Ítarlega rætt við Halldór Bergvinsson bæklunarskurðlækni á HVE á Akranesi

Valkvæðar liðskiptaaðgerðir á mjöðmum og hnjám hér á landi voru samtals 2.138 árið 2023 og hafa aldrei verið fleiri. Ríflega 16% þeirra voru framkvæmdar á Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi en alls eru framkvæmdar liðskiptaaðgerðir á fimm stöðum hér á landi; Handlæknastöðinni, HVE Akranesi, Klínikinni, Landspítala og Sjúkrahúsinu á Akureyri. Aðgerðum fjölgaði um rúmlega átta hundruð milli ára á landinu, eða um 60%. Miðgildi biðtíma eftir liðskiptaaðgerð fór úr 9,5 mánuðum í 4,6 mánuði á Landspítala frá byrjun til loka árs 2023.

Á Sjúkrahúsinu á Akranesi hefur aðgerðum af þessu tagi fjölgað mjög á síðustu árum. Árið 2021 voru þær 155, árið 2022 voru þær 237 og á síðasta ári voru þær 344, fjölgaði um 45% milli ára sem skýrist af því að ný skurðstofa hafði þá verið tekin í notkun. Á árinu 2024 hafa til þessa eða í byrjun október verið framkvæmdar 280 liðskiptaaðgerðir á Akranesi; 180 fengu nýja hnjáliði og 100 nýja mjaðmaliði. Blaðamaður Skessuhorns gerði sér ferð í liðinni viku og kom við á HVE þar sem á móti honum tók Halldór Bergvinsson sem er einn þriggja bæklunarskurðlækna sem framkvæmir þessar aðgerðir en hinir tveir eru Ingi Hrafn Guðmundsson og Sverrir Þór Kiernan.

Ný skurðstofa breytti miklu

Hver er skýringin á þessari miklu fjölgun liðskiptaaðgerða á Akranesi á síðustu árum? „Árið 2021 gerði heilbrigðisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi að liðskiptasetri og þá var farið í það að fjölga aðgerðum. Það er náttúrulega margþátta að framkvæma þetta, það þarf bæði að fjölga skurðlæknum og skurðstofum og fjölga einnig öllu fólkinu sem vinnur í kringum þetta. Það hefur nú bara orðið til þess að við höfum náð upp í þann fjölda sem við erum komin í þessum töluðu orðum í dag.“

Nú var ný skurðstofa tekin í notkun á HVE á síðasta ári. Það hlýtur að hafa breytt miklu? „Það breytir gríðarlega miklu. Það er í raun og veru hornsteinninn að því að við gátum gert orðið fjórar aðgerðir á dag innan svona eðlilegra tímamarka og er þar af leiðandi þá líka liður í því að geta aukið framleiðsluna á ársgrundvelli. Eins og við stillum þessu upp í dag þá eru ellefu aðgerðir í viku á þremur skurðdögum.“

Meðalaldurinn um 65 ár

Hver er meðalaldur þeirra sem koma í liðskiptaaðgerð til ykkar? „Ég er nú ekki með neina nákvæma tölu um það, en sjálfsagt hægt að taka það saman, en ég gæti ímyndað mér að hann liggi einhvers staðar á bilinu sextíu og fimm ára til sjötugt. Það er svona algengast, við erum með fólk snemma á fimmtugsaldri og upp í fólk sem er komið upp á tíræðisaldur. Þannig að þetta er mjög breytt bil og það er í raun og veru ekki aldurinn sem segir til um hvort fólk geti farið í aðgerð eða ekki heldur bara almennt heilsufars ástand.“

Þið hafið fengið fólk sem er rétt komið yfir fertugt til ykkar? „Við sinnum jafnvel fólki sem er yngra en það, þó það sé ekki endilega komið á það stig að þurfa liðskiptaaðgerð á þeim tíma en þarf að einhverju leyti kannski okkar læknishjálp eða bara almennt utanumhald um liðinn sinn til þess að reyna að seinka því að þurfa að fara í liðskiptaaðgerð.“

