Grásleppu- og strandveiðimaðurinn Páll í Stykkishólmi tekinn tali

Páll F. Aðalsteinsson er frá Hvallátrum, sem er eyja norðaustur af Flatey á Breiðafirði. Nafnið Hvallátur er kennt við rosmhvali, öðru nafni rostunga, en ekki hvali eins og við skilgreinum þá. Orðið látur á fyrst og fremst við stað á landi, þar sem selir kæpa. Það gera rostungar líka, en ekki hvalir. Rostungar voru algengir hér við land fyrr á öldum. Páll er fæddur þar og uppalinn og var þar að mestu leyti alveg heima nema fyrir utan skólagöngu allt fram til 1975, en þá lagðist af heilsársbyggð í Látrum. „Þá var ég reyndar aðeins byrjaður að veiða hrognkelsi sem unglingur, þó ekki að neinu marki. Svo flyt ég til Reykjavíkur og stofna fjölskyldu. Búum þar fyrst um sinn en flytjum síðan í Stykkishólm 1980 og við erum búinn að vera þar síðan,“ segir Páll. „Pabbi var bátasmiður og ég ákvað að þegar ég yrði búinn með gagnfræðaskólann færi ég að læra bátasmíði og fór í Iðnskólann í Reykjavík og var svo heima og smíðaði. Þetta er akkúrat árin þegar að trefjaplastið var að taka yfir trillubátasmíðina og þessi trébátasmíði lagðist af á landinu, þannig að ég fór að keyra bíl þegar ég kom til Reykjavíkur. Flyst í Stykkishólm, því ég átti þá konu frá Stykkishólmi, og við ákváðum að flytja af mölinni eins og maður segir.

Ég byrjaði að vinna hjá bænum og var þar í tíu ár, fyrst sem gröfumaður og síðar sem bílstjóri. Ég byrjaði um það leyti á grásleppuveiðum með þáverandi tengdaföður mínum í aukastarfi með akstrinum. Þá var maður að byggja og vantaði alltaf tekjur og baslið var mikið á þeim árum eins og sagt er,“ segir Páll og heldur áfram: „Upp úr 1990 þá fór ég að hugsa að maður þyrfti að gera eitthvað annað en að sitja í vörubíl og þá hafði Álfgeir Marinósson, félagi minn, verið að vinna hjá Trefjum í Hafnarfirði þar sem hann lærði að smíða úr trefjaplasti og fékk réttindi í því. Við byrjum saman 1993 í bátabreytingum með trefjaplasti á veturna ásamt öðrum verkefnum og vorum í því þangað til 1995, en þá byrjum við á grásleppuveiðunum. Höfðum það fyrir sumarvinnu. Þá mátti vera í þrjá mánuði á grásleppu og við vorum með 300 net. Þetta gaf okkur góðar tekjur, því það var ekkert gasalega mikið að gera yfir vetrarmánuðina. Við vorum sjö vetur í þessari bátasmíði en þá var ég búinn að fá alveg nóg af því að vera í óloftinu í trefjaplastinu, það er bölvað eitur,“ segir Páll.

**Anna Karín SH 316 á siglingu inn höfnina með góðan afla úr fyrsta túrnum á þessari vertíð. Páll F. Aðalsteinsson við stýrið og Álfgeir Marinósson úti á dekki**

Aldrei fallið úr ár frá 1995

En þið félagarnir hafið haldið áfram grásleppuveiðunum? „Já, það hefur aldrei fallið úr ár hjá okkur frá árinu 1995. Það hefur margt breyst á þessum áratugum sem eru liðnir síðan þá og við erum enn að. Við lögðum netin síðast í gær,“ sagði Páll þegar rætt var við hann 21. maí síðastliðinn. Hvernig hefur veiðin í grásleppunni verið núna undanfarið? „Á þessu ári hefur hún verið dálítið misjöfn sýnist mér fyrir norðan og vestan, en allt í lagi. Tíðin hefur verið frekar leiðinleg. Það byrjuðu bátar í Breiðafirði sem er skipt með línu fyrir vestan Grundarfjörð og yfir í Brjánslæk, sirka hinum megin. Innan þessarar línu má ekki byrja fyrr en 20. maí. Þetta er samkomulag við æðarbændur um verndun á æðarvarpi þannig að það byrja allir á sama tíma hér fyrir innan. Það voru einhverjir bátar byrjaðir fyrir utan línu, sem við köllum, og veiðin var ágæt en veðráttan ekki skemmtileg. Þeir byrjuðu snemma í apríl og fengu vestan átt og sjó og grásleppan er veidd á mjög grunnu vatni hér í Breiðafirði, miðað við það sem gerist fyrir norðan. Við þolum illa ölduganginn sem fylgir vestanáttinni.“

