og við ætluðum að fara, en þá var okkur bannað að fara af því að við vorum ekki skráðir í Djúpinu. Við gerðum aldrei neitt í því, en þetta var bara tóm þvæla. Við leigðum þetta bara frá okkur fyrsta árið, en ári seinna fórum við og þá gátu þeir ekki sagt neitt. Þá tókum við um 125 tonn í ellefu dagróðrum. Það var þrusustemning. Ég man við fórum í fyrsta skipti inn í Ísafjörð, lengst inni í Djúpi. Við þekktum einhverja kalla þarna og vorum búnir að sækja okkur einhverjar upplýsingar. Pabba fannst þetta mjög gaman og var alltaf með okkur í þessu, þó hann væri hættur.“

Þeir höfðu fengið þær upplýsingar að þegar þú hittir á rækju væri best að byrja í miðjunni, þó það væri alltaf meira uppi í kantinum. Þeir höfðu græjað sig upp með aflanema, þrátt fyrir að þeir geri lítið gagn á rækju. Hún er í haugum og þegar fyrsti neminn dettur inn, sem sýnir kannski 2-300 kíló, geta verið komin tíu tonn. „Ég held við höfum togað í 20-25 mínútur og fengum um þrjú tonn, sem er bara fínn skammtur. Svo snerum við og vorum aðeins grynnra þegar við vorum að toga til baka. Pabbi hélt nú að það hlyti að mega toga þetta aðeins lengur og við toguðum í 35-40 mínútur og þá fengum við 14 tonn af rækju. Við slitum allt sem hægt er að slíta við að koma þesu inn, þetta er eins og að vera með steypu utan á sér. Það endaði með því að við náðum að slaka trollinu niður af vindunni og hífa inn að aftan og gera þetta bara eins og á snurvoðinni. Þetta hafðist, en það voru sveraðir allir spottar þegar við komum í land. Þetta er einn af þessum hlutum sem eru bara skemmtilegir þegar þú er búinn með þá. Rækjan er dálítið þannig, finnst mér. Ég er ekki að segja að ég hefði viljað sleppa því, það var gaman að prófa þetta, en ég mundi ekki vilja taka róður í næstu viku.“

Stytting vinnuvikunnar

Eins og áður segir er Matthías núna á snurvoð. Þeir bræður hafa komið þessu þannig fyrir að útgerðin er býsna fjölskylduvæn. Í 80-90% tilvika fara þeir út við birtingu, þannig að þeir fara seinna eftir því sem dagurinn styttist og fyrr þegar hann tekur að lengja.

„Við sækjum þetta nú ekki langt, annað hvort út í Brún eða í Suðurkant, rétt út fyrir nes. Við köstum 4-5 sinnum og ef vel fiskast bara einu sinni. Svo erum við bara komnir heim um kvöldmatarleytið,“ segir Garðar, en þeir landa í Rifi.

Þegar Garðar byrjaði á Matthíasi fóru þeir reglulega á ýsu í Patreksfjörð á haustin. Voru þar mánudaga til fimmtudags og svo heim um helgar. Nú mega bátar yfir 20 metrum ekki byrja að veiða þar fyrr en eftir 1. nóvember. Síðustu árin hafa þeir svo farið í Faxaflóa í þorsk og kola og það kemur fyrir að þeir skjótast víðar, en yfirleitt sækja þeir ekki langt.

„Við fórum nú bara núna í þessum mánuði á Þingeyri, vorum út af Arnarfirðinum að reyna að fá steinbít og kola. Það var skítaveður á okkur reyndar, en á þessum tveimur dögum fengum við um 10 tonn af steinbíti og um sex tonn af kola. En við fórum svo bara, vildum komast heim og hafa það gott. Við getum alveg verið frekar góðir við sjálfa okkur. Hérna heima vörum förum við bara þegar það er best og blíðast, nema við sjáum fram á að eitthvað sé að fara að minnka eða eitthvað gæti farið að koma. Þetta setur ekki allt á hliðina hjá manni. Ég held við höfum ekki róið á föstudegi í tvær vertíðar. Við fórum svolítið djúpt í styttingu vinnuvikunnar og róum aldrei um helgar. Þetta er því mjög fjölskylduvænt og þægilegt. Við erum til dæmis hættir núna og förum ekki aftur fyrr en 1. september. Þá er gott að vera með hina vinnuna.“

Plataður enn á ný

Hin vinnan, sem Garðar nefnir, er rafvirkjun. Það er mikið að gera hjá honum þessa dagana, þar sem hann sinnir trillunum og er mikið í að þjónusta DNG-rúllurnar. Þegar blaðamann Skessuhorns bar að garði um hvítasunnuhelgina, var Garðar nýkominn úr einhverjum bátnum.

„Maður losnar ekkert undan strandveiðimönnum, þeir grípa mann þegar færi gefst. Ef þeir mega ekki róa, þá halda þeir að ég eigi að vinna. Á þessum tíma er ég aðallega að þjónusta rúllurnar. Þetta er yfirleitt ekki mikið, ekki beint bilanir, heldur meira verið að skipta út smáhlutum og fara yfir í leiðinni. Menn vilja hafa þetta í lagi þegar þeir eru komnir út.