Hvað starfa margir að jafnaði við þessar aðgerðir? „Það eru tveir skurðlæknar, einn sérfræðingur í bæklingaskurðlækningum og svo erum við með námslækni frá Landspítalanum. Við erum nýlega búin að fá viðurkenningu sem kennslustofnun hjá heilbrigðisráðuneytinu þannig að við fáum sérnámslækni sem er kominn á seinni stig í sínu sérnámi, kemur oftast hingað í eitt misseri í senn og fær kennslu í liðskiptaaðgerðum og aðstoðar okkur við allar aðgerðir og sinnir þeim málum sem þarf að sinna. Síðan eru það sérfræðingur og sérnámslæknir sem standa með sjúklingnum ásamt skurðhjúkrunarfræðingi sem stendur klæddur með aðgerðinni eins og það er kallað og svo er annar skurðhjúkrunarfræðingur sem aðstoðar án þess að vera klæddur til og hleypur þá og sækir hluti sem þarf að sækja og réttir. Síðan er svæfingahjúkrunarfræðingur sem passar upp á sjúklinginn á meðan á aðgerðinni stendur og þetta eru allir sem eru inni á stofunni í aðgerðinni.“

*Frá heimsókn Willums Þórs Þórssonar heilbrigðisráðherra á HVE árið 2022 en þá var nýja skurðstofan vígð.*

Þrjár til fjórar aðgerðir á dag

En hvernig er svona venjulegur aðgerðardagur á liðskiptadeildinni? „Venjulegur dagur byrjar klukkan átta þegar við höldum flettifund upp á deild. Þá er farið yfir þá sjúklinga sem liggja inni á deildinni, athugað hvernig hefur gengið um kvöldið og nóttina áður og undirbúin útskrift fyrir þá sem eru að fara heim. Svo er gengið á þá sjúklinga og skoðað að allt hafi gengið vel og ef þarf að fjarlægja umbúðir þá er það gert. Síðan í kjölfarið þá koma bæði sjúkraþjálfari sem aðstoðar sjúklinga við fyrstu þjálfunina sem og hjúkrunarfræðingur á deildinni sem gefur þeim útskriftafræðslu. Þá fara skurðlæknarnir yfirleitt inn á skurðstofu og hefst fyrsta aðgerðin yfirleitt í kringum níu. Svo eru gerðar aðgerðir með eins þéttu millibili og mögulegt er þangað til þremur eða og oftast fjórum aðgerðum er lokið. Síðan gengur maður á sjúklingana sem maður skar yfir daginn aftur og kveður þá fyrir daginn og svo er öllu lokið sirka um fjögur.“

Takið þið ekkert hádegishléi? „Við tökum oft hádegishlé milli aðgerða þrjú og fjögur sem lendir oft svona í kringum eittleytið þannig að það er skorið sleitulaust frá níu til eitt, svo tekið stutt hádegishlé og þar á eftir tökum við síðustu aðgerðina. Sjúklingur sem hefur lokið aðgerð fer síðan inn á vöknun og er þar í sérstöku eftirliti, á meðan annað hvort áhrifin af mænudeyfingunni er farin að minnka eða þegar hann er búinn að jafna sig af svæfingunni. Svo þegar hann vaknar þá er hann keyrður inn á deild, hann fær að borða og svo í rólegheitunum þegar mátturinn er kominn til baka í fæturna fær hann að fara á fætur og fara á klósettið og svo framvegis. Hann sefur eina nótt og fær síðan þjálfun og útskriftarfærslu daginn eftir.“

Eru sjúklingar fljótir að ná sér eftir svona aðgerð? „Það er náttúrlega mjög persónubundið, allir sjúklingar koma til okkar átta vikum eftir aðgerð í lokaskoðun og það gefur okkur möguleika ef það er eitthvað sem vantar upp á hvað endurhæfinguna varðar. Þá er hægt að grípa inn en langoftast gengur þetta bara mjög vel. Flestir sjúklingar sem ég hitti hérna á endurkomunni eru búnir að losa sig við hækjurnar og búnir að losa sig við öll verkjalyfin eftir um átta vikur. Svo er allur gangur á því hversu snemmt það var, hvort það var eftir eina viku eða síðar en í langflestum tilfellum þá er fólk tilbúið til útskriftar eftir átta vikur þó að batinn sé í sumum tilfellum aðeins lengri.“

