Rætt við Jóhann Lundberg Steinsson sjómann og vélstjóra í Ólafsvík

Það er erfitt að sitja lengi með Jóhanni Lundberg Steinssyni án þess að brosa og skella upp úr. Hann tekur á móti blaðamanni Skessuhorns með bros á vör, segir elsku drengurinn og þó að blaðamaður hafi einhverja reynslu til sjós þarf hann að hafa sig allan við að halda í við Jóhann þegar hann fer á flug. Jóhann er nefnilega sjómaður af guðs náð og talar um sjósókn af mikilli þekkingu og reynslu.

„Ég er Ólsari í húð og einu sinni hár,“ segir Jóhann glettinn og klappar á skínandi skallann. Hann hefur búið í Ólafsvík alla sína tíð, utan nokkurra ára í Reykjavík. Hann fór nefnilega í land árið 2005 og sjómennskunni átti að vera lokið, en annað varð nú úr. „Ég var í Reykjavík til ársins 2012, þá fór ég vestur og aftur að róa. Smíðaði mér Sómabát sjálfur. Ég er bara sjómaður og verð aldrei neitt annað, ekki úr því sem komið er.“

Fyrir sunnan vann hann fyrst hjá Olíudreifingu en svo uppi á Grundartanga við viðgerðir. Reglan í landi átti hins vegar ekki vel við hann. „Ég var alltaf vaknaður á sama tíma, klukkan hálfsjö. Mættur uppeftir hálfátta. Þá var kannski tími til að fá sér einn kaffibolla. Svo var farið út í hús að sinna vinnunni náttúrlega. Ég bara gat þetta ekki. Ég gat ekki haft þessa reglu á svefninum. Maður var vanur að sofa stundum á daginn, stundum á nóttunni og allavega. Ég fílaði hitt bara ekki.“

**Verið að græja sig á snurvoð. Jóhann og Ástgeir Finnsson. Ljósm. af**

Hjólað í sjóinn

Það er kannski ekki að undra að Jói hafi ekki alveg fundið sig við vinnu í landi. Hann ólst upp í Ólafsvík og þar snerist allt um sjóinn. Allir vina hans fóru á sjóinn eða að vinna í fiski í landi, utan einn sem fór til Reykjavíkur og varð þjónn. „Það þótti okkur hinum djöflunum dálítið merkilegt, að vinur okkar Svavar skyldi fara suður til Reykjavíkur og læra þjón.“

Lífið var ævintýri og Jóhann var alltaf viðloðandi höfnina, eitt sinn hjólaði hann meira að segja í sjóinn. Hann hafði fengið lánað hjól hjá eldri dreng sem var í skólaferðalagi, en hjólið var með stærri dekkjum en það sem Jóhann átti og því komst hann hraðar á því. Þeir félagarnir fóru í kapp niður bryggjuna, en Jói náði ekki beygjunni og steyptist í sjóinn með hjólinu.

„Ég vildi ekki sleppa hjólinu, því ég átti það ekki. Pálmi Færeyingur, góður maður, var þarna um borð í bát sem hét Bjarni Ólafsson, og hann sá að ég var að sökkva,“ segir Jói. „Hann lét sig bara laggó, maður, hélt að ég kynni ekki að synda en ég var flugsyndur. Hann kemur til mín og ætlar að taka mig upp í bátinn, en ég sagði að ég væri með hjól og hann yrði að hjálpa mér að koma því í land. Þá reif hann hjólið af mér og sleppti því og sagði að mannslífið væri meira virði en eitt hjól. Þá synti ég í land.

