Gunnlaugur og Víðir Pálmasynir, strandveiðisjómenn frá Akranesi

Strandveiðar eru mikilvægar fyrir hinar dreifðu byggðir landsins þegar kemur að atvinnulífi og uppbyggingu. Þær stuðla að nýliðun í sjávarútvegi, auka tekjur heimila, lífga upp á hafnarsvæði og veita fólki, sem ekki hefur yfir hefðbundnu aflamarki að ráða, tækifæri til að stunda sjómennsku. Helstu kosti og mikilvægi strandveiða má draga saman í eftirfarandi þrjú megin atriði. Í fyrsta lagi má nefna atvinnufrelsi og nýliðun. Veiðarnar veita einstaklingum tækifæri til að koma inn í greinina án þess að þurfa að kaupa dýrar aflaheimildir. Leyfi eru bundin við einstaklinga og bátana sem þeir gera út. Í öðru lagi má nefna byggðafestu og tekjur. Strandveiðar eru stundaðar frá maí til ágúst og skapa tekjur fyrir fjölskyldur um allt land. Þær styrkja stoðir margra minni sjávarbyggða á landinu þar sem hafnarstarfsemi og fiskvinnsla skapa aukna atvinnu, a.m.k. yfir sumarmánuðina. Þær stuðla líka að sjálfbærni og auknum gæðum. Veiðarnar eru stundaðar með handfærum, sem teljast til vistvænna veiðiaðferða. Afli er oft unninn samdægurs og skilar sér á markað sem hágæða ferskfiskur. Í þriðja og síðasta lagi auka þær lífsgæði, færa líf í hafnir sem annars hefðu verið aflagðar og skapa bæði bein og afleidd störf í viðkomandi byggðarlögum. Þetta eru kjarnaatriði í því að viðhalda dreifðum byggðum og því mikilvægt að stjórnvöld geri allt sem í þeirra valdi stendur til að styðja við þá sem eiga allt undir strandveiði og smábátaútgerð.

**Örnólfur AK 63 sem bræðurnir gera út er tíu metra langur og gott sjóskip**

Vélstjóri og járniðnaðarmaður

Bæðurnir Gunnlaugur og Víðir Pálmasynir gera út Örnólf AK 63 á Akranesi. Þeir eru báðir bornir og barnfæddir Akurnesingar, Guðlaugur fæddur 1960 en Víðir er fæddur 1963, hafa búið þar alla sína ævi – og þeir eru ekkert á förum. Blaðamann Skessuhorns lék forvitni á að vita hvert upphafið hafi verið og hvernig þeirra útgerð hafi byrjað. „Þessi útgerð hjá okkur byrjaði nú bara svona sem sportveiði og við hugsuðum bátinn bara sem eitthvert leikfang. En svo vatt þetta smátt og smátt upp á sig og þróaðist í þetta sem það er í dag,“ segir Víðir. „Ég kláraði vélstjóranámið og eftir það réði ég mig á togara hérna á Akranesi sem hét Óskar Magnússon og síðar meir Höfðavík AK. Svo hætti ég þar og fór að vinna hjá olíustöðinni Esso inni í Hvalfirði um tíma. Svo tók ég talsvert af afleysingatúrum hjá togurunum hérna og komst hérna líka á nótaveiðiskipið Víking og Faxann. Þannig kynntist ég fyrst sjómennskunni,“ segir Gunnlaugur.

En þú Víðir? „Strandveiðin er það eina sem ég hef komið nálægt varðandi sjómennskuna, en ég er járniðnaðarmaður að mennt,“ segir Víðir. Nú er oft talað um að togarasjómennska sé eina alvörusjómennskan, hvað segið þið um það með tilliti til strandveiða? „Ja, maður þarf náttúrlega að vera alveg vakandi og sofandi yfir þessu, t.d. í sambandi við veður og annað. Veður geta gerst válynd og þá er betra að hafa vaðið fyrir neðan sig á þessum litlu bátum. Við höfum róið talsvert langt út og það er ekkert grín að lenda í ólgusjó á hálf opnum bátum. Svo er alltaf gaman á góðviðrisdögum þegar vel veiðist,“ segir Víðir. Þetta er heilmikil atvinna hjá ykkur? „Já, já, það er búið að vera það í gegnum tíðina. Við létum smíða þennan bát fyrir okkur árið 1985 og þá kemur hann svona eins og þessi bátur hérna við hliðina á okkur,“ segir Gulli og bendir á Fríðu AK. Við vorum búnir að eiga hann í svona 20 ár þegar við létum breyta honum aðeins. Fyrst í stað létum við setja síðustokka utan á hann og flotkassa aftan á hann til þess að fá meira flot í hann. Nokkru síðar endurhönnuðum við bátinn og létu smíða við hann. Það var gert í Borgarnesi. Hann var bæði lengdur og hækkaður upp – og ný vél sett í hann. Núna er hann tíu metra langur, var átta metrar í upphafi,“ bætir Gulli við.

