Ítarlegt viðtal við Vilhjálm Birgisson, formann Verkalýðsfélags Akraness. Félagið fagnar nú 100 ára afmæli

Verkalýðsfélag Akraness fagnar 100 ára afmæli sínu á næstunni en það var stofnað 14. október árið 1924. Í tilefni dagsins verður opið hús næsta föstudag, 11. október, milli klukkan 13 og 17 á skrifstofu félagsins á Þjóðbraut 1. Þar verður boðið upp á léttar veitingar og gestir leiddir um húsakynnin til að skoða gamlar myndir og muni frá starfsemi félagsins í um hundrað ár. Um kvöldið verða svo tónleikar í Bíóhöllinni með Helga Björns og Reiðmönnum vindanna sem hefjast klukkan 20.30 og eru í boði VLFA. Blaðamaður Skessuhorns kíkti við á skrifstofu VLFA í síðustu viku og ræddi við formann félagsins, Vilhjálm Birgisson, í tilefni þessara merku tímamóta.

*Starfsmenn á skrifstofu VLFA, f.v: Dagbjört Guðmundsdóttir, Elín Theodóra Reynisdóttir, Inga Maren Ágústsdóttir og Ólöf Vigdís Guðnadóttir. Ljósm. vaks*

Risastórt afrek

Er þetta ekki merkilegt afrek að ná því að verða hundrað ára? „Jú, ég held það sé óhætt að segja að þetta sé risastórt afrek enda er Verkalýðsfélag Akraness eitt af elstu stéttarfélögum á Íslandi. Alþýðusamband Íslands er einungis örfáum árum eldra heldur en Verkalýðsfélag Akraness en ASÍ var stofnað árið 1916. Við erum búin að vera við lýði lengi og höfum haft ótrúleg áhrif í raun og veru miðað við stærð stéttarfélagsins. En þetta er merkilegt að því leytinu til að þetta er stofnað árið 1924 hér af örfáum einstaklingum sem voru náttúrlega að há töluvert öðruvísi baráttu heldur en er háð í dag þar sem lífsbaráttan var mun harðari. En það má kannski segja að þau réttindi sem fólk telur sjálfsögð í dag eru tilkomin vegna baráttu þessa fólks sem setur þetta á laggirnar á sínum tíma. Ég held það sé mikilvægt fyrir nútímann ef þannig má að orði komast að innbyrða þá baráttu sem frumkvöðlarnir háðu hér á árum áður við allt önnur skilyrði heldur en við erum að berjast við í dag.“

Samanlagður starfsaldur á skrifstofunni 66 ár

Þú hefur verið formaður frá því í nóvember 2003 eða í næstum 21 ár. Þegar þú horfir yfir farinn veg ertu ánægður með það sem þú hefur áorkað í þínu starfi? „Já, ég ætla að leyfa mér að segja það en það er alveg ljóst að formaður í stéttarfélagi er ekki neitt ef hann hefur ekki félagsmennina með sér enda byggist barátta í stéttarfélögum upp á samstöðu og við höfum verið mjög samheldin í stjórn félagsins alveg frá fyrsta degi. Við höfum verið einstaklega heppin með það starfsfólk sem hefur unnið hérna enda er starfsmannaaldur hér mjög hár. Það er gaman að segja frá því að samanlagður starfsaldur okkar á skrifstofunni er 66 ár og það segir ansi mikið. Það er ekki mikið um það að fólk sem kemur til starfa hjá félaginu taki ákvörðun um að fara eitthvert annað sem eru líka viss forréttindi og kannski segir mikið um starfsandann sem hér ríkir. Hann er mjög góður og þetta er gefandi starf. Við erum að þjónusta fólk hér á hverjum einasta degi, hittum marga og reynum að aðstoða fólk eins og við mögulega getum. Oft eru þetta mjög erfið mál og þau eru margvísleg. Þetta lýtur að veikindum fólks, þetta lýtur að því að fólk er hlunnfarið í launum og þetta er allt þar á milli. Frá því að við tókum við árið 2003 þá höfum við haft það að markmiði að reyna að auka réttindi okkar félagsmanna eins og kostur er. Þannig að ég held ég verði að segja það bara alveg hreint út að ég er mjög ánægður með hvar Verkalýðsfélag Akraness stendur í dag.“

Kvennadeild VLFA á sjöunda áratugnum. Aftari röð frá vinstri: Sigurlaug Stefánsdóttir, Kristín Kristinsdóttir og Gréta Gunnarsdóttir. Fremri röð frá vinstri: Herdís Ólafsdóttir, Guðrún Diðriksdóttir og Bjarnfríður Leósdóttir. Úr 100 ára afmælisriti VLFA.

