Rætt við Sigurð Má Einarsson fiskifræðing sem nú stendur á tímamótum

Laxveiði á Vesturlandi færir nærsamfélaginu hundruð milljóna króna á ári hverju í tekjur og skiptir gríðarmiklu máli í efnahagslegu og samfélagslegu tilliti. Fáir þekka þetta betur en Sigurður Már Einarsson, sem í þrjátíu ár var útibússtjóri Veiðimálastofnunar á Vesturlandi. Hann tekur vara við óheftu sjókvíaeldi sem gæti, ef illa fer, valdið óbætanlegum skaða á íslenskum laxastofnum.

Sigurður lét af störfum í lok síðasta árs, eftir rúmlega 40 ára starf hjá Veiðimálastofnun, og arftaka stofnunarinnar, Haf og land. Þótt Sigurður hafi því sem næst alla starfsævi sína unnið í Borgarfirði, búið og starfað í Borgarnesi og síðar unnið á Hvanneyri í 30 ár, segist hann fyrst og fremst líta á sig sem Akurnesing, enda fæddur þar og uppalinn. Þangað flutti hann enda á ný árið 2018. „Ég er Skagamaður, tel mig það alltaf,“ segir Sigurður en bætir við að hann sé þó ekki síður Borgfirðingur, enda eigi hann ættir að rekja á annan hvern bæ í Borgarfirði.

Starfsferill hans hjá Veiðimálastofnun hófst snemma á níunda áratugnum og varð fljótlega til þess að hann settist að í Borgarnesi. „Ég var ráðinn til Veiðimálastofnunar, sem þá var og hét, árið 1981, og útibú stofnunarinnar í Borgarnesi losnaði nokkrum árum síðar. Ég tók við því 1. júní 1985 og flutti svo með fjölskylduna upp í Borgarnes ári seinna. Ég var útibússtjóri þar í 30 ár og bjó þar allan þann tíma, lengur en sjálft útibúið sem var flutt upp á Hvanneyri 2004, og þar er það ennþá.“

Í upphafi var starfsemi útbúsins í Borgarnesi smá í sniðum, segir Sigurður, sem var faglega krefjandi. „Þessi útbú Veiðimálastofnunar voru upphaflega hálfgerð einmenningsútibú. Við vorum nú orðin þrjú undir það síðasta en lengi vel var ég bara einn og þá með sumarstarfsmann. Þetta var dálítið einangrað og faglega erfitt, svo mér fannst ágætt að fara upp á Hvanneyri, þó það væru nú ekki margir fiskifræðingar þar. En það voru vísindamenn í landbúnaði og svo kenndi ég sjálfur þar uppfrá og hafði gaman að.“

Ef Sigurður hefði hugsað eingöngu um faglega hliðina hefði kannski verið eðlilegra að ráðast til starfa við útibú Veiðimálastofnunar á Hólum í Hjaltadal, þar sem fiskeldisfræði er kennd og fjöldi fólks með faglega þekkingu á pari við hann sjálfan. En römm er sú taug, er rekka dregur föðurtúna til. „Ég er svo mikill Borgfirðingur að það hefði verið erfitt að fá mig í burtu. Þó ég sé Skagamaður er mamma úr Borgarnesi og ég á ættir að rekja upp um allan Borgarfjörð,“ segir Sigurður kíminn.

**Sigurður samdi við Önnu konu sína um að vera eitt ár að minnsta kosti í Borgarnesi. Þau urðu hins vegar þrjátíu.**

Flutningur sem átti að vara eitt ár

Þó Sigurður hafi unað hinn glaðasti við voru ekki voru allir jafn sannfærðir um flutninginn í Borgarnes á sínum tíma. „Nei, það var nú verra með konuna. Hún er fædd og uppalin í Kópavogi. Ég sannfærði hana um að flytja í Borgarnes með mér og hún samþykkti að vera í eitt ár alla vega. Það urðu hins vegar ansi mörg ár.“

Hann rifjar upp að fyrstu árin hafi ekki verið auðveld fyrir Önnu Steinsen, eiginkonu hans. „Henni leið ekki vel í Borgarnesi til að byrja með, ég man að fyrstu jólin okkar fór hún til Reykjavíkur og keypti jólatréð þar, lifandi jólatré, sennilega úr Skorradalsskógi. En það varð að vera úr Reykjavík. En svo lagaðist þetta nú allt saman.“