Farið þið með grásleppuna á fiskmarkað eða seljið þið hana beint, spyr blaðamaður. „Við seldum hana fyrir mörgum árum á fiskmarkað en svona 90% af aflanum höfum við selt í beinni sölu. Núna seljum við Þórishólma í Stykkishólmi grásleppuna. Lengi vel seldum við Ágústson en svo hætti fyrirtækið allri starfsemi,“ segir Páll.

**Páll undirbýr sig til að stýra löndunarkrananum og hífa upp grásleppukörin**

Dagakerfið samanborið við kvótakerfið

Er kvóti á grásleppunni? „Já, svo maður geri langa sögu stutta þá byrjaði grásleppuveiðin með 300 netum og 90 dögum þegar við Geiri byrjum á þessu. Svo þótti þetta vera of mikil veiði því þá var ekki komin ráðgjöf á grásleppu. Byrjað var að stemma stigu við of mikilli veiði því markaðurinn þoldi það ekki, það varð alltaf verðfall. Þá er byrjað á því að fækka dögum. Fyrst var þeim fækkað niður í 70 daga, síðan í 50 og þegar þetta var komið niður í 50, og vildum halda áfram að hafa þetta sem lifibrauð, þá keyptum við okkur bát númer tvö. Gerðum það árið 2008 en það er Fríða SH 565. Meðan dagakerfið var þá höfðum við róið fyrst öðrum og svo hinum og þannig komumst við upp í 100 daga. Svo skertust enn dagarnir og lengi vel voru þeir 32 og hafa oftast verið. Fæstir hafa þeir orðið 15.

Ráðgjöf Hafró kemur árið 2012 og síðan voru veiðarnar stöðvaðar árið 2020, að mig minnir, því þá var potturinn búinn 4. maí, löngu áður en við gátum byrjað hér fyrir innan línu. Þá ákvað Kristján Þór Júlíusson, sem þá var sjávarútvegsráðherra, að við fengjum 15 daga og 15 tonn á bát, svo við fengjum eitthvað – og það sem fyrr kæmi teldi. Það er stysti tími sem við höfum verið á grásleppunni. Þá hefst nýr kafli því þá fóru menn, sem höfðu haft þetta að atvinnu, að reyna að fá þetta sett í kvóta svo þeir yrðu ekki fyrir svona skakkaföllum. Það var byrjað að tala fyrir því árið 2019 og það hafðist að koma því á fyrir vertíðina 2025 og 85% af starfandi grásleppuveiðimönnum voru mjög ánægðir með það, en þeir sem höfðu ekki verið lengi á veiðum og áttu grásleppuveiði urðu hins vegar óánægðir, því veiðarnar byggðust á þessum leyfum. Svo vita náttúrlega allir hvernig þetta var á Alþingi í vetur þegar lögunum var breytt til baka og farið aftur í dagakerfið, í óþökk við flesta grásleppuveiðimenn,“ segir Páll.

**Álfgeir Marinósson sá um að krækja í körin fyrir Pál**

Margir hafa sagt sig úr LS

Páll er kominn á flug og heldur áfram: „Landssamband smábátaeigenda, ég vil meina að það hafi unnið mikið gegn okkur til margra ára. Það er alltaf samþykkt að vera á móti kvótasetningu á grásleppu og það byggist fyrst og fremst á því að þetta er einn hópur og stærsti hlutinn af þeim sem er í sambandinu í dag eru strandveiðisjómenn. Þeir vilja hafa allt frjálst og það er verið að elta það. Það var mikill bardagi síðastliðinn vetur. Stærstur hluti af grásleppusjómönnum sem hafa stundað þetta er búinn að segja sig úr LS af því að þetta fékkst ekki deildaskipt, þannig að grásleppukarlar réðu sínum málum og handfærakarlarnir réðu sínum málum. Þetta var svoleiðis fyrir 20 árum. Þá var ég í grásleppunefnd hjá landssambandinu og þá voru línukarlarnir þarna inni líka og réru nánast eingöngu á línu. Það var ekkert verið að greiða atkvæði gegn þessum mönnum, það fékk eiginlega hver að ráða sínum flokki á þeim tíma. En það hafa mjög margir farið frá landssambandinu, margir hætt, svoleiðis að þetta var mikil afturför. Sumir fengu engan kvóta því það voru tekin þrjú bestu árin til viðmiðunar, árin 2018, 2019, 2021 og 2022 – kvótinn var fundinn út frá meðaltalinu af þessum árum,“ útskýrir Páll.