Höfum skilað góðum árangri

Eitthvað sem stendur kannski mest upp úr eftir allan þennan tíma? „Það er svo ótrúlega margt sem stendur upp úr. Auðvitað er það oft svona það sem er næst manni sem stendur upp úr. Það eru til dæmis síðustu kjarasamningar og kjarasamningarnir þar á undan árið 2022 sem skiluðu taxtahækkunum umtalsvert. Við höfum haft mikil áhrif á aðkomu stjórnvalda og sveitarfélaga samhliða kjarasamningum sem ég held ég geti fullyrt að Verkalýðsfélag Akraness hefur átt mjög stóran þátt í. Það kom til dæmis í minn hlut í síðustu samningum og í samningunum þar á undan að vera dálítið í forsvari í samskiptum við stjórnvöld. Við náðum ótrúlegum árangri til dæmis í síðustu samningum þar sem verið var að hækka fæðingarorlof, barnabætur og hámarksgreiðslur úr ábyrgðarsjóði launa. Það var sérstakur vaxtastuðningur og heildarpakkinn var metinn á áttatíu milljarða til stuðnings kjarasamningnum enda hefðum við aldrei getað farið þessa vegferð sem við fórum núna síðast nema með aðkomu stjórnvalda og sveitarfélaga. Við erum með fríar skólamáltíðir, ég held að allir sem hafa fylgst með því máli sjái að Verkalýðsfélag Akraness var fremst í þeirri baráttu við sveitarfélögin og við stjórnvöld þannig að við höfum skilað góðum árangri að mínum dómi.“

*„Tafarlausa stöðvun verðbólgu!“ Kröfuganga á Kirkjubrautinni snemma á níunda áratugnum. Agnar Jónsson formaður gengur fremst. Úr 100 ára afmælisriti VLFA.*

Búin að innheima tvo milljarða vegna vangreiddra laun

Félagsmönnum hefur fjölgað úr 1600 í yfir 3200 frá því þú tókst við. Hver heldur þú að sé skýringin á því? „Það sem við reynum að hafa að leiðarljósi þegar fólk kemur hingað og leitar eftir þjónustu hjá okkur er að reyna að tryggja að allir fari hér út sáttir og það er nú svo magnað að geta sagt frá því að það er nánast undantekningarlaust sem okkur tekst það. Þegar við fáum erindi um einhver mál þá reynum við að svara því strax hratt og vinna hratt í málunum eins og kostur er. Oft getur tekið tíma að þurfa að vísa málum í lögfræðilega innheimtu þar sem það getur svo tekið marga mánuði að ná inn vangreiddum launum. Ég hef haldið svona utan um það hvað við erum búin að innheimta vegna vangreiddra launa frá 1. janúar 2004. Þetta er upp undir tveir milljarðar þar sem fólk hefur komið hingað vegna kjarasamningsbrota og ágreinings um túlkun á kjarasamningum. Ég bara fullyrði það að ef ekki hefði verið fyrir tilstuðlan stéttarfélagsins þá hefði launafólkið ekki fengið þessa fjármuni sem þarna eru.“

Sammála um að vera ósammála

Villi segir einnig að félagið hafi oft þurft að fara með fyrirtæki fyrir dómstóla og svona miðað við stærð félagsins þá séu þau það stéttarfélag sem hefur farið hvað oftast. „Því það er stundum samkomulagsatriði á milli atvinnurekenda og stéttarfélagsins að þegar menn verða sammála um að vera ósammála um túlkun á kjarasamningum þá erum við bara með vinnulöggjöf sem kveður á um að fara með það í hið lögformlega ferli sem getur verið félagsdómur eða dómstólar. Það er oft gert bara í mesta bróðerni þar sem menn eru ósammála um túlkunina og ég hef til dæmis ef ég man þetta rétt farið með Norðurál sex frekar en sjö sinnum fyrir dómstóla. Það hefur oft verið gert, ekkert í óþökk við stjórnendur, heldur höfum við bara verið sammála um að þurfa bara að láta skera úr því hvor okkar hefur rétt fyrir sér. Það er skemmst frá því að segja að ég held að Verkalýðsfélag Akraness hafi í 98% tilfella haft rétt fyrir sér í þeim málum.“