Lítil hefð fyrir framhaldsnámi

Sigurður ólst sem fyrr segir upp á Akranesi og hrósar uppvextinum. Samfélagið hafi þó verið allt annað en í dag. „Mig minnir að það hafi búið hér svona um fjögur þúsund manns. Bærinn snerist um fiskinn, en það var líka alltaf fremur sterk iðnaðarmannastétt. Pabbi var til dæmis húsamálari.“

Sigurður nefnir að ekki hafi verið lög mikil áhersla á að ungt fólk sækti sér nám á Akranesi á þessum tíma. Það hafi einfaldlega ekki verið hefð fyrir því. Hans fjölskylda hafi hins vegar ýtt á hann, og sérstaklega móðir hans. „Mig minnir að í árganginum 1955 hafi verið þetta 120 til 130 manns, og ég held að það hafi ekki verið nema þetta fimm eða sex okkar sem tóku stúdentspróf. Stemningin var sú í bænum að í mesta lagi átti fólk að fara í iðnaðarnám, það var enda Iðnskóli á Skaganum í þá tíð.“

**Vettvangsvinnan var stór hluti af störfum Sigurðar á sumrin.**

Heldur með ÍA og Skallagrími

Í viðtölum við fólk sem alist hefur upp á Skaganum er því sem næst skylda að spyrja hvort að fótboltinn hafi ekki verið partur af uppvextinum. Sigurður játar því og segir að hann hafi spilað fótbolta nánast allan daginn, alla daga, sem strákur. Og ekki var félagsskapurinn af verri endanum. „Ég segi alltaf að ég hefði orðið býsna góður, nema ég sá bara svo illa. Ég hætti þess vegna frekar snemma. Það voru miklir snillingar þarna með mér, ég var í markinu og Guðjón Þórðarson var í bakverðinum hjá mér. Kalli Þórðar frændi minn var þarna líka, lítill og nettur, og varð nú atvinnumaður seinna.“

Sigurður segist mikill knattspyrnuáhugamaður og fylgist grannt með gangi mála hjá sínum liðum, sem eru að sjálfsögðu ÍA hér heima en í enska boltanum styður hann Arsenal, nokkuð sem hann viðurkennir að sé taugatrekkjandi nú um stundir enda liðið í harðri toppbaráttu. „Síðan fylgist ég líka með körfuboltanum og það er út af Borgarnesárunum, ég held með Skallagrími í körfunni. Við áttum nú tvo stráka sem spiluðu með Skallagrími og svo á ég afastrák sem býr reyndar úti í Svíþjóð, í Luleå, og hann er kominn í unglingalandsliðið íslenska. Þannig að karfan er ennþá með okkur. Hann fær húsaskjól hjá okkur þegar hann kemur heim á landsliðsæfingar, þá er hann hérna hjá okkur á Skaganum.“

**Fjölskyldan saman komin á góðri stund.**

Lærði bridge til að þurfa ekki að sinna náminu

Sigurður hlýddi ráðum móður sinnar og sótt sér menntun. Hann gekk í Menntaskólann við Hamrahlíð og bjó hjá systur sinni í Reykjavík á þeim árum. „Ég bjó öll menntaskólaárin hjá henni í Breiðholtinu. Maður fór steinsofandi á morgnana með strætó niður í Hamrahlíð. Ég man sérstaklega eftir að ég var hálfsofandi einn morguninn þegar ég kom í skólann og var svona að ranka við mér þegar ég áttaði mig á að það var engin kennsla. Þetta var í janúar 1973, og ástæðan var að Vestmannaeyjagosið hafði hafist og skólinn tekin undir flóttafólkið þaðan.“

Áfangakerfið í skólanum skapaði stundum frítíma sem nemendur fylltu á ýmsan hátt. „Skólinn var öðruvísi en aðrir menntaskólar því þarna var áfangakerfi. Ég kunni vel við það, ég lærði að spila bridge þar því það voru göt í stundaskránni sem maður þurfti að eyða tímanum í, og helst við eitthvað allt annað en að læra!“

**Til að byrja með var Sigurður einn við störf þó að hann fengi sumarstarfsmenn með sér. Undir það síðasta var þó útibúið orðið fjölmennara.**

Læknisfræðin reyndist röng hilla

Eftir stúdentspróf hóf Sigurður nám í læknisfræði við Háskóla Íslands en áttaði sig fljótt á því að það væri ekki hans hans hilla í lífinu. Hann söðlaði því um og nam líffræði þess í stað. Mikill áhugi á fiskifræðum og vistfræði var einkennandi í líffræðinni á þessum tíma að hans sögn og það átti vel við hann, alinn upp við fisk á Skaganum.