Ég fæ rúllur frá Arnarstapa og alveg innan af Hólmi. Hef m.a.s. fengið rúllur að sunnan líka, en þá eru það yfirleitt þeir sem hafa verið hér yfir sumartímann og eru komnir suður sem senda þá til mín í tíma áður en þeir byrjar. Sumir sýna þá fyrirhyggju, en svo eru sumir sem pæla ekkert í þessu, þetta á bara að virka.“

Garðar flæktist eiginlega óvært í ravirkjun, enn á ný var það símtal sem breytti kúrsinum í lífinu. „Vinur minn hringdi og spurði hvort ég gæti aðstoðað hann í eina viku við að draga kapla úti í sveit. Þetta var um þetta leyti árs og ég kominn í frí og hafði í raun frekar lítið að gera. Ég fór því með honum hinum megin við jökul að draga í gistiheimili. Þessi vika breyttist helvíti hratt í þrjú ár og ég var eiginlega plataður í þetta.“ Kannski ekki ósvipað og með símtalið frá pabba þínum á meðan þú varst í skólanum? „Einmitt. Það er greinilega auðvelt að plata mig í alls kyns vitleysu.“

Garðar er hins vegar ánægður með að hafa verið plataður í rafvirkjunina. Eftir að vinur hans fór að vinna hjá Rarik hélt hann að þetta væri nú bara búið, en eftir að vélsmiðjan Fönix í Rifi tók verkstæðið yfir hélt hann áfram. Þar lærði hann eitt og annað hjá Jóni heitnum Arngrímssyni. „Blessuð sé minning hans, ég held að það þekki hann nú allir hér, gamla rafvirkjann í Ólafsvík. Þegar hann fór hélt ég að þetta væri nú endanlega búið hjá mér. Ég var eitthvað byrjaður að reyna að læra þetta, en mætti litlum skilningi í kvöldskóla í Reykjavík. Þar fannst þeim eðlilegt að ég keyrði héðan suður um klukkan fjögur, tæki tvo tíma þar um kvöldið og keyrði svo aftur heim klukkan tíu til að fara á sjó daginn eftir.“ Hann endaði svo í helgarnámi í fjölbraut á Króknum og kláraði námið á tveimur árum.

„Ég fór í sveinspróf í júní í fyrra, allt út af því að ég var plataður.“

**Froðurennibraut útbúin á Ólafsvíkurdögum. Ljósm. af**

Misgóð þekking

Strandveiðitímabilið einkennist af miklum hasar. Menn mega róa tólf daga í mánuði og samkvæmt reglugerð í fjóra mánuði, en kvótinn klárast alltaf fyrr og veiðum er hætt. Mönnum er því mikið í mun að nýta alla sína daga til að ná skammtinum. Garðar hefur þjónustað trillurnar í nokkur ár og honum finnst hann verða meira var við bilanir í ár en í fyrra. „Maður veit aldrei hvað skeður í þessu strandveiðidóti. Það er alltaf allt að fara til andskotans ef það bilar eitthvað, þetta þarf bara að detta inn, helst á leiðinni í land. Ég skil það svosum alveg,“ segir Garðar, sem segir að æ færri nenni að vera í bátarafmagni. Það sé mjög misjafnt eftir bátum hvernig standið sé á þeim, sumir séu með allt á hreinu og hann spyrji sig stundum hví sé kallað á hann, því menn kunni allt. Aðrir kunna minna.

„Maður hefur alveg farið í báta þar sem maður skilur ekki hvernig þetta virkar. Þú leitar og leitar og leitar og svo allt í einu finnurðu tengil sem búið er að fara með heila rúllu af teipi utan um og troða einhvers staðar á bakvið. Ég hef nú mjög gaman að sumu. Þegar menn voru að róa fyrir aðra var þetta nú oft ansi skrautlegt, en það er minna um það núna. Einu sinni hringdi einn í mig af því að báturinn fór ekki í gang. „Ok, ertu með start og neyslu og rúllur, eða ertu bara með start og neyslu?“ spurði ég. „Ég er bara ekki alveg klár á því,“ sagði hann og ég sá að það borgaði sig ekki að spyrja meira heldur mæta bara um borð. Ég bað hann að sýna mér hvernig hann ætti að gera þetta. Hann sýndi mér hvernig rofarnir ættu að vera og svo ætti hann bara að geta sett í gang. Ok, sagði ég og sneri rofa í hina áttina og bað hann að prófa og báturinn rauk í gang. Hann var steinhissa og spurði hvað ég hefði gert, sem var ekkert annað en að slá höfuðrofanum inn fyrir startið. Snúa honum sem sagt í rétta átt, ekki þá vitlausu sem hann þóttist hafa lært að ætti að gera. „Já, en þetta á að vera hinsegin,“ sagði hann.“