**Auðséð að Páll er ekki að gera þetta í frysta skipti og körin raðast upp á bryggjuna**

Kvótinn í dag

Hver er þá grásleppukvótinn í dag? „Hann er mjög breytilegur því sumir fengu bara nokkur kíló, en það fór eftir því hvaða reynslu menn höfðu og við sem höfðum aldrei sleppt úr ári fengum náttúrlega mest – og þeir sem fengu ekki neitt urðu að sjálfsögðu mjög ósáttir við það. Grásleppuveiðileyfunum fjölgaði ekki, þú gast ekki sótt bara beint um leyfi á Fiskistofu heldur þurftir að kaupa það af einhverjum sem hafði átt það áður. Þeim svo sem fjölgaði ekki, þeir voru 450 þegar kom að kvótasetningunni og 200 af þeim fengu engan kvóta. Sumir sem áttu leyfi höfðu ekki farið til veiða í aldarfjórðung og ég vil meina að það hafi kannski verið mistök við þessa lagasetningu að menn áttu að fá eitthvað sem áttu leyfi þannig að þetta yrði ekki hrein eignaupptaka eins og varð raunin. Okkar var núið því um nasir að við værum að reyna að fá þetta í kvóta til þess að geta farið að braska með hann og selja í burt, því það var auðvitað þekkt í kvótakerfinu. Þess vegna voru settar miklar hömlur, kvótanum var svæðaskipt og ef að bátur var seldur út af svæðinu eftir að þetta kerfi kom á, þá var kvótinn eftir í byggðalaginu. Ég get ekki selt bátinn minn með kvótanum eitthvað annað, kvótinn verður eftir hér, sem er mjög mikilvægt. Það mátti enginn eiga meira en 1,5% af kvóta þannig að okkur voru settar mjög þröngar skorður hvað þetta varðar.“

Þeir sem hafa verið lengst í þessu eru þá sáttir við kerfið eins og það er? „Já, það ríkir almenn sátt um það og það var alveg samkomulag um það hjá lunganum að þeim sem voru starfandi,“ segir Páll og ljóst að hann veit hvað hann syngur í þessum efnum.

**Ólafur Gunnarsson framkvæmdastjóri Þórishamars kaupir alla grásleppu sem Páll og Álfgeir veiða. Hann var mættur á staðinn til tryggja verðmæti og koma aflanum í hús**

Netið í skrúfuna og áttu ekki langt upp í skerið

Hvað eruð þið lengi að sigla út á miðin og hvað fer langur tími í að leggja netin, spyr blaðamaður. „Við sem gerum út héðan erum lengst svona klukkutíma þangað sem við erum að fara, ekki meira. Svo róa bátar héðan norður undir Flatey og á það svæði, og á eyjarnar þar fyrir norðaustan. Ef það eru hraðbátar þá eru þeir klukkutíma þangað, en hægfara bátar eru tvo tíma. Við máttum byrja 20. maí. Það er engin klukka á því þannig að það fóru allir um og eftir miðnætti og byrjuðu að leggja. Við fórum klukkan ellefu um kvöldið og vorum komnir um þrjú leytið til baka, þannig að það er ekkert svo lengi verið að leggja. Síðan ætlum við að draga fyrst á morgun og þá kemur í ljós hvernig veiðin er. Við vitum ekkert um það enn þá. Þessir bátar sem byrjuðu í apríl, þeir sem voru fyrir utan þessa æðarkollulínu eins og við köllum hana alltaf, það var ágætis veiði hjá þeim á meðan það var friður með veðrið – engin vandræði þar,“ segir Páll.