Ég og vinur minn stálum síðan trillu í höfninni, fórum út og veiddum hjólið upp. Fórum á fjöru, þá var svo stutt niður. Við vorum með krók og ég vissi nokkurn veginn hvar það var. Hinn réri og ég var með krókinn og dró á eftir og svo allt í einu þá kom það. Við náðum hjólinu því upp og svo skilaði ég því.“

**Jói er ekki bara baráttumaður til sjós, heldur í skákinni líka. „Þeir hafa stundum fengið vængi taflmennirnir þegar ég er í ham.“ Ljósm. af**

Róið fyrir kók og prins

Jóhann segist hafa verið dálítið ofvirkur sem krakki. „Ég var t.d. alltaf vaknaður á morgnana langt á undan öllum öðrum, kominn niður í skúra og annað hvort var ég að skera fyrir þá, þegar þeir voru að fara að beita, eða jafnvel að beita sjálfur. Þeir borguðu mér alltaf fyrir. Ég átti einn vin sem hét Ninni í Baldurshaga og hann borgaði mér alltaf tíkall, sem var mikill peningur þá. Þá skar ég kannski fyrir hann alla vikuna, á morgnana, eina pönnu á dag. Þá er ég bara svona 10-11 ára gamall. Ég var svo klikkaður, drengur, að ég faldi mig um borð í bát til að komast út á sjó,“ segir Jóhann og hlær sínum smitandi hlátri.

Æskuvinurinn, Einar, varð síðar skipstjóri og Jói vélstjóri og saman réru þeir áratugum saman. Bróðir Einars var skipstjóri og árið 1964, þegar Jóhann var 13 ára, fengu guttarnir að fara með á skak.

„Fyrra sumarið fékk ég að fara einn og einn túr upp á kók og prins. Svo gaukuðu þeir stundum einhverju að mér, sérstaklega Bubbi heitinn sem var skipstjóri. Seinna sumarið fékk ég svo pláss sem alvöru maður. Svo þegar það var um garð gengið fór ég á annan bát sem heitir Steinbjörg. Pabbi minn og vinur hans áttu það skip. Þeir voru á snurvoð á þessu litla horni. Það bara gekk ekki, hann var of lítill í það. 1966 byrjaði ég svo fyrir alvöru, þá fór ég á síld á skipi sem hét Valafell. Þá var ég 15 ára gamall.“

Og þá sem háseti, enginn hálfdrættingur? „Nei, ég var háseti, fullgildur. Það var ekkert um neitt annað að ræða. Þetta var í blóðinu á mér. Ég elst upp við þetta, alveg bara alla tíð. Framan af vann ég hins vegar alltaf hjá öðrum. En svo þegar kvótakerfið var sett á, breyttust náttúrulega hlutirnir, eins og gengur.

Þegar okkur var sagt upp hjá því fyrirtæki sem ég var að vinna hjá, þá fékk ég mér trillu. Keypti sómabát innan úr Flatey, af manni sem heitir Tryggvi, og fór að gera út. Ég var samt alltaf einn, beitti og réri og beitti og réri. Þetta voru svona 10-15 balar, aldrei meira en 15 af því að ég var einn og að beita sjálfur. Ef ég var með 15, þá réri ég ekki eins mikið. Ég gat aldrei beitt 15 og farið svo í róður daginn eftir og beitt svo aftur 15. Svona var þetta. Þetta var rosalega mikil vinna.

Ég var með sama skipstjóranum í 36 ár, Einari æskuvini mínum. Eftir að ég seldi trilluna til Grindavíkur keyptum við bát. Ég var með kvóta og Einar líka og við skiptum við Hemma í Stakkavík. Hann lét okkur fá kvóta í stóra kerfinu og svo keyptum við okkur 20 tonna stálbát sem hét Njörður KE. Við rérum á honum þangað til 2003. Þá var kallinn búinn að fá nóg og vildi selja. Þá var það ákveðið og þá ætlaði ég að hætta þessu, úr því að svo var komið. En það gekk ekki lengra en það að ég var kominn aftur í þetta 2012.“

**Björn Kristjónsson, báturinn sem Jói smíðaði eftir eigin hönnun. Hann bætti fríborði við og hækkaði hann þannig. Ljósm. af**

Hetjur sem standa uppréttir

Jóhann hefur alla tíð haft áhuga á vélum, en hafði engin tök á að fara í skóla til að læra. Það var býsna algengt og margir störfuðu á undanþágu. Um 1980 var hún síðan afnumin og allir skikkaðir í að taka réttindin. Það bjargaði Jóa að maður úr Vélskólanum kom til Ólafsvíkur og kenndi þar allt sumarið. Þar voru við nám rúmlega 20 manns, sjö daga vikunnar, átta tíma á dag.