Veit aldrei hvað dagurinn ber í skauti sér

En hvernig er venjulegur dagur í starfi hjá Villa Bigg? „Maður veit í raun og veru aldrei hvað dagurinn ber í skauti sér. Þessi dagur, ef ég byrja bara á þessum, þá óskaði félagsmaður þess að hitta mig núna klukkan níu í morgun. Það var bara erfitt mál sem laut að vinnustað sem viðkomandi er að vinna á og hann vildi fá ráðleggingar um það hver væri réttarstaða hans og hvaða leiðir hann gæti farið. Ég ætla ekki að fara nánar út í það um hvað málið snerist eðli málsins samkvæmt en þetta eru bara málin sem við erum að kljást við. Síðan erum við náttúrlega bara að beita áhrifum okkar, vekja athygli á hinum ýmsu málum sem lúta að hagsmunum launafólks og heimila. Verkalýðsfélag Akraness hefur til dæmis verið mjög áberandi í fjölmiðlaumræðu sem lýtur að hinum ýmsu málum sem skipta launafólk miklu máli eins og húsnæðismálin, vaxtamálin, verðtrygginguna og öll þessi mál. Við höfum látið þetta mikið til okkar taka. Ég sat til dæmis meðal annars í sérfræðingahópi um afnám verðtryggingar árið 2014 fyrir hönd Verkalýðshreyfingarinnar og hef setið í hinum ýmsu nefndum sem lúta að hagsmunum launafólks. Þannig að dagurinn er í raun og veru bara óskrifað blað ef þannig má að orði komast. Hér koma fjölmargir á hverjum einasta degi og það eru tugir manna sem hringja hingað. Við erum að veita svo víðtæka þjónustu sem lýtur að bæði réttindum og síðan í gegnum sjúkrasjóðina og orlofssjóðina okkar. Við höfum verið að auka húsakost félagsins í orlofshúsunum gríðarlega. Við eigum orðið fimm hús í Húsafelli, við erum með þrjár íbúðir á Akureyri og við erum að leigja þetta út langt undir kostnaðarverði til að gefa fólki færi á því að komast í orlof með ódýrari hætti.“

Oft sem mikið gengur á

Miðað við hvað maður sér í fjölmiðlum þá virðist starf verkalýðsforingja vera endalaust þras og oft hasar. Er þetta ekki erfitt starf á köflum? „Jú, ég get alveg sagt það hér og nú að það er oft sem mikið gengur á og sérstaklega ef félögin eru mjög stórir þátttakendur í opinberri umræðu. Verkalýðshreyfingin er ekki með löggjafarvaldið. Það liggur hjá Alþingi og það er okkar að veita aðhald að framkvæmdavaldinu og stjórnvöldum á hverjum tíma og benda á hvað betur megi fara. En við höfum ekki þetta vald að breyta lögum og setja hér fram frumvörp og annað slíkt. Þannig að það er stundum dálítill misskilningur í því hversu mikið verkalýðshreyfing getur gert á hverjum tíma fyrir sig en verkalýðshreyfingin getur svo sannarlega haft mikil áhrif í því að leiða hluti til betri vegar eins og síðustu ár og áratugir sýna. Allt þetta sem hefur áunnist eins og fæðingarorlofið, orlofslögin, veikindarétturinn og vinnulöggjöfin, þetta er allt komið fyrir tilstuðlan verkalýðshreyfingarinnar.“