En hefur Páll aldrei lenti í honum kröppum á sjónum? Páll hugsar sig aðeins um og svarar: „Ekkert sem kemur upp í einni svipan og ekki á grásleppunni held ég. Það er kannski einu sinni sem ég get nefnt, það rifjast nú upp. Það var ekkert vont veður en við vorum að draga við sker sem heitir Gagnleysa, fyrir framan Bjarnarhafnarfjall eitthvað svoleiðis, hjá Höskuldsey, áveðra sem kallað er – vindurinn stóð á skerið. Við vorum á Fríðu og það skolast út færi um svokallað lensport og við tökum ekki eftir því. Það var kominn svolítill öldugangur og allt í einu deyr á vélinni. Það er bara stutt í land og steindrepst á vélinni og hvorugur okkar tók eftir því hvað hafði gerst svo við byrjuðum bara að henda út dreka, litlum sem var svona til kippilegur til að kasta út. Við vorum hálfnaðir að draga trossuna og hún hékk í spilinu auðvitað, en það var bátur stutt frá sem betur fer og ég kallaði bara í hann strax í stöðinni og spurði hvort hann gæti ekki komið og hjálpað okkur. Sagði að það hefði drepist á vélinni og við töldum vera eitthvað að olíunni. Síðan kom í ljós að netið sem fór út hafði lent í skrúfunni og það snérist allt upp á það og allt stóð pikk fast. Við urðum að láta draga okkur í land. Við áttum ekki langt eftir upp í skerið þegar okkur barst hjálp en þetta blessaðist allt, en þarna vorum við hreinlega ósjálfbjarga,“ bætir Páll við.

**Páll og Álfgeir á síldveiðum fyrir nokkrum árum. Ljósm. Agnar Björnsson**

Sjómennska og sjóveiki

Hvað eru þetta stórir bátar sem þið eru á? „Þeir eru um níu tonn. Anna Karín er 9,7 tonn og hinn er bara rétt um níu. Við erum búnir að breyta þeim báti tvisvar frá því við fengum hann,“ svarar Páll. Og aldrei sjóveikur, spyr blaðamaður af forvitni. „Ekki núna í seinni tíð. Ég var það sem krakki, þegar ég var að alast upp. En ekki í bátum sem við köllum opna báta þar sem maður sat alltaf úti. Það var svona heimilisbátur heima, um tíu tonn, sem var með lúkar og stýrishúsi. Ef ég var inni og sá ekki út þá varð ég sjóveikur. Ég hef aldrei stundað það sem er kölluð alvöru sjómennska, ekki verið á vertíðarbáti eða svoleiðis. Leysti þó eitt sinn af á skuttogara og fór þrjá túra 1980 og ég var mjög sjóveikur fyrsta sólarhringinn, ég man eftir því – þótt það hefði verið um hásumar. Þetta var í júní mánuði og ég fór þrjá túra á Guðbjörginni á Ísafirði. Það er svona stærsta sjómennskan eða stærsta skipið sem ég hef farið á. Svo fór ég einn og einn túr á meðan hörpudiskveiðin var, þá leysti maður af ef það vantaði einhvern,“ segir Páll.

