ISEA með metnaðarfulla framtíðarsýn um verðmætasköpun úr sjávarþörungum – ítarleg umfjöllun

Frá stofnun 2016 hefur starfsemi ISEA í Stykkishólmi verð tengd þróun, hönnun tækni og smíði búnaðar til sjálfbærrar öflunar og síðar í tengslum við fullvinnslu sjávarþörunga. Mikil þróunarvinna hefur átt sér stað á umliðnum árum en nú hyggjast eigendur og hluthafar taka fyrirtækið upp á næsta stig. Uppi eru stór áform um aukna afkastagetu og bætta virðisaukandi vöru með tilheyrandi uppbyggingu á svæðinu til framtíðar. Í byrjun árs 2024 urðu ákveðin tímamót hjá fyrirtækinu, þegar félagið fékk virtustu umhverfisvottun í Evrópu, Græna laufblaðið, fyrir matvæla- og landbúnaðarafurðir. Blaðamaður Skessuhorns tók nýverið tali þá Sumarliða Ásgeirsson, gæða- og verksmiðjustjóra, og Jóhann Magnússon rekstrarstjóra. Rætt var við þá um fyrirtækið og framtíð þess.

Framtíðin: Undraefnið plöntulíförvi – virðiskaukandi vara þangsins. Þremur lítrum af þessu þykkni er blandað í þúsund lítra af vatni og úr verður bætiefni sem notað er í lífræna ræktun

Upphaf fyrirtækisins

Jóhann byrjar á því að rekja sögu fyrirtækisins ISEA í Stykkishólmi, þróun þess frá frumkvöðlaverkefni yfir í alþjóðlega uppbyggingu og framtíðarsýn um framleiðslu verðmætra plöntulíförvandi efna úr íslensku klóþangi. Rætt er um sögu fyrirtækisins, tæknilausnir, áskoranir frumkvöðulsstarfs, markaðstækifæri og áhrif starfseminnar á atvinnulíf í Stykkishólmi. Fyrirtækið á rætur sínar að rekja til ársins 2016 þegar starfsemi hófst undir nafninu Asco Harvester ehf. Upphaflega var áherslan lögð á þróun þangsláttutækis fyrir þörungaiðnaðinn. Fljótlega kom þó í ljós að markaðurinn fyrir slíkan búnað var smár, enda eru fá fyrirtæki í heiminum sem stunda þangöflun á stórum skala. Árið 2022 varð því stefnubreyting. Þá kviknaði hugmyndin um að fyrirtækið færi sjálft út í öflun, þurrkun og fullvinnslu þangs. Markmiðið var að byggja að fullu upp virðiskeðju í kringum auðlindir Breiðafjarðar í stað þess að einblína eingöngu á sölu öflunarbúnaðar. Fjárfestar í Stykkishólmi, þar á meðal aðilar tengdir Þórsnesi og Gunnlaugur Árnason og fjölskylda, vildu styðja verkefnið og byggja upp atvinnustarfsemi á sínu heimasvæði. Þeir töldu þó mikilvægt að fá reyndan frumkvöðul inn í verkefnið sem hefði reynslu af nýsköpun og uppbyggingu fyrirtækja.

**Ný slegið þang komið á land og bíður þurrkunar**

Þróun þurrkunarkerfisins og markmið næstu ára

Þá leituðu þeir til Sigurðar Péturssonar. Sigurður og eiginkona hans Ingibjörg Valgeirsdóttir hafa verið í fjárfestingum og nýsköpun í tengslum við sjálfbæra öflun og fullvinnslu umhverfisvænna sjávarafurða. Þau stofnuðu fullframleiðslu og markaðsfyrirtækið Novo Food í Frakklandi, stofnuðu og komu að uppbyggingu Arctic Fish á Vestfjörðum. Eftir að þau fóru út úr Arctic Fish fór Sigurður að beina athygli sinni að sjávarþörungum og var meðal stofnenda Samtaka þörungafélaga þar sem hann gegnir stjórnarformennsku. Gunnlaugur kynnti hugmyndina fyrir Sigurði og árið 2022 keyptu þau þriðjungshlut í fyrirtækinu á móti öðrum hluthöfum. Upphaflegu frumkvöðlarnir, systkini sem höfðu þróað verkefnið frá byrjun, héldu sínum hlut á móti öðrum fjárfestum. Fyrirtækið leigði húsnæði í Stykkishólmi þar sem áður hafði verið starfsemi Íslenskrar bláskeljar og hóf þar þróun á nýrri þurrkunaraðferð fyrir þang. Þróað sérstakt lághitaþurrkunarkerfi með undirþrýstingi. Kerfið byggir á því að loft sé sogað í gegnum þangið í stað þess að blása heitu lofti yfir það og með lághitaþurrkun er mikilvægum vítamínum, amínósýrum og steinefnum viðhaldið gegnum vinnsluferlið. Þróunarvinnan tók um tvö ár, frá 2022 til 2024 og á þeim tíma náðist ekki að framleiða hráefni sem samþykkt var af erlendum fullframleiðsluaðilum. Þetta var tímabil þar sem fyrirtækið þurfti að takast á við margvísleg vandamál sem fylgja nýsköpun og frumkvöðlastarfi. Jóhann segir þetta dæmigert ferli fyrir sprotafyrirtæki þar sem langur tími fer í þróun áður en tekjur byrja að skila sér.

**Upphaf framleiðslulínunnar; síló sem ferskt þangið er sett í og fer síðan eftir færibandi inn í þurrkofnana**

Eigendaskipti og samstarf við Daymsa

Haustið 2024 ákváðu upphaflegu frumkvöðlarnir að stíga til hliðar. Að sögn Jóhanns er það ekki óalgengt í frumkvöðlastarfi. Rannsóknir sýni að frumkvöðlar starfi oft í um sjö til tíu ár við verkefni áður en aðrir taka við rekstrinum. Rætt var við samstarfsaðila félagsins, Daymsa á Spáni. Félag sem hefur að baki hálfrar aldar reynslu og hefur unnið með áburðaafurðir úr klóþangi. Daymsa deildu framtíðarsýn félagsins um uppbyggingu fullvinnslu sjávarþörunga og voru þegar með markaðsaðgang fyrir slíkar afurðir. Spænska félagið keyptu hlut frumkvöðlanna og juku hlutafé félagsins en heimamenn ásamt Sigurði og eiginkonu hans héldu áfram með sinn hlut í félaginu.

Uppbygging framleiðslugetu – þurrkunin aðeins fyrsta skrefið

Frá því fyrsta tilraunaverksmiðjan var sett upp hefur framleiðslugeta fyrirtækisins fjórfaldast. Þrátt fyrir það er fyrirtækið enn aðeins að keyra á um þriðjungi af mögulegum afköstum núverandi tækjabúnaðar vegna skorts á heitu vatni. Fyrirtækið bíður eftir iðnaðartengingu frá Veitum sem mun gera því kleift að auka þurrkunargetu sína verulega. Vonast er til að tengingin verði tilbúin í sumar. Samhliða því hefur verið unnið að því að þróa og smíða tækjabúnað til að styrkja öflunarhlutann. Fyrirtækið hefur verið að smíða stærri sláttupramma sem hefur mun meiri afkastagetu en eldri pramminn sem nefnist Sigri. Með honum verður hægt að auka hráefnisöflun til muna.

Jóhann leggur áherslu á að þurrkað þang sé í raun aðeins hrávara. Þurrkun sé fyrst og fremst geymsluaðferð til að koma í veg fyrir að hráefnið eyðileggist. Ferskt þang byrjar að rotna innan fjögurra til fimm daga yfir sumarið. Því sé nauðsynlegt að geta þurrkað það hratt til að varðveita gæði hráefnisins.

Það er kaldhæðni örlaganna að þrátt fyrir að félagið hafi verið í rannsókna- og þróunarvinnu frá stofnun þá hefur félagið verið í óvissu um áframhaldandi opinberan stuðning gegnum skattaendurgreiðslu slíks kostnaðar. Í upphafi þessa árs fékk félagið þau skilaboð frá RANNÍS að þau töldu félagið ekki vera hefðbundið rannsóknar- og þróunarfélag! Þetta setti öll plön félagsins um frekari uppbyggingu fullvinnslu áburðarafurða úr klóþangi í Stykkishólmi í óvissu. Félagið náði á árinu 2025 að verða fyrsta félagið á heimsvísu að vera með umhverfisvottaða lághitaþurrkun klóþangs þar sem þurrkað er við helmingi lægra hitastig en almennt er gert. Náði líka á því hausti fyrstu sölu þess hráefnis sem erlendir fullvinnsluaðilar samþykktu til útdráttar (extraction) fullvinnslu.

**Þangið fer eftir röri upp í fyrri þurrkofninn**

Framleiðsla plöntulíförva

Áformin á þessu ári var að bæta tækjabúnaði við núverandi tilrauna (pilot) útdráttarvinnslu ISEA í Stykkishólmi. „Í ljósi stöðunnar með óvissu um stuðning við þá rannsókna- og þróunarvinnu var ákveðið að taka milliskref. Sá tækjabúnaður sem áður var áformað að flytja til landsins verður settur upp hjá samstarfsaðilum okkar á Spáni. Á sumarmánuðum mun sú tilraunavinnsla hefjast og fyrstu plöntulíförvavörur ISEA verða prófaðar af landbúnaðaraðilum á meginlandi Evrópu,“ segir Jóhann. Langtímamarkmið ISEA er þó sem fyrr að byggja í Stykkishólmi fullkomið lífmassaver (biorefinary) þar sem bæði verður hægt að þurrka líkt og nú er gert sem og setja upp iðnaðarskala útdráttarframleiðslu. Þar er litið til fullvinnslu sem geti framleitt yfir eina milljón lítra af plöntulíförva árlega sem er raunhæft magn sem gerir kleift að byggja upp stöðugan rekstur. Áætlað er að uppbygging slíkrar verksmiðju taki þrjú til fimm ár og kosti nokkur hundruð milljónir króna.

**Nýi þurrkofninn er engin smásmíði, 20 metra langur**

Af hverju klóþang?

„Í Breiðafirði er lífmassi klóþangs vel á aðra milljón tonna og þessi sjávarþörungur vannýttur við bæjarhlaðið hjá okkur úr matarkistu fjarðarins. Klóþang tilheyrir ætt brúnþörunga og hefur sérstaka eiginleika sem gerir það eftirsótt í landbúnaðarafurðir bæði í áburðar- og dýrafóðursbæti sem og í matvæla- og snyrtivöruafurða. Þörungurinn lifir við miklar sveiflur í náttúrunni. Hann þolir frost, þurrka, hita- og seltubreytingar. Þegar þangið er unnið losna úr honum fjölsykrur og önnur efni sem í plöntulíförva er verið með blöndun við vatnsvökvun að flytja þá eiginleika yfir í aðrar plöntur. Líförvandi efni úr klóþangi hjálpar til við ræktun svæða sem liggja undir miklum þurrkum og hjálpar til við að draga úr vatnsnotkun vökvunnar. Í sumum tilfellum getur vatnsþörf plantna minnkað um 30–40%. Þetta skiptir miklu máli í Suður-Evrópu þar sem þurrkar hafa aukist mjög á undanförnum árum. Golfvellir, vínræktendur með lífræna vottun sem og stækkandi markaður fyrir ýmsan landbúnað nota þessa umhverfisvænu áburðavörur í auknum mæli,“ segir Jóhann.

Í dag framleiða flest fyrirtæki plöntulíförva úr þurrkuðu þangi vegna þess að erfitt er að tryggja stöðugt framboð af fersku hráefni allt árið. Jóhann og Sumarliði telja hins vegar að Breiðafjörðurinn sé einn besti staður heims til slíkrar framleiðslu vegna nálægðar við auðlindina og góðra öflunarsvæða. Markmið fyrirtækisins er að stunda frekari rannsókna- og þróunarvinnu með það að markamiði að framleiða plöntulíförva að mestu úr fersku þangi í Stykkishólmi. Það myndi að mati þeirra félaga bæði bæta gæði vörunnar og lækka kostnað með því að draga úr þurrkun. Þurrkunin verður þó áfram mikilvæg sem öryggisleið til að geyma hráefni þegar ekki er hægt að vinna það strax. Klóþang og aðrir þörungar eru ekki aðeins notaðir í landbúnaði. Þeir eru einnig nýttir í fóðurbætiefni fyrir búfé, húðsnyrtivörur, lyfjaiðnað, heilsuvörur, og ýmis lífræn efni. Hluti framleiðslunnar hjá ISEA fer til aðila í Bandaríkjunum og á Spáni sem m.a. eru að nýta það sem fóðurbæti. Jóhann bendir á að markaðurinn fyrir sjávarþörungavörur sé enn á Vesturlöndum ungur og vanþróaður. Það sé því ekki hægt að kaupa tilbúnar framleiðslulínur eða staðlaðar lausnir eins og í mörgum öðrum iðnaði. Fyrirtækin þurfi að hanna, þróa, smíða og leysa stóran hluta tækninnar sjálf. Einnig er eiginleiki sjávarþörunga mismunandi eftir aðstæðum og viðbrögð okkar samstarfsaðila er að klóþangshráefni ISEA sé að mjög góðum gæðum. Við vitum þó að það þarf að aðlaga fullvinnslu félagsins miðað við það einstaka hráefni sem í samstarfi við landeigendur í Breiðafirði, ISEA hefur aðgang að.

**Þurrkað og mulið þang komið í sölupakkningar**

Tæknin á bak við plöntulíförva – samstarf við önnur fyrirtæki

ISEA hefur sett upp tilraunavinnslu á útdrætti í aðstöðu félagsins í Reit, leiguhúsnæði félagsins við Hamraenda. Félagið hefur verið að vinna að útdrætti úr íslenskum jurtum fyrir önnur fyrirtæki. Þar á meðal er samstarf við Florealis þar sem unnið er úr hvannarlaufum. Úr laufunum er búið til þykkni sem notað er í heilsuvörur og lyf, meðal annars Saga Pro, Saga Medica og Vox hálsbrjóstsykur. Starfsmenn fyrirtækisins segja þessa vinnu mikilvæga reynslu fyrir framtíðaruppbyggingu plöntulíförvaframleiðslunnar. Hún gefi starfsfólki tækifæri til að æfa vinnsluaðferðir og þróa þekkingu áður en farið er út í eigin framleiðslu á stórum skala.

Við útdráttarframleiðslu plöntulíförvans er notað kalíumhýdroxíð ásamt vatni til að brjóta niður frumuhimnur þangsins. Með því losna fjölsykrur úr þanginu út í vökvann. Síðan er efnið síað og hreinsað þar til eftir stendur þykkt næringarefni. Að lokum er sýrustigið leiðrétt þannig að úr verður lífræn vara sem má nota í lífræna ræktun. Þegar plöntulíförvinn er notaður þarf aðeins lítið magn í mikið vatn. Um þrír lítrar fara í hverja þúsund lítra af vatni sem notað er til úðunar á svæði í ræktun.

**Jóhann Magnússon og Játvarður Jökull Atlason við nýja þangprammann sem er í smíðum**

Áhrifin á Stykkishólm og framtíðarsýn

Sumarliði og Jóhann segja að starfsemi fyrirtækisins hafi þegar skapað störf í Stykkishólmi. Í dag vinna þar níu manns en stefnt er að því að tvöfalda þegar afköst og fullframleiðslan verður komin á fullt. Forsvarsmenn fyrirtækisins telja að uppbyggingin geti haft veruleg áhrif á atvinnulíf í bænum og skapað ný tækifæri í hátækni og líftækni. Jóhann bendir á að uppbygging slíkra fyrirtækja taki langan tíma. „Í nýsköpun sem við þekkjum þá kemur árangurinn ekki strax heldur krefjist þolinmæði, mikillar þrautseigju og að hafa trúa á verkefninu allan tímann. Framtíðarsýn ISEA snýst ekki um að verða stærsti framleiðandinn af þangi heldur að framleiða verðmætar, sérhæfðar vörur úr íslenskum auðlindum. Fyrirtækið vill byggja upp sjálfbæran hátækniiðnað í Stykkishólmi þar sem hráefni úr Breiðafirði er nýtt til að framleiða lífrænar og umhverfisvænar vörur fyrir innlendan sem og alþjóðlegan markað. Markmiðið er að skapa verðmæti með nýsköpun, þróun og virðisaukningu fremur en sölu á hráefni,“ sögðu þeir félagar að lokum.

**Síðasti fasi þurrkunar: Full þurrkað þang í lófa Jóhanns**

Þangið er verðmæt auðlind

ISEA með metnaðarfulla framtíðarsýn um verðmætasköpun úr sjávarþörungum - ítarleg umfjöllun

ISEA með metnaðarfulla framtíðarsýn um verðmætasköpun úr sjávarþörungum - ítarleg umfjöllun