Sjúklingarnir mjög ánægðir

Halldór segir að Sverrir Þór Kiernan yfirlæknir hafi tekið við góðu búi af Jóni Ingvari Ragnarssyni sem hafði gert liðskiptaaðgerðir mjög lengi á HVE. Sverrir Þór kom inn með nýja þekkingu og nútímalegri nálgun í liðskiptaaðgerðum frá Háskólanum í Lundi í Svíþjóð þar sem Sverrir Þór og Halldór störfuðu báðir. „Við breyttum örlítið fyrirkomulaginu í tengslum við aðgerðirnar, bæði hvað varðar undirbúninginn fyrir lyfjagjöfina, aðgerðatæknina og síðan eftirfylgnina. Það hefur skilað því að sjúklingarnir eru mjög ánægðir. Það gengur vel hjá okkur að útskrifa sjúklingana daginn eftir, þeir eru tilbúnir og þetta gengur bara almennt mjög vel. Stór hluti af því er náttúrlega fólkið sem við störfum með hérna því sjúklingurinn er mjög vel undirbúinn þegar hann kemur. Hann er búinn að fá fræðslu frá öllum þeim sem koma að honum, hvort sem það er hjúkrunarfræðingur eða svæfingalæknir eða sjúkraþjálfari. Það er búið að fræða sjúklinginn nákvæmlega um hvernig ferlið verður, hann fær með sér kynningarbækling þar sem stendur einnig nákvæmlega um hvernig ferlið er og hvers er að vænta. Þannig að sjúklingurinn veit nákvæmlega hvað er að fara að gerast þegar hann kemur hingað og er svo með nákvæmar upplýsingar og leiðbeiningar um það hvernig hann á að haga sér við heimför.“

Forsendur geta breyst

Í upphafi árs 2023 biðu tæplega tvö þúsund einstaklingar eftir liðskiptaaðgerðum hjá opinberum heilbrigðisstofnunum og langflestir þeirra höfðu beðið lengur en 90 daga. Nú er staðan allt önnur, þetta hlýtur að vera ánægjuleg þróun? „Vissulega, ég held að það hafi styst biðlistarnir á langflestum opinberum stofnunum og það er betra fyrir alla. Einn af ókostunum við það að hafa svona langan biðlista er að sjúklingurinn eins og við öll breytumst á þeim tíma sem líður. Þannig að þó sjúklingur sem er metinn í júní 2022 er ekki endilega sami sjúklingur og hann er í júní 2024 þegar kemur að aðgerðinni. Forsendurnar gætu hafa breyst og það þýðir jafnvel önnur uppvinnsla eða jafnvel að það sé ekki ábending fyrir aðgerðinni lengur. Þetta þýðir það í dag að þegar biðlistinn er svona mikið styttri þá er þéttara frá upprunalegu heimsókninni að aðgerðinni sjálfri og þar af leiðandi auðveldara fyrir spítalann í heild sinni að undirbúa sig fyrir aðgerð sjúklingsins. Fyrir utan það sem er eiginlega höfuðatriðið í þessu er að sjúklingurinn þarf ekki að bíða eins lengi eftir aðgerðinni sinni þannig að það skiptir gríðarlega miklu máli fyrir alla. Það eru margir sem kannski kjósa að bíða aðeins lengur af því að það hentar þeim betur hvað lífsspilið varðar en svo eru sumir sem þurfa að komast í aðgerð sem allra, allra fyrst. Þar er til dæmis ungt fólk sem er að detta út af vinnumarkaði vegna þess að liðurinn þeirra aftrar þeim frá því að sinna vinnunni sinni þannig að það skiptir ótrúlega miklu máli að geta gripið svoleiðis einstaklinga og hjálpað þeim fljótt til þess að skila þeim aftur inn í sín daglegu störf og rútínu.“

Skessuhorn hefur fengið nokkrar ábendingar frá einstaklingum sem hafa komið í aðgerð til ykkar og þeir eru einróma um að allt starfsfólk ykkar sé til fyrirmyndar, undirbúningur og aðstoð sé til fyrirmyndar og fólkið hlýlegt í alla staði. Þið leggið mikið upp úr góðri þjónustu við sjúklinga, er ekki gaman að heyra svona hrós? „Jú, það er virkilega gaman að heyra það og við fáum reglulega að heyra það, við skurðlæknarnir, þegar sjúklingarnir koma í endurkomu til okkar að starfsfólkið hafi sinnt þeim vel í gegnum sjúkrahússvistina og hafi mætt þeim með miklum hlýhug. Sjúklingunum hafi fundist ótrúlega vel um það hugsað og það er nákvæmlega okkar upplifun líka. Þetta er náttúrlega teymisvinna og skurðlæknarnir gætu aldrei gert þetta sjálfir allt saman heldur er alveg ótrúlega mikilvægt að hafa gott fólk í kringum sig og við höfum það svo sannarlega.“

Fjölbreytt vinna

Er þetta skemmtilegt starf? „Já, þetta er virkilega skemmtilegt starf og ég hugsa að það væri erfitt að leggja svona langt nám á sig fyrir eitthvað sem væri ekki skemmtilegt. Ég er búinn að sýsla við þetta í allmörg ár og kollegar mínir lengur en ég. Þetta er fjölbreytt vinna þó svo að utanaðkomandi geti fundist þetta vera nokkurn veginn sami hluturinn. Hver sjúklingur er einstakur og hver mjöðm og hvert hné er einstakt þannig að þau hafa öll sínar áskoranir sem við tökumst á við þegar við erum að gera aðgerðirnar. Við viljum fá sem nákvæmustu niðurstöðu og notum til þess sérstök skapalón sem við notum á röntgenmyndirnar til þess að endurskapa þá „anatómíu“ sem sjúklingurinn hefur. Að því leytinu er þetta ekki eins og að skipta um bremsudiska eða klossa í bíl heldur þarf maður að finna nákvæmlega hvernig gerviliðurinn á að sitja til þess að passa og henta hverjum sjúklingi fyrir sig. Þó svo þetta sé, innan gæsalappa, bara að skipta um mjöðm eða hné þá eru ótrúlega margir litlir þættir sem liggja þarna á bak við sem ef vel tekst snúa að því að sjúklingurinn verði ánægður með aðgerðina.“

Datt niður á góða lausn

Ef við horfum aðeins til baka, hvenær kemur þessi tækni fyrst fram á sjónarsviðið? „Þróun gerviliða hefur verið í tugi ára, jafnvel hundruð ára, en gerviliður í mjöðm í því formi sem hann er í dag kemur fyrst fram á sjónarsviðið um það bil árið 1963 hjá Englendingi sem hét Sir John Charnley og hann þróaði þennan gervilið sem við notum í dag. Gerviliðirnir hafa lítið breyst frá gerviliðnum sem hann þróaði á sínum tíma vegna þess að hann einfaldlega datt niður á mjög góða lausn. Það sem hefur kannski breyst hvað mest eru efnin sem eru notuð, bæði hvað varðar málminn og einnig líka plastefnin og steypuna.“

Halldór kemur inn á það að framkvæmd liðskiptaaðgerða á Íslandi hófst snemma á áttunda áratugnum á Landspítalanum en hvað gerði fólk fyrir þann tíma? „Þá var það bara stafurinn og svo að leggjast í kör,“ segir Halldór og brosir. „Þetta var byltingarkennd meðferð sem kom þarna fram og sjúklingar þurftu að vera gjörsamlega farlama til að geta fengið nýjan lið sem gerði fólk stundum verkjalaust á nokkrum vikum. Mjaðmaliðskiptaaðgerð hefur verið kölluð aðgerð aldarinnar eða „Operation Of The Century“ vegna þess að þetta þótti svo ótrúlegt inngrip að geta gert þetta og skilað þeim árangri sem það gerði.“

Áfram mjög mikil eftirspurn

Hvernig horfa næstu ár fyrir ykkur? „Við sjáum fyrir okkur að halda áfram með svipaðan fjölda aðgerða og helst myndum við vilja auka við þær aðeins en þörfin fyrir að halda þessum fjölda liðskiptaaðgerða áfram er mikil. Þörfin fyrir liðskipti næstu árin verður mikið aukin, bæði vegna þess að við erum að eldast og við erum að vera hressari eftir því sem við verðum eldri og fram á ævikvöldið. Þá eru kröfurnar hjá ungum einstaklingum að hafa vel virka liði orðnar meiri þannig að það verður meira gert af liðskiptaaðgerðum hjá yngra fólki þar sem þess er þörf. Að sama skapi verður einnig gert meira af liðskiptaaðgerðum hjá þeim sem eldri eru vegna þess að þeir eru hressari og hafa líka kröfur á að geta spilað sína golfhringi og svo framvegis. Þannig að það verður áfram mjög mikil eftirspurn eftir liðskiptaaðgerðum og ég held að opinberi geirinn megi alls ekki slá af í sínum kröfum hvað varðar að geta framkvæmt þær aðgerðir sem þeir eru að gera í dag. Því annars lendum við bara aftur í lengri biðlista sem við höfum á síðustu árum verið að reyna að vinna okkur upp úr þannig að það er gríðarlega mikilvægt að við náum að halda dampi í þessum aðgerðum,“ segir Halldór Bergvinsson að endingu.

„Þörfin fyrir fjölda liðskiptaaðgerða verður áfram mikil“

Ítarlega rætt við Halldór Bergvinsson bæklunarskurðlækni á HVE á Akranesi

Ítarlega rætt við Halldór Bergvinsson bæklunarskurðlækni á HVE á Akranesi