Þarft að hafa kjark og þor

Villi kemur einnig inn á það að í þessu starfi þurfi að hafa mjög harðan skráp en hann er algjörlega orðinn ónæmur fyrir öllu svoleiðis og oft herði það hann bara ef hann fær gagnrýni. „Við höfum blessunarlega notið þess að félagsmenn hafa staðið með okkur sem skiptir öllu máli en þú þarft líka að hafa kjark og þor til þess að segja hlutina eins og þeir eru. Það er ábyrgðarhluti að vera forystumaður í stéttarfélagi, það er ábyrgðarhlutur að ætla sér að fara kannski með fólk í stórar vinnudeilur og sjá ekki fyrir endann hvernig sú vinnudeila muni enda. Við höfum farið í þó nokkur verkföll í gegnum tíðina, við fórum til dæmis í mjög langt verkfall vegna yfirvinnubanns í Elkem á sínum tíma og höfum tekið þátt í fjölmörgum verkföllum með sjómönnum. Síðan er það einnig hlutverk stéttarfélaganna að verja atvinnulífið og atvinnuréttindi og það er eitt af stóru verkefnunum sem stéttarfélögin standa fyrir. Það er ekkert sveitarfélag í mínum huga sem hefur þurft að þola jafn miklar árásir á atvinnulífið eins og við Skagamenn. Við höfum þurft að horfa upp á það á Akranesi að mætir menn hafa talað um að það eigi að loka þessum fyrirtækjum uppi á Grundartanga og nota orkuna í eitthvað annað. Hér erum við búin að missa allan sjávarútveginn okkar í burtu. Nú síðast var gjaldþrot Skagans 3X þannig að það hefur verið mjög hart sótt að okkur. Hvalveiðarnar voru teknar af okkur bara fimm mínútum áður en vertíðin átti að hefjast. Og hvað gerði Verkalýðsfélag Akraness þá? Jú, það hélt hér fjölmennan fund á gamla Kaupfélaginu þar sem um fjögur hundruð manns mættu og það komust færri að en vildu. Fundurinn var sýndur í beinni útsendingu á visir.is og samkvæmt mínum upplýsingum þá hafa yfir fjörutíu þúsund manns horft á fundinn þar sem við kölluðum á alla þingmenn kjördæmisins. Þetta er hlutverk stéttarfélagsins, að verja atvinnuréttindi okkar félagsmanna og verja það að sveitarfélagið okkar verði ekki fyrir meiri búsifjum heldur en það hefur nú þegar orðið fyrir.“

Þarf að kunna að lesa rétt út úr öllum tölum

Spurður hvort honum finnist gaman í vinnunni segir Villi að hann hlakki yfirleitt til að mæta í vinnuna á hverjum einasta degi og það er kannski vegna þessarar miklu fjölbreytni sem er fólgin í starfinu. „Það er alltaf eitthvað um að vera í þjóðlífinu, hækkandi vextir, lækkandi vextir, aukið lóðaframboð og svo framvegis. Þetta er allt sem að maður þarf að setja sig rosalega mikið inn í. Maður þarf að kunna að lesa rétt út úr öllum tölum því það versta sem forystumaður í stéttarfélagi lendir í er að fara fram með staðlausa stafi um einhverja hluti. Ég fylgist mjög vel með öllum hagtölum, með öllu því sem Hagstofan er að birta, bæði varðandi verðbólgu, launavísitölu og ráðstöfunartekjur heimilanna og skuldastöðu heimila og fyrirtækja. Allt þetta skiptir máli því grundvallaratriðið er það og það er mín afstaða að hagsmunir launafólks og fyrirtækja fara saman í níutíu og níu prósentum tilfella. Það skiptir verkalýðshreyfinguna og launafólk miklu máli að fyrirtækjum gangi vel og séu með góð rekstrarskilyrði. Það er þannig sem við eigum möguleika á því að ná í aukna hlutdeild frá fyrirtækjunum ef að þeim gengur vel því ef fyrirtækjunum gengur ekki vel þá bæði eiga þau erfitt með að hækka laun og eiga líka erfitt með að fjölga störfum. Þannig að allt heldur þetta saman þannig að við tökumst á þegar kjarasamningar eru lausir.“