**Víðir og Gulli um borð í Örnólfi AK 63. Þeir eru samhentir bræður og aldrei borið skugga á þeirra samstarf**

Rómantík og spenna

Og þið eruð búnir að stunda þessa strandveiðisjómennsku í 40 ár, hvað er það sem er svona heillandi við strandveiðarnar? Víðir verður fyrri til svars: „Ja, það er nú það. Það er alltaf einhver rómantík yfir þessu og við höfum haft af þessu ómælda ánægju í gegnum tíðina. Við hlökkum alltaf til þegar kemur að þessum tíma. Fyrst í stað vorum við búnir að ávinna okkur kvóta þegar þetta var inni í þessu kvótakerfi. Síðan létum við frá okkur kvótann og höfum bara verið í þessu strandveiði dæmi,“ segir Gulli.

Hvernig er búið að fiskast? „Það hefur bara verið ágætt það sem af er og farið vel af stað. Við erum búnir að fara sjö róðra,“ segja bræðurnir. „Það er bara að koma með skammtinn af fiski í land í góðu veðri. Það spilar svolítið stóra rullu líka að vera með vænan og góðan fisk og alltaf spenningur yfir því hvað kemur upp úr hafinu og hvernig aflast. Síðan sjáum við ýmislegt þegar við erum úti á sjó. Við sjáum mikið af hval og lífi í sjónum. Það er ekki bara ládeyða að vera úti á rúmsjó. Þegar það er mikið æti þá er mikið af fugli og líf á sjónum. Í síðasta túr sáum við mikið af hnúfubökum sem voru alveg ofan í okkur. Þeir eru þá í æti og lifa að mestu á síli eins og fuglinn og sumar fiskitegundir. Reyndar hefur æti minnkað í sjónum í gegnum árin og minna af síli en áður. Það kom fyrir að við sigldum í gegnum tugi, ef ekki hundruð svartfuglabreiður í blanka logni. Það er alveg einstakt. Nú er það gott ef maður sér tíu fugla hóp,“ bæta þeir við.

**Gulli og Víðir að landa eftir góðan túr í byrjun vertíðar í vor**

Eru samhentir bræður

Þið eruð búnir að vera lengi saman eins og komið hefur fram. Hvernig er samkomulagið, reynir ekkert á bróðurkærleikann og slettist aldrei upp á vinskapinn? „Það er alveg ótrúlegt að það hefur aldrei borið skugga á okkar samvinnu og samneyti allan þennan tíma. Við erum samhentir bræður, pössum vel saman í þessu og höfum getað bjargað okkur mikið í sambandi við allt varðandi þennan bát. Þar hefur járnsmíðin og vélstjóramenntunin komið sér vel. Síðan snerist faðir okkar mikið í kringum þetta þegar hann var á lífi. Hann hafði mikla ánægju af þessu. Hann var kannski ekkert alltof spenntur þegar við vorum að fara út í þetta sem ungir menn. Hann hélt að við vissum ekkert út í hvað við vorum að fara, en hann hafði ómælda ánægju af þessu. Það er til gömul mynd af honum hérna á bryggjunni með 100 kílóa lúðu í höndunum sem við veiddum fyrir mörgum árum, löngu áður en lúðubannið var sett á. Nú þarf að sleppa allri lúðu,“ segja þeir bræður.

Þegar þið farið út, hvenær leggið þið í hann og hvenær komið þið í land? „Við sofum alveg út, förum ekki fyrr en klukkan sex að morgni,“ segja þeir bræður hlæjandi. Síðan er misjafnt hvenær við komum í land, það fer eftir því hvernig veiðist. Síðasti róður heppnaðist vel. Við fórum út klukkan sex og vorum búnir að ná kvótanum fyrir klukkan tólf á hádegi. Það er alls ekki alltaf þannig,“ segja þeir. Farið þið oftast á sömu miðin? „Já, þetta spilast svona af fingrum fram. Ef það hefur gengið vel deginum áður þá fer maður oftast á sama svæðið og prófar og ef það gengur ekki þá eigum við auðvelt með að færa okkur til. Við eigum svona punkta í handraðanum sem við getum kíkt á,“ segir Víðir. Eru einhverjir leynistaðir sem þið eigið? „Nei, nei, það þýðir ekkert lengur eftir að öll þessi tækni kom til sögunnar, það er svo auðvelt að sjá hvar menn eru staddir við veiðar í þessum tækjum í dag. Það geta allir fylgst með manni,“ segir Gulli.

