Kíkt við í lambaskoðun á Dalsmynni í Eyja- og Miklaholtshreppi

Fyrirsögnin vísar til þeirrar spurningar sem jafnan er ofarlega í huga sauðfjárbóndans. Svo þegar féð kemur af afrétti að hausti tekur við allskyns fjárrag og smám saman skýrist hvernig lömbunum hefur gengið að vaxa og bæta sig á afréttinum. Lambaskoðanir og sláturtíð er nú í fullum gangi um allt land. Blaðamaður Skessuhorns ákvað að fá leyfi til að fylgjast með sauðfjárdómum part úr degi á bænum Dalsmynni í Eyja- og Miklaholtshreppi í síðustu viku. Anja Mager á Dýrastöðum í Norðurárdal tók að sér að mæla féð á bænum og slegist var með henni í för.

*Atli og Anja skoða í tölvunni hvernig bakvöðvinn lítur út.*

Sauðfjárdómar

Tilgangur sauðfjárdóma er að veita upplýsingar sem nýtast fyrst og fremst til að velja fé með það í huga að bæta skrokkgæðin. Dómstigin á að verðlauna þá einstaklinga sem skara fram úr með tilliti til holdfyllingar, hóflegrar fitusöfnunar, ullargæða og séu jafnframt hraustir og heilbrigðir. Megin tilgangurinn er að raða upp gripum innan hjarðar í gæðaröð. Við val á ásetningslömbum gegna dómarnir lykilhlutverki til að velja þá einstaklinga úr hjörðinni sem skara framúr. Einnig þarf að taka tillit til fleiri eiginleika þegar ásetningslömb eru valin svo sem ætternisupplýsingar um frjósemi og mjólkurlagni.

Við dóma á hrútum eru gefin stig fyrir 9 atriði (haus, háls & herðar, bringa & útlögur, bak, malir, læri, ull, fætur og samræmi). Gimbradómurinn er einfaldari þar sem gefin eru stig fyrir þrjá til fjóra eiginleika, en valkvætt er hvort samræmi gimbra sé metið. Áður en gripir eru stigaðir skulu þeir vigtaðir, ómmældir og vinstri framfótarleggur mældur eftir því sem við á.

*Halla Guðmundsdóttir setur allar tölur á blað.*

Megintilgangur

Lambadómar byggðir á ómmælingum hafa leitt til mikilla framfara hvað varðar ræktun betra vaxtarlags íslenska fjárins. Þetta eru mikilvæg verkfæri til þess að rækta vöðvamikið fé með hóflegri fitu. Með þessum hætti hefur bóndinn áhrif á gæði framleiðslunnar. Þá er hluti af dómnum tengdur skoðun á heilbrigði svo sem bitgallar, fótagallar eða eistnagallar. Þriðji hlutinn er síðan mat á ullinni. Ætíð skal þó haft í huga að ekki skal einblína á einstaklingsdóminn við líflambaval. Best er að láta dæma eingöngu þau lömb sem standast aðrar kröfur sem ásetningslömb svo sem að ætternismat fyrir mjólkurlagni og frjósemi sé fullnægjandi. Annað gildir þó ef um er að ræða söfnun á upplýsingum fyrir ákveðna hrúta, hvort sem um er að ræða afkvæmarannsóknir innan bús eða söfnun á upplýsingum um sæðingastöðvahrúta. Það er mikilvægt fyrir alla sem nota sæðingar að sem best mynd fáist á það hvernig stöðvahrútarnir reynast.

Haustið 1998 varð ákveðin bylting í framkvæmd ræktunarstarfsins í sauðfjárrækt hér á landi þegar víðtæk þátttaka bænda hófst í afkvæmarannsóknum. Á þessum tímapunkti var farið að byggja niðurstöður afkvæmarannsókna á nýjum mæli- og matsaðferðum á skrokkgæðum. Hér er annars vegar átt við ómsjármælingar á lifandi lömbum og hins vegar EUROP kjötmats flokkunarkerfið sem tekið var í upp sláturhúsum haustið 1998. Síðan þá hafa afkvæmarannsóknir verið markvisst notaðar til að velja fyrir aukinni holdfyllingu og minni fitu og óhætt að fullyrða að þetta starf hefur skilað miklum framförum frá því að það hófst.

Dómari frá Austur Berlín

Anja Mager er fædd í Austur Berlín en eftir að múrinn féll ákváðu foreldrar hennar að ferðast eins mikið og þeim var unnt. Árið 1997 var ferðinni heitið til Íslands en Anja heillaðist strax af landinu en hún réði sig sem vinnukonu á Dýrastöðum í Norðurárdal árið 2003. Árið 2007 flutti hún alfarið til Íslands og hóf nám í búvísindum við Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri haustið 2012. Meðfram öðrum störfum byrjaði Anja árið 2019 að dæma og hefur hún unnið við dóma á hverju hausti síðan þá.

Dalsmynni

Til stóð í þessari ferð að dæma féð á Dalsmynni í Eyja- og Miklaholtshreppi. Jörðin er ríflega 800 hektarar að stærð þar sem helmingur landsins er vel gróið fjalllendi en niðurlandið er að mestu gott mýrlendi. Ræktunarland er um 80 hektarar og eru ábúendur þau Halla Guðmundsdóttir, hjónin Atli Sveinn Svansson, sonur Höllu, og Guðný Linda Gísladóttir og börnin þeirra, þau Aron Sölvi og Hrafndís Viðja. Þá er Guðmundur Rúnar Svanssson, bróðir Atla, nú að byggja nýtt íbúðarhús á jörðinni. Í Dalsmynni hefur lengst af verið blandaður búskapur; kýr, kindur og hross en árið 2004 var ákveðið að breyta fjárhúsum í lausagöngufjós með mjaltagryfju og um leið fækkaði fénu töluvert enda ekkert fjárhús lengur til staðar. Fékk féð til afnota hluta af flatgryfju og hlöðu, en árið 2012 voru byggð 200 fm fjárhús og gengur féð á taði.

*Anja opnar svæðið til að mælitækið komist að baki lambsins.*

Verkið undirbúið

Til þess að framkvæmdin við sauðfjárdómana taki sem stystan tíma er lögð áhersla á að skoðunin sé vel undirbúin. Tiltækt er naglfast borð undir ómsjánna og aðgengi að rafmagni. Gott ljós er á staðnum og sæti fyrir starfsmenn eftir þörfum. Lömbin þurfa að vera vigtuð áður en til skoðunar kemur. Við stærri skoðanir er yfirleitt úthlutað tveimur starfsmönnum; ómmælingamanni og dómara. Til þess að verkið gangi greiðlega fyrir sig þarf bóndinn helst að útvega fjóra aðstoðarmenn; tvo íhaldsmenn, einn sem dregur að og einn ritara. „Við þurfum eiginlega að komast í rafmagn,“ segir Anja og Atli Sveinn er fljótur að klifra upp vegg í fjárhúsinu og kemur rafmagni á tölvuna. Halla Guðmundsdóttir mætir svo á svæðið, rétt eins og hún væri að kenna í Laugargerðisskóla, með skrifblokk undir hendi og skriffæri í vösum. Anja setur matarolíu á sérútbúna Coka Cola flösku, tekur upp tommustokk og ræsir