Það þarf að standa vörð um hvert einasta starf

Villi kemur einnig inn á það að hann líti svo á að svo vinni menn bara saman að sameiginlegum hagsmunum þessara mála. „Margir héldu að ég væri að ganga erinda stóriðjunnar þegar ég var að berjast fyrir því að hækkanir á raforku yrðu ekki með þeim hætti að það myndi ógna atvinnuöryggi minna félagsmanna. Ég var svo sannarlega ekki að ganga erinda fyrirtækisins, ég var að ganga erinda minna starfsmanna og félagsmanna. Þau eru fólgin í því að ef raforkuverð hefði hækkað þetta mikið eins og gerðist hér fyrir örfáum árum síðan þegar Elkem hafði í hyggju að hætta starfsemi á Íslandi vegna þess að raforkuverðið var orðið óhagstæðara heldur en það var úti í Noregi. Þetta var staðan og þetta er hlutverk okkar, að benda á þetta og vekja athygli á þessu. Við skulum bara átta okkur á því að ef við Akurnesingar hefðum ekki stóriðjuna núna upp á Grundartanga þá gætum við bara slökkt ljósin, þá væri þetta bara búið spil hér á Skaganum. Þess vegna þarf að standa vörð um hvert einasta starf á Akranesi og við þurfum að fjölga þeim. Þar finnst mér og ég ætla að vera pínu svona leiðinlegur hvað það varðar. Mér finnst bæjaryfirvöld þurfa að einblína meira á það að laða að fyrirtæki inn í bæinn því ekkert sveitarfélag getur staðið undir aukinni velferð án þess að það verði verðmætasköpun samhliða.“

*Forsíðu afmælisritsins prýðir mynd af málverki eftir Bjarna Þór Bjarnason þar sem verið er að þurrka saltfisk á Breiðinni.*

Gefa út afmælisrit

Starfsmenn VLFA eru alls fimm en auk þín starfa fjórar konur sem skrifstofufulltrúar við hin ýmsu störf. Er góð stemning á skrifstofunni? „Já, það er góð stemning og við reynum að vinna saman og hlaupa í öll verk. Við erum að gefa út gríðarlega flott 100 ára afmælisrit sem einn af okkar starfsmönnum, Dagbjört Guðmundsdóttir, hefur séð um veg og vanda að. Hún er menntuð sem þjóðfræðingur og hefur lagt mikla vinnu í þetta afmælisrit þar sem saga félagsins er rakin í máli og myndum. Ég veit að það eru margir sem munu hafa gaman af því að lesa þessa sögu. Þar er til dæmis ein skemmtileg saga sem ég vissi ekki af. Ég held að það hafi verið árið 1925, þegar félagið er í raun og veru nýstofnað, að þá ákvað félagið að kaupa lóð niður á Breið í svokölluðu Lambhúsasundi hjá Skarfavör og keypti þá lóð á átján hundruð krónur. Þetta var svona hugsað sem hugsanleg uppbygging félagsins á þessari lóð og var töluverður blettur. Síðan lenti félagið í fjárhagslegum erfiðleikum og þurfti að selja lóðina ellefu árum síðar og selur Haraldi Böðvarssyni hana á fimmtán hundruð krónur. Þannig að þetta er skráð í fundargerðabók sem tap upp á þrjú hundruð krónur á sínum tíma. Þetta er svona bara til að sýna fram á það hvernig þessi lífsbarátta hefur verið hjá þessu fólki á sínum tíma en það væri gaman að eiga þessa lóð í dag. Ég veit hver á hana í dag þannig að ég ætla að minna hann á að hann skuldar okkur alla vega þrjú hundruð krónur, uppfærðar!“

Finnst gaman í golfi

En hvað gerir þú svona fyrir utan vinnu til að slaka á frá amstri dagsins? „Ég hef náttúrlega verið mjög mikill áhugamaður um golf, hef spilað mikið golf og það er fátt sem hefur veitt mér meiri ánægju að komast út á golfvöll og labba þar í kyrrðinni. Ég skal fúslega viðurkenna það að ég nánast spilaði ekkert í sumar. Hluti af skýringunni er sú að kjarasamningsgerðin hjá okkur dróst töluvert fram á sumarið og einhvern veginn þá náði ég mér bara ekki í gang eftir það. Ég ætla að vona það að það lagist á næsta ári en undanfarin sumur hef ég reynt að spila golf og það er fátt betra.“ En hvað með útihlaupin, ertu hættur að hlaupa um götur bæjarins? „Ég hef ekki hlaupið núna í nokkur ár en maður er svona eins og jójó í þyngdinni, fer upp og niður. En ég á mjög auðvelt með að taka þetta af mér. Þegar ég tek ákvörðun um það þá tekur það mig yfirleitt bara skamman tíma þannig að ef ég bít eitthvað í mig þá fer ég mjög létt með það. Ég hljóp á tímabili upp á hvern einasta dag hringinn í kringum Akranes og fékk viðurnefnið Forrest Gump í einu svona átaki en mér finnst mjög gaman að hlaupa. Svo er það fjölskyldan og vinirnir, við Þórhildur eigum á annan tug barnabarna og það líður nánast ekki ein einasta helgi án þess að það sé ekki eitt barnabarn eða fleiri í gistingu. Þannig að það fer gríðarlega mikill tími í það hjá okkur en það gefur lífinu mikið gildi.“

