Fjölmargar áskoranir fylgja fækkun fjár og í röðum bænda

Á miðvikudag í liðinni viku var boðað til íbúafundar í Þinghamri í Stafholtstungum. Fundarboðandi var fjallskilanefnd Þverárupprekstrar. Fundurinn var öllum opinn og til umræðu voru málefni upprekstrarfélagsins. Ekki var ákveðin dagskrá heldur lagt upp með að gestir myndu tjá sig um þá stöðu sem bændur eru í samhliða fækkun fjár. Rætt var um ástand fjallgirðinga, bágt ástand rétta og meðal annars rætt hvort komið væri að þeim tímapunkti að hagkvæmt væri að hætta að reka fé á einstaka afrétti til að styrkja aðra. Á fundinn mættu tæplega 50 bændur og landeigendur og sköpuðust talsverðar umræður. Hér verður stuðst við fundargerð sem Logi Sigurðsson umhverfisfulltrúi ritaði á fundinum en einnig ræddi blaðamaður að fundi loknum við Þuríði Guðmundsdóttur bónda á Sámsstöðum sem er formaður fjallskilanefndar Þverárupprekstrar.

**Hátt í 50 manns mættu á fund upprekstrarfélagsins í síðustu viku.**

Gríðarleg fækkun

Upprekstrarmál sauðfjárbænda eru í raun býsna flókin og ólík milli sveita. Fjallskil byggja á venjum og hefð og oft getur verið snúið að taka ákvarðanir um breytingar. Fjallskil eru misjafnlega há milli upprekstrarfélaga og víða gengur fé af bæjum í heimalöndum og þar er því minni sameiginlegur kostnaður t.a.m. við girðingar. Mikil fækkun fjár á síðustu árum kallar þó á endurskoðun. Þuríður á Sámsstöðum segir að til fundarins í Þinghamri í síðustu viku hafi fyrst og fremst verið boðað til að heyra sjónarmið bænda og fá fram almenna umræðu um stöðu mála og skynsamlegar lausnir. „Við stöndum frammi fyrir þeirri staðreynd að fjölmargir bændur hafa hætt búskap eða fækkað fé á nýliðnum árum. Þannig hefur vetrarfóðruðu fé sem heyrir undir upprekstur Þverárréttar fækkað um rúmlega fjögur þúsund á átta árum. Árið 2017 voru 9.087 kindur á fjallskilaseðli en síðasta haust voru þær innan við fimm þúsund. Þegar mest var á afrétti okkar voru 10-11 þúsund vetrarfóðraðar kindur,“ segir Þuríður. „Það hefur fækkað mjög í röðum bænda og þeir eru að eldast. Það má segja að nýliðun í stéttinni sé undantekning fremur en regla. Þegar fólki fækkar í sveitunum þá verða öll bústörfin um leið erfiðari. Meðal annars er erfitt að manna fólk í leitir og skortur er á hestvönu fólki í smalamennskur. Áfram verður þó að leggja á jafn mörg störf leitarmanna því ekki minnkar landið. Þetta þýðir að hver sá bóndi sem enn heldur kindur verður að skaffa fleira fólk í leitir. Sem betur fer hafa margir bændur harðduglega smala á sínum vegum sem koma ár eftir ár til að hjálpa til í göngum og réttum. En þessi mönnun hefur engu að síður þyngst mjög á allra síðustu árum,“ segir Þuríður.

**Sigrún Ólafsdóttir stýrði fundi. Til vinstri er Logi Sigurðsson sem ritaði fundargerð en til hægri við Sigrúnu eru Þuríður Guðmundsdóttir og Einar Guðmann Örnólfsson.**

85 km girðingar

Upprekstrarfélög búa við misjafnlega háan rekstrarkostnað. Á upprekstrarfélagi Þverárupprekstrar hvílir nú 27 milljóna króna uppsöfnuð skuld við aðalsjóð Borgarbyggðar. Þessi skuld er einkum vegna kostnaðar við girðingar og viðhald gangnamannaskála á liðnum árum. „Okkar upprekstur er allur afgirtur sem þýðir að við þurfum að halda við og endurnýja 85 kílómetra af girðingum. Þá er viðhald leitarmannaskála einnig kostnaðarsamt. Fjallskila- og girðingargjöld sem við erum að innheimta duga ekki til að halda í horfinu og greiða niður þessa uppsöfnuðu skuld við Borgarbyggð. Þrátt fyrir það erum við að leggja á hæstu fjallskilagjöldin hér á svæðinu, eða 1.285 krónur á vetrarfóðraða kind. Á sama tíma er til dæmis verið að innheimta 850 krónur í fjallskiladeild Rauðsgilsréttar en ekki nema 265 krónur í Kolbeinsstaðahreppnum. Þá stöndum við frammi fyrir þeirri staðreynd að það þarf að ráðast í mjög kostnaðarsama viðgerð á Þverárrétt. Hún er nú 66 ára gömul, stór og mikil rétt en steypt úr mölinni á bakkanum þar sem hún stendur, sem var ekki gott byggingarefni. Réttin sjálf er því orðin illa farin og versnar hratt vegna frostskemmda þar sem múrinn er að detta utan af henni.“