Síðast þegar ég hitt ykkur þá fóruð þið hérna á bak við Bíóhöllin og það var alveg frábær fiskur sem þið komuð með. „Já, það var óvenju góður fiskur svona nærri,“ segir Gulli – og Víðir bætir við: „En það er nú bara snemma á vorin sem það gefur svona á þessu svæði. Svo þegar líður á sumarið verður maður að fara dýpra og dýpra, sem þýðir lengra út.“

**Faxaflóasvæðið er stórt hafsvæði og gefur oft á tíðum ríkulega af fiski**

Dregnir í land í tvö skipti

Á þessum 40 árum, hafið þið aldrei lent í sjávarháska eða einhverju slíku? „Nei, nei, við höfum aldrei lent í neinum sjávarháska, en það hefur alveg bilað hjá okkur úti á sjó í tvígang, það er kannski það leiðinlegasta. Bilun í vél og hitt skiptið bilaði gírinn. Við vorum dregnir í land í bæði skiptin. Það er aðallega hætta á ferðum ef maður er staddur mjög nálægt landi. Yfirleitt hafa nú trillukarlar hjálpast að við að koma mönnum í land ef að það bilar hjá þeim. Þeir eru vel vakandi yfir hver öðrum og alltaf í sambandi við þessa stráka sem eru hérna á svæðinu,“ segja bræðurnir.

Og þetta finnst ykkur gefa lífinu lit, að sinna þessu ásamt ykkar föstu störfum? „Já, já, ég get ekki sagt annað. Svo getur maður ekki sleppt því að minnast á það að við vorum að leika okkur svolítið á lúðuveiðum þegar það mátti. Það þótti okkur mikið ævintýri,“ segir Gulli. Veiddist vel af lúðu? „Ekki kannski vel, ég get nú varla sagt það, en við fengum alltaf eitthvað,“ bætir Gulli við. Hvað var stærsta lúðan stór sem þið fenguð? „Hún var 100 kíló, fengum hana bara hérna rétt fyrir utan Þjótinn, tiltölulega stutt frá,“ segir Víðir. Við vorum í þessu svona nokkru fyrir aldamótin, 1987 eða 1989,“ bætir Víðir við. Var gott verðið á lúðunni þá? „Það var nú erfitt að losna við stórlúðu. Við vorum að reyna að selja þetta í mötuneyti hér á svæðinu. Þær eru yfirleitt verri til átu þessar stóru lúður. Lúða sem er orðin 100 kíló er ekkert mikið spennandi,“ bæta bræðurnir við.

Við höldum áfram á meðan heilsan leyfir

Hvernig hafið þið ofan af fyrir ykkur um borð ef fiskast lítið, spjallið þið eða takið þið lagið saman, spyr blaðamaður. „Nei, við erum ekki miklir söngmenn, erum alveg lausir við það,“ segja þeir hlæjandi. „En við spjöllum mikið saman og spekúlerum í ýmsu,“ bæta þeir við. Eru ágætis tekjur af þessu? „Já, já, þeir sem ná að stunda þetta og eru á góðu svæði þeir geta haft töluvert góðar tekjur á þessum tíma sem má veiða. Verðið eru ótrúlega hátt núna til dæmis. Meðalverðið hefur farið yfir 700 krónur fyrir kílóið. Ef þú ert í stórum fiski þá er það algjört bingó,“ segir Gulli.

Tekjurnar eru nú ekki allt, menn endast nú ekki í svona mörg ár ef þetta er ekki gefandi og skemmtilegt segir blaðamaður. „Það er alveg satt! Það er akkúrat það. Það er eitthvað sem tosar í mann og úr því að maður byrjaði á þessu þá getur maður ekki hætt,“ segir Víðir. „Við höldum áfram á meðan heilsan leyfir. Við erum nú að fara að hætta að vinna sko, við erum orðnir 66 og 63 ára þannig að það er farið að síga á seinni hlutann,“ bætir Gulli við. „En það er svo sem gott að hafa að einhverju að hverfa þegar maður hættir að vinna. Við hugsum þetta þannig. Maður hefur áhuga á þessu og þetta heldur manni svona aðeins við efnið. Við erum búnir að leggja grunninn að þessu í rúm 40 ár og menn kasta þessu ekkert frá sér í einu vetfangi. Það eru svo mörg handtökin sem liggja að baki þessu í gegnum tíðina. Ég hugsa að maður sæi alltaf eftir þessu ef maður selur þetta, en það kemur kannski að því einhvern daginn,“ segja bræðurnir að lokum.

**Gunnlaugur Pálmason með einn vænan. Ljósm. úr einkasafni**

Erum mjög samrýmdir – búnir að vera í þessu saman í 40 ár

Gunnlaugur og Víðir Pálmasynir, strandveiðisjómenn frá Akranesi

Gunnlaugur og Víðir Pálmasynir, strandveiðisjómenn frá Akranesi