Útgerð hefur breyst og Jóhann sér það á skipsbókunum sínum að framan af voru um 280-310 daga á ári sem fóru í bátinn, ýmist á sjó eða snurfus í landi, með stuttum hléum á milli. Það minnkaði svo svakalega, ekki síst út af kvótakerfinu. „Og nú eru margir hættir að róa fyrir árið um þetta leyti, komnir í sumarfrí,“ segir Jóhann, og bendir á hve mikil breyting það er miðað við fyrri tíð.

„Kvótinn er náttúrulega búinn að skapa vandamál víða í samfélaginu. Ég verð samt eiginlega að segja það við þig, af því að það eru margir að bölsótast út í þessa menn sem eru að gera út, að ég er alls ekki á móti því. Þessir menn sem standa uppréttir í þessu í dag, það eru bara menn sem fóru eftir kerfinu og unnu sig áfram inni í því, eins og Gummi í Brim og fleiri. Mér finnst þetta bara vera hetjur. Það er ekki þeim að kenna að kvótinn var settur á, það eru stjórnvöld og það er frá þeim komið hvernig þetta er. Svo er fullt af mönnum í þjóðfélaginu sem eru að kenna þessum mönnum um. Þeir vinna bara eftir þessu.

Þessir menn eru að gera þetta af heilindum og að reyna að gera þetta eins vel og hægt er. Ég er stoltur af þessum mönnum. Stundum öfunda ég þá og hugsa af hverju gerðirðu þetta ekki Jói? Þú hafðir sömu tækifæri og þessir menn. En ég lét það ekki eftir mér að gera það svoleiðis og það kom til út af því að ég kunni ekki á það að vera með menn í kringum mig til að vinna þetta með mér.“

**Glaður á góðri stund. Það er alltaf stutt í hláturinn í samtali við Jóa**

Ísmaðurinn þarf engan svefn

Jói hefur marga fjöruna sopið yfir áratugina. Hann taldi ekki eftir sér að vinna, en eitt sumarið var hann þó kominn að því að gefast upp á plássi. Þar kemur Sigurður Pétursson, sem þekktur er undir nafninu Ísmaðurinn á Grænlandi, við sögu.

„Við leigðum saman bát einn vetur og vorum með þriðja manninn með okkur. Ég get alveg sagt þér að ég sagði oft við hann: „Heyrðu, þú kannt ekki á klukku, Siggi. Þú segir bauja í 4-5 tíma, en svo ertu bara búinn að ræsa mig eftir klukkutíma. Hvað er að þér maður?“

Þeir réru með bala og létu beita fyrir sig í landi. Voru með 30 bala. Hins vegar var beitningarvél um borð í bátnum og hún hafði áhrif á svefntíma þeirra félaga.

„Við vorum kannski búnir að leggja 30 bala, vorum að draga og fengum kannski mok. Þá sagði Siggi: „Strákar, nú notum við bara vélina og leggjum í, farið þar sem við vorum að fá best og látum það bara liggja á meðan við klárum að draga balana.“ Svo kláruðum við að draga balana og fórum svo í vélarbeitninguna, drógum það og það var kannski mok á það. Svona gekk þetta í fjóra mánuði, við vorum alltaf að. Hann þurfti ekkert að sofa, maðurinn.“