Aukin áhugi fyrir að skoða sameiningu

Þuríður segir að á fundinum í síðustu viku hafi verið rætt um vilja til þess að sameina afrétti. Helst er þá rætt um að bændur í Hálsaveit og Reykholtsdal hætti að reka fé á Arnarvatnsheiði og sleppi því á afrétt Þverárréttarupprekstrar. Ef af þeirri breytingu yrði myndi öllu fé úr Þverárhlíð, Stafholtstungum, Hvítársíðu, Hálsasveit, Reykholtsdal og Flókadal verða réttað í Þverárrétt og hin forna Fljótstungurétt leggjast af. Undanfarin ár hefur fé sunnan ár farið fjölgandi í Þverárrétt og skýrist það af því að girðingum milli afréttanna hefur ekki verið haldið nægjanlega vel við. Meðal annars liggur niðri hluti fyrrum mæðiveikigirðingar „Þessi breyting var lögð til á fundi fyrir tveimur árum og voru menn sunnan Hvítár þá mjög mótfallnir því. Svo virðist sem sú andstaða fari nú dvínandi og voru tveir bændur af svæðinu sem lýstu þeirri skoðun sinni að þessi breyting væri tímabær. Okkur langar því til að fram fari formleg könnun á vilja til að sameinast um afrétt. Allavega liggur það fyrir að fækkun fjár hafi verið það mikil á síðustu árum að upprekstur Þverárréttar myndi hæglega bera allar kindur bænda á þessu svæði. Ef af þessari breytingu yrði má segja að það myndi bæta ýmis mál sem íþyngja okkur í dag. Í það minnsta myndu fleiri bæir leggja til mannskap í leitir, einni færri rétt yrði að viðhalda og það myndi efla upprekstrarfélagið. Mér heyrðist hljóðið í bændum á fundinum í síðustu viku vera jákvætt í að skoða þetta nánar. Svo er ég heldur ekki frá því að kindurnar vilji þetta sjálfar, ef marka má ásókn þeirra til að fara milli afrétta,“ segir Þuríður.

Orð eru til alls fyrst

Undanfarin haust hefur mikið verið um að fé verði eftir á afréttum að loknum leitum. „Þar spilar veður og skilyrði í leitum stóran þátt en einnig ástand afréttagirðinga. Við höfum til dæmis verið að glíma við að fólk hefur ekki verið að loka hliðum og fé þá náð að renna á milli hólfa. Þá eru einnig illa smöluð eða jafnvel ósmöluð heimalönd sem bendir til þess að jarðeigendur þurfi að taka sig á í þeim efnum. Við höfum blessunarlega verið með góða smala sem ásamt hundum sínum fara í eftirleitir og eru að heimta fé fram eftir öllum vetri. Sumir eru jafnvel að þessu í sjálfboðavinnu, sem er afar þakkarvert. Það er hins vegar afleitt fyrir afkomu sauðfjárbúa ef heimtur að hausti eru sífellt að versna.“

Af fundi upprekstrarfélagsins síðastliðinn miðvikudag er ljóst að bænda í uppsveitum Borgarfjarðar og Mýrasýslu bíður ærið verkefni. Létta þarf störfin sem sífellt færri bændur þurfa að sinna. Mögulega má með auknu samstarfi stuðla að því. Svo eru kostnaðarsöm verkefni framundan því á fundinum kom fram að líklega mun einungis steypan í endurnýjaða Þverárrétt kosta 60-70 milljónir króna, viðhald girðinga verður áfram mikið, en slakt ástand þeirra leiðir til þess að heimtur á fé versna.

„Mér fannst þetta góður og gagnlegur fundur í síðustu viku. Við í upprekstrarfélaginu vildum boða til hans til að ræða málin yfir kaffibolla. Okkar hlutverk er að hlusta á það sem fólk hefur fram að færa og þarna skapaðist góð umræða,“ sagði Þuríður að lokum.

**Við Sámsstaðadilkinn í Nesmelsrétt í Hvítársíðu.**

Bændafundur um upprekstrarmál

Fjölmargar áskoranir fylgja fækkun fjár og í röðum bænda

Fjölmargar áskoranir fylgja fækkun fjár og í röðum bænda