Garðar segist alveg hafa gaman af svona aðstæðum, enda greinilega mikill húmoristi. Stundum þarf hann að bíta á jaxlinn til að hlæja ekki. „Ég held að það hefi verið í sama bát að ég fór niður í vél. Eigandinn hafði verið að skipta um olíu og ég sé að olíukvarðinn liggur úti við síðu, hann hefur gleymt að setja hann á sinn stað. Ég sagði við þann sem var að róa að hann vildi líklegast setja kvarðann á sinn stað. „Já, auðvitað,“ segir hann og þegar ég var að stíga upp úr bætti hann við: „Veistu nokkuð hvar hann á að vera?“ Þá fór ég bara og stakk kvarðanum ofan í og sagði: „Ég er farinn, þetta verður allt í lagi. Farðu bara varlega,“ segir Garðar og hlær. Þó hann hafi gaman af þessu, bætir hann við að menn verði samt að vita hvað þeir séu með í höndunum áður en þeir fari einir í róður.

Öryggið ofar öllu

Öryggismál eru Garðari hugleikin. Hann hefur sjálfur ekki lent í alvarlegu atviki til sjós, en þegar hann var strákur kviknaði í bátnum hjá pabba hans, Þorsteini. Það leit ekki vel út, varð hálfgerð sprenging, en allt slapp vel þó tæpt hefði staðið. Við eina skoðun á Matthíasi kom í ljós að allar lagnir í slökkvikerfinu voru stíflaðar. Ef kviknaði hefði í hefði ekkert gerst þó þeir hefðu lokað fyrir allt og skotið á.

„Það er óþægilegt að vita eftir á að þú ert búinn að búa við falskt öryggi í mörg ár. Við létum rífa allt úr og settum sprengjur eins og eru víða. Þarna höfðu eftirlitsaðilar klikkað. Ég hef aldrei skilið þegar menn sinna vinnunni sinni ekki þar, eins og við höfum séð núna þegar búið er að kalla inn fleiri, fleiri björgunarbáta. Það síðasta sem ég mundi slugsa við væri skoðun á björgunarbát og slökkvikerfi. Ef þú á annað borð ert að forgangsraða, ætti þetta að vera efst.“

Garðar segir einnig umhugsunarvert þegar menn eru að breyta bátunum, eins og sést sumsstaðar. Hann rifjar upp þegar þeir settu aukakjöl sitthvorum megin á Matthíasi, eiginlega vængi. Það var gert til að minnka veltinginn. „Við vorum nú ekki frá því að hann ylti aðeins minna, en hann hætti alveg að beygja, bátur sem annars snýst á punktinum. Við áttum hörmungarvertíð þar sem við vorum ekki með almennilegt stýri. Þetta sýnir okkur hvað þarf lítið til að breyta öllu, en þetta voru bara smástykki sem fóru undir hann. Svo eru menn að setja kassa aftan á, kassa á hliðar og ég veit ekki hvað á þessum smábátum.“

Þarf að stokka kerfið upp

Útgerð í dag snýst ekki bara um hvort menn eru fisknir og með góð fley, heldur þurfa menn að kunna skil á alls kyns reglum varðandi veiðar og því að púsla saman hvað má veiða. Matthías hét áður Vestri, eins og fram hefur komið, og eitt sinn var hnýtt í þá fyrir að kasta innan línu í Tálknafirði. Þá sagði reglugerðin að þar mættu bara kasta bátar undir 20 metrum og bátar undir 24 metrum sem stunduðu þar veiðar á tímabilinu 2003-6. Þeir fengu símtal úr heimahúsi á Patrekfsfirði, þar sem þeim var ranglega sagt að þeir mættu ekki veiða þarna. Þeir vissu að þeir hefðu réttinn sín megin, en nenntu ekki veseninu og hættu við, en fengu síðan staðfestingu á því að þeir hefðu haft rétt fyrir sér, enda hafði umrædd regla verið sérsmíðuð fyrir þennan bát.

„Þetta eru heimskulegustu reglur sem ég hef séð og mér skilst að þessi regla hafi verið smíðuð fyrir Vestra, svo hann mætti halda áfram að veiða þarna þó það væri almennt bannað bátum yfir 20 metrum. Svo fengu þeir þetta svona í bakið af því að við fengum bátinn. Reglan átti náttúrulega við um bátinn, ekki nafnið Vestra. Það er aldrei farið í grunninn á kerfinu, heldur verið að sérsmíða reglur út af einstökum tilvikum og bæta við. Í staðinn fyrir að endurskoða allt í grunninn, þá er þetta bara hingað og þangað. Eitthvað hangir enn inni af því að það gleymdist að breyta þessu. Þetta er eiginlega bara hringavitleysa og það þarf heildarendurskoðun á þessu öllu,“ segir Garðar að lokum.

Það er auðvelt að plata mig í ýmislegt

Rætt við Garðar Kristjánsson, stýrimann og rafvirkja

Rætt við Garðar Kristjánsson, stýrimann og rafvirkja