Svona vinnuharka gengur ekki til lengdar og þriðji maðurinn sem var með fékk nóg eftir mánuð. „Hann sagði: „Heyrðu, ég ætla bara að láta ykkur vita af því, Siggi minn, að þetta er komið gott hjá mér. Ég nenni ekki þessum helvítis fíflagangi, að vera bara hálfsofinn allan sólarhringinn, mánuðinn út.“ Og hann hætti. Þetta er í eina skiptið sem ég hef verið við það að gefast upp. Maður vissi aldrei hvenær maður fengi að sofa. Maður fagnaði bara ef það var bræla.“

Sunnanáttin drepur engan

Þeir voru markir vaskir, sjómennirnir í Ólafsvík og víðar á nesinu. Þeir Einar réru til skiptis á Gáskabát sem einn frægasti skipstjóri landsins, Sigurður Kristjónsson, átti.

„Við rérum honum á milli, því við áttum lítinn kvóta. Einu sinni var Einar veikur og hringir í mig og segir: „Jói, við bara slökum á. Það er bræla á morgun og við erum ekkert að þessu.“ Ég sagði honum sem var að ég væri eiginlega bara hálffeginn að fá smá pásu og hann hringdi í Sigga til að láta hann vita. Ég veit svo ekki fyrr en síminn hringir aftur hjá mér og þá er það Siggi. „Heyrðu, Jói. Ég hefði nú gaman af því að við færum tveir saman í einn róður.“

„Hvað meinarðu, segi ég, það spáir suðaustan kolvitlausu veðri.“

„Sunnanáttin hefur aldrei drepið neinn hérna í Breiðafirðinum,“ sagði hann. Ég er oft búinn að vitna í kallinn með þetta, því það er landátt. Sunnáttin hefur aldrei drepið neinn hérna í Breiðafirðinum. Þetta var nagli, ofboðslega duglegur. Róðurinn gekk svo auðvitað vel og við fiskuðum fínt. Hann var alveg ótrúlegur, kallinn.“

Fékk alltaf nóg að gera

Það má greina blik í augum Jóa þegar hann rekur sögur af þessum nöglum sem réru til sjós fyrr á tíð – og gera reyndar sumir enn. Hann segir að í Ólafsvík hafi alltaf verið góðir formenn og skipstjórar og það var mikil keppni um að vera hæstur í afla.

„Við Einar vorum á Garðari á meðan Rikki Magg var með skip sem hét Gunnar Bjarnason. Það var bara stríð alla vertíðina hjá okkur, það var alltaf verið að keppa um toppinn, hver væri hæstur. Það var svoleiðis. Ég hef alltaf lent í þessum atgangi. Skipstjórinn þar á undan, sem heitir Steinþór Guðlaugsson, hann var með skip sem heitir Jökull. Við vorum átta á og þá vorum við að keppa við Lárus Sveinsson og þeir voru tólf á. Við vorum að keppa við hann og það munaði ekki nema einhverjum 100 tonnum í vertíðarlok, þeir voru með 1300 og við vorum með 1200. Spáðu í þetta! Svona var djöfulgangurinn. Ég hef bara verið svo lánsamur í gegnum lífið að vera í góðu skipsrúmi. Allir þessir skipstjórar voru gullmenn. Ég segi að það er ekki sjálfgefið að vera í góðu plássi.“

Þú virðist nú hafa staðið fyrir þínu? „Já, ég held að ég hafi verið þokkalega duglegur og fékk alltaf nóg að gera. Hitt er annað mál að það var slegist um góð pláss, sérstaklega ef það voru yfirmenn sem áttu hlut að máli.“

Og atgangurinn minnkaði ekkert þó árin færðust yfir og veiðarnar breyttust. Þetta var ekkert öðruvísi á strandveiðum. „Ég verð nú eiginlega að segja þér það, að þegar ég var á þessu, þá var alltaf verið að keppa um hver væri fyrstur að ná skammtinum í strandveiðunum. Já, ég var dálítið seigur, en það voru tveir djöflar sem ég átti virkilega í erfiðleikum með. Þeir voru rosalega seigir. Þetta er enn svoleiðis, menn eru alltaf að keppa.“

Úr lóran í öppin

Undraappið Marine Traffic hefur glatt margan sjómanninn sem kominn er í land. Jóhann notar það mikið og ef marka má eiginkonuna vaknar hann um miðjar nætur til að fylgjast með því hverjir fara út. Svo má nálgast aflatölur á netinu.

„Ég get alveg sagt þér það, vinur, að ég veit á hverjum einasta degi hvenær þeir fara út. Ég veit líka hvað hver og einn er með þegar hann kemur í land,“ segir Jói hlæjandi. „Það er svo gott að vera með Marine Traffic. Maður getur séð nákvæmlega hvar þeir eru, séð plottið. Ég segi fyrir menn sem eru að byrja á þessu í dag; ef þeir vita að þessi var að fiska, þá er þetta ekkert mál. Þá keyra þeir bara í það.“

Hvað notaðist þú helst við, þegar þú varst að byrja, voruð þið með lóran? „Já, þetta þekkirðu, drengur,“ segir Jói hissa. „Já, en veistu hvað er með mig, nefnilega? Ég er enn í lóraninum. Ég get sagt þér að ég á hvern einasta blett hér í Breiðafirðinum skráðan. Ég má nú ekki vera að alhæfa svona, en ég var rosalega seigur að ná mér í upplýsingar.

Ég get alveg sagt þér að það er dýrmætt fyrir menn að eiga svona, þó nú sé maður kominn með þetta líka í lengd og breidd. Ég var kannski að fara út í Löngulænu, þá keyrði ég 63.211,5 og var þá uppi á hryggnum. Svo rak mig niður og þá var ég kominn í 210, einn og hálfan punkt,“ segir Jóhann og blaðamaður Skessuhorns er upprifinn yfir því að vera kominn inn í alvöru sjómannatal og má um leið hafa sig allan við að fylgja eftir, enda bara sparisjómaður sjálfur.

Strandveiðarnar gefa af sér

Eftir að Jói flutti aftur vestur frá Reykjavík 2012 smíðaði hann sér Sómabát. Hann hækkaði hann upp, bætti við fríborði, svo hærra yrði til lofts í honum. Það var mikið maus, en hann taldi það ekki eftir sér, fékk hjálp frá syni og mági. Jói seldi síðan bátinn, en þessi lögun hans, upphækkunin, sést nú á fjölda Sómabáta sem eru við strandveiðar víða um land. Og talandi um strandveiðar, Jói er ánægður með þær.

„Strandveiðar eru að gera gott. Þær eru ekki að skemma neitt í lífríkinu, þær veiða bara það sem bítur á og svo búið. Skemma ekki neitt, nema bara að við töpum nokkrum sökkum, það er það eina. Ég fer ekkert ofan af því að strandveiðar eiga rétt á sér, ég er ekki að segja að þær eigi að vera frjálsar, en allavega má gera meira fyrir þær en gert er í dag.

En það get ég sagt þér, að þó ég sé algjörlega hlynntur strandveiðum, þá vil ég ekki að þeir séu að svipta byggðakvótanum og öðru af þeim byggðum sem hafa með það að gera. Það verður hrikalegt ef þeir taka þetta af. Þetta yrði svakalegt högg fyrir margar byggðir. Strandveiðin bjargar þessu ekkert, þó þeir tækju þennan kvóta inn í þær.“

Það er ljóst að Jói er ekki hættur að hafa skoðanir á sjávarútvegi, þó það séu liðin tvö ár síðan hann hætti að róa, en þá réri hann fyrir vin sinn. Hann segist enda aldrei ætla að hætta að hafa skoðanir.

**Kátir yfir aflanum í Auðbjörgu. Ljósm. af**

Ég held ég hafi verið þokkalega duglegur

Rætt við Jóhann Lundberg Steinsson sjómann og vélstjóra í Ólafsvík

Rætt við Jóhann Lundberg Steinsson sjómann og vélstjóra í Ólafsvík