Að námi loknu fékk Sigurður starf hjá Veiðimálastofnun, árið 1981. Hann vann þar fyrsta kastið við rannsóknir á laxastofnum, en óhætt er að segja að lítil þekking hafi þá verið til staðar á vistfræði og lífi laxa. „Ég fór töluvert í ferðir, mikið á Norðurland, að rannsaka. Það var ekki til mikil þekking á ánum á þessum tíma, þetta hafði mest bara snúist um veiðina sjálfa. Skiplagðar rannsóknir á vistfræði og lífsferli laxa höfðu lítt eða ekki farið fram.“

En menntavegurinn kallaði áfram og svo fór að Sigurður hóf framhaldsnám við Edinborgarháskóla. „Það var töluvert Íslendingasamfélag þegar ég kom þangað út en það var hins vegar að detta botninn úr því vegna þess að þarna var Thatcher að setja skólagjöldin á, svo þetta varð rándýrt. Meðal annars var Árni Matthiesen dýralæknir, og seinna þingmaður og ráðherra, þarna úti. Við höfðum verið saman í brúarvinnu svo við þekktumst og ég gisti hjá honum fyrstu dagana.“

Rannsóknarverkefnið í náminu vann Sigurður á Íslandi og dvaldi því töluvert heima. Hann hélt jafnframt áfram vinnu hjá Veiðimálastofnun með náminu, að hluta. Hann hóf störf sem útibússtjóri í Borgarnesi 1985 sem fyrr segir en námið kláraði hann árið 1987.

Bakkaár-laxinn, stærsti stangveiddi lax sem veiðst hefur á Íslandi. Myndin var tekin þegar sýningin um sögu laxveiða í Borgarfirði var opnuð í Landbúnaðarsafninu á Hvanneyri sumarið 2025. F.v. Ragnhildur Helga Jónsdóttir safnstjóri, Jóhannes Jónu Guðbrandsson sérfræðingur hjá Hafrannsóknastofnun, Anna Heiða Baldursdóttir sýningarstjóri og Sigurður Már. Ljósm. Skessuhorn/bgk

Loftslagsbreytingar hafa veruleg áhrif

Í Borgarnesi starfaði Sigurður í miðju einu mikilvægasta laxveiðisvæði landsins, sannkölluðu hjarta laxveiðinnar á Íslandi. Að því er hann segir eru um 40 prósent allrar laxveiði í landinu á Vesturlandi og helmingurinn af því í Borgarfirðinum.

Á hans starfsárum sem útibússtjóri Veiðimálastofnunar var byggður upp umfangsmikill gagnagrunnur um laxastofna. „Það er gríðarlega mikilvægt og verðmætt að eiga gagngrunna sem þessa til að meta ef eitthvað kemur fyrir, ef einhverjar breytingar verða, til að mynda. Við getum nefnt loftslagsbreytingar sem dæmi.“

Þær breytingar hafa þegar haft veruleg áhrif, segir Sigurður. „Þær hafa valdið því að snjór safnast ekki í fjöll að vetrum og því eru árnar háðar rigningu yfir sumartímann. Það hafa komið töluvert mörg sumur upp á síðkastið sem hafa verið mjög þurr og hafa haft drastísk áhrif, meðal annars á seyðabúskap.“

Breytt viðhorf til veiði

Á þessum upphafsárum Sigurðar í starfi breyttust líka viðhorf til laxveiða, í raun að hluta út úr neyð. „Þegar ég kom í Borgarnes þarna á níunda áratugnum var gamla sjónarmiðið ríkjandi; að veiða á maðk og allur fiskur var drepinn, hann fór beint í reyk eða í frystikistuna og svo var jafnvel hálfri kistu hent á vorin. En það komu upp erfiðleikar á níunda og tíunda áratugnum, laxgengd minnkaði verulega mikið og það þurfti að bregðast við. Besta fiskræktin er að hafa árnar sjálfbærar, og það má nota ýmis ráð til þess. Það er hægt að hafa þann stangafjölda sem passar, það má veiða og sleppa og svo framvegis. Þessa ráðgjöf er hægt að sækja vegna þess að gögn og þekking er núna til staðar.

Þessu var öðruvísi farið hér áður, þá var ráðið bara að sleppa seyðum. Bændur voru að reyna að gera sem best fyrir árnar sínar og vildu jafnvel kynbæta stofna. Það var því kannski fenginn fiskur úr Laxá í Aðaldal til að sleppa í ár á Vesturlandi. Fiskrækt þá var stunduð dálítið eins og kynbætur í sauðfjárræktun, sem passar nú kannski ekki alveg við fisk.“

Áhyggjur af sjókvíaeldi

Óhjákvæmilegt er að spyrja Sigurð, nú þegar hann hefur látið af störfum, um álit hans á laxeldi í sjókvíum. „Eldi í sjókvíum hefur mikla áhættu í för með sér fyrir laxastofnana í ánum. Það sem er kannski verst í þessu er að það er verið að nota stofn frá Noregi í þetta verkefni. Það hafa verið gerðar stúdíur sem sýna að það megi skipta öllum laxastofnum í Evrópu í þrjá hluta hvað varðar skyldleika. Það eru stofnar frá Suður-Evrópu, frá Norður-Evrópu, og svo frá Íslandi. Við erum með einstaka laxastofna, og margir þeirra eru mjög litlir og geta því verið viðkvæmir fyrir kynblöndun. Illu heilli var þessi norski stofn leyfður á Íslandi, þar koma peningalegir hagsmunir til því það var búið að kynbæta hann í Noregi í yfir 20 ár. Það hefði verið æskilegra að nota íslenska stofna en menn greinilega þoldu ekki að bíða eftir því.“

Sigurður segir að hans persónlega skoðun sé sú að náttúran eigi að njóta vafans, og því sé hann andvígur sjókvíaeldi í þeirri mynd sem það sé nú stundað. „Veiðinýting í íslenskum laxveiðiám er alveg hreint gríðarlega verðmæt, og henni er stefnt í hættu ef illa fer í laxeldinu.“

Hann telur þó að tæknilegar lausnir geti dregið úr áhættunni. „En besta leiðin er auðvitað landeldið, það er í algerri sátt við árnar.“

Vestlendingar stoltir af sínum ám

Laxveiði hefur einnig gríðarleg efnahagslegt áhrif fyrir samfélög á Vesturlandi. „Það var gerð rannsókn hjá Háskóla Íslands um efnahagsleg áhrif laxveiða um land allt. Þar kom meðal annars fram að 50 prósent af tekjum bænda á Vesturlandi megi rekja til veiðinýtingar. Ég hef ekki beint yfirlit yfir veiðitekjurnar en það kæmi mér ekki á óvart að beinar tekjur til bænda í Borgarfirði séu þetta 600 til 700 milljónir, jafnvel meira. Síðan eru óbeinar og afleiddar tekjur, þjónusta ýmis konar, sem tengist þessu. Vesturland er vagga laxveiðinnar á Íslandi.“

Spurður hvort hann telji að Borgfirðingar, og Vestlendingar, séu vel meðvitaðir um stöðu svæðisins í þessu samhengi, og einnig um efnahagslegt mikilvægi laxveiðanna í nærsamfélaginu svarar Sigurður því hiklaust játandi. „Það hefur komið víða fram, þeir hafa margir tekið hressilega þátt í mótmælum gegn sjókvíaeldinu til að mynda. Ég held að Vestlendingar séu vel meðvitaðir um þetta og stoltir af sínum ám.“

Að endingu er minnt á að á morgun, fimmtudag, heldur Hafrannsóknastofnun og Landbúnaðarsafnið málþing á Hvanneyri til heiðurs Sigurði Má Einarssyni.

„Vesturland er vagga laxveiðinnar á Íslandi“

Rætt við Sigurð Má Einarsson fiskifræðing sem nú stendur á tímamótum

Rætt við Sigurð Má Einarsson fiskifræðing sem nú stendur á tímamótum