**Páll og Álfgeir sigla undir brúna yfir Kolgrafafjörð á Önnu Karínu SH 316. Ljósm. úr einkasafni**

Úti á sjó innan um eyjarnar og fuglinn

En hvað er svona heillandi við grásleppuveiðina? „Það er sennilega spenningur við það að fá góðan afla og svo gera menn alltaf ráð fyrir góðum tekjum. Þrátt fyrir mögur ár þá koma inn á milli mjög góð ár og það veiðist mikið. Og ef það er góð eftirspurn þá er verðið hátt. Þannig að þegar það var hátt verð þá fóru margir í róðra og þá veiddist yfirleitt alltof mikið fyrir markaðinn – þá hrundi verðið. Við fengum 250 kall fyrir kílóið í fyrra í heilli grásleppu og ég held að það sé 350 núna, það hefur hækkað og er talsvert betra. Fyrir þó nokkrum árum vorum við að fá upp í 1300 krónur fyrir hrognin innan úr grásleppunni, sem er sirka eitt kíló. Grásleppan er sirka 3,3 kíló þannig að þetta var bara þrjú til fjögur hundruð kall hér heima. Það fór lægst niður í 160 krónur á kílóið. Það hafa alltaf verið miklar verðsveiflur á grásleppunni. En veiðiskapurinn er skemmtilegur, þetta er gert á vorin og ekkert er betra en að vera út á sjó innan um eyjarnar og fuglinn á þessum árstíma. Svo er alltaf þessi eftirvænting að það komi góð ár. Það gerist reyndar ekki núna, þegar þetta er komið í kvóta þá vita menn alveg hvað þeir mega veiða. Eins og kvótinn okkar, hann er samtals 30 tonn á báða bátana og var það í fyrra líka. Það var aðeins 6% aukning á kvótanum. Hafró þykist geta talið fiskana í sjónum. Einn ágætur trillusjómaður hérna í Stykkishólmi sagði einhvern tímann um Hafró: „Hvernig er hægt að telja fiskinn í sjónum sem þeir sjá ekki, því það hefur aldrei verið hægt að telja hreindýrin. Þau sjást þó með berum augum en það veit enginn hvað þau eru mörg.“ Það er gott að taka svona til orða til að bera þetta saman,“ segir Páll.

**Páll og Álfgeir gera út tvo báta saman – Fríðu SH 565 og Önnu Karínu SH 316. Ljósm. úr einkasafni**

Það hryllir alla við að fara aftur í dagakerfið

Páll heldur áfram: „Ég vona að það verði fundin leið til þess að hafa grásleppuna áfram í kvóta. Það þarf að bæta mönnum upp sem að fengu ekki neitt, segi ég, og það er hægt að gera það. Það voru líka menn sem voru nýbyrjaðir t.d. á Vestfjörðum, Patreksfirði og víðar, þar sem kerfið kom illa niður á mönnum. Ég hefði viljað láta bæta við árinu 2023 við viðmiðunarárin, þá hefði kannski frekar orðið meiri sátt um þetta kvótakerfi. Við reyndum það svolítið í vetur þegar það var búið að ákveða að afnema þetta. Við höfum lagt til að fá lögin tekin upp og það yrði lagað svolítið til í þessu og mönnum bætt þetta upp. Það hefði ég viljað sjá, því að það hryllir alla við að fara aftur í þetta dagakerfi. Menn fara með öll netin sem má fara með, ryðja þeim í sjóinn alveg sama hvernig veðrið er. Þú hefur bara þessa daga og svo er þetta bara happdrætti, ertu heppinn með veðrið þá stundina. Við lentum eitt sinn í því að það eyðilögðust netin þegar við byrjuðum, við reynum alltaf að eiga tvöfaldan gang af netum til að hafa upp á að hlaupa ef eitthvað gerist. Það má kannski segja að dagakerfið hafi boðið upp á svona tjón og að menn væru að setja sig í meiri hættu með því að róa í vondum veðrum, það má alveg segja það. Þetta er sama eins og með strandveiðikerfið. Menn róa bara í vitlausu veðri, þeir sem eru harðastir – til þess að ná dögunum. Að því leytinu til er svona sóknardagakerfi slæmt. Það vita það allir,“ segir Páll að lokum.

**Páll F. Aðalsteinsson á strandveiðum á bátnum Þorparanum SH 421. Ljósm. Þröstur Auðunsson**

Anna Karín SH 316 kemur að landi

Föstudaginn 22. maí var blaðamaður Skessuhorns aftur mættur á bryggjuna í Stykkishólmi um eftirmiðdaginn, en þá voru þeir félagar Páll og Álfgeir að landa. „Þetta lítur miklu betur út en í fyrra. Kannski ekkert gasalegt mok, við erum með svona sirka 1.800 kíló af grásleppu. Það kom líka þetta fína veður, austan golukaldi fram yfir hádegi. Við lögðum 140 net á miðvikudaginn, svokölluð stutt net,“ sögðu þeir Páll og Álfgeir, sáttir með sitt.

**Páll gerir út alls þrjá báta. Þorparinn SH 421 er í eigu Páls og sonar hans. Ljósm. úr einkasafni**

Lærði trébátasmíði í Látrum

Grásleppu- og strandveiðimaðurinn Páll í Stykkishólmi tekinn tali

Grásleppu- og strandveiðimaðurinn Páll í Stykkishólmi tekinn tali