Eftirminnilegar ferðir eldri félaga

Í september var árleg ferð eldri félaga VLFA sem að þessu sinni var vestur á Snæfellsnes. Er þetta ekki skemmtileg hefð? „Þetta er rosalega skemmtileg hefð og það eru margar ofboðslega eftirminnilegar ferðir sem við höfum farið í. Við höfum farið til Vestmannaeyja og við erum búin að fara norður í land að Blönduósi og vestur í Stykkishólm og marga fleiri staði. Við höfum tvisvar sinnum farið á Bessastaði og það er mikil upplifun fyrir eldri félagsmenn okkar að koma þangað. Mér er það mjög minnisstætt þegar við fórum í fyrsta skiptið þangað og þá tók Ólafur Ragnar Grímsson á móti okkur öllum og þar var boðið upp á létta drykki, snittur og hann tók í höndina á öllum. Hann labbaði síðan með okkur um Bessastaði og sýndi okkur hátt og lágt sögu Bessastaða og þetta var ógleymanleg ferð. Við gerðum þetta svo aftur fyrir tveimur árum síðan og þá tók Guðni Th. Jóhannesson á móti okkur og þar var ein eldri kona sem treysti sér ekki að fara út úr rútunni. Mér er mjög minnisstætt þegar við erum að kveðja og við segjum Guðna frá því að það væri ein kona út í rútu, sem var elsti félagsmaður félagsins þegar þetta var og er nú nýlátin, og hann segir: „Ég verð að fá að hitta þessa konu og hann labbaði inn í rútu og tók létt spjall við hana og þetta var alveg ógleymanleg stund fyrir hana. Þessar ferðir hafa sterkar rætur í félaginu og við förum á hverju einasta ári nema í heimsfaraldrinum en að öðru leyti höfum við alltaf farið. Þetta er algjörlega eldri félagsmönnum okkar að kostnaðarlausu og þetta er bara þakklætisvottur sem við erum að sýna þessu fólki fyrir þeirra framlag í þágu félagsins.“

Staðan er sterk og björt

Að lokum, hvernig er staða félagsins á þessum tímamótum? Félagið í dag er gríðarlega sterkt, ekki bara fjárhagslega heldur einnig félagslega. Við höfum haft það fyrir venju að þegar afkoma félagsins er góð þá aukum við styrkina eða hækkum styrkina. Við fjárfestum í fleiri sumarhúsum og höfum aukið sumarhúsakostinn gríðarlega. Félagslega erum við líka mjög sterk og við erum með sterkar stoðir í okkar atvinnulífi sem er stóriðjan á Grundartanga sem er okkar langstærsti vinnuveitandi. Vissulega eigum við fjölmarga félagsmenn einnig hjá Akraneskaupstað og Hvalfjarðarsveit og fleirum þannig að staða félagsins er sterk og björt og ég sé ekki neitt annað en að félagið eigi eftir að halda áfram að vaxa og dafna,“ segir Vilhjálmur Birgisson að lokum.

„Það er ábyrgðarhluti að vera forystumaður í stéttarfélagi“

Ítarlegt viðtal við Vilhjálm Birgisson, formann Verkalýðsfélags Akraness. Félagið fagnar nú 100 ára afmæli

Ítarlegt viðtal við Vilhjálm Birgisson, formann Verkalýðsfélags Akraness. Félagið fagnar nú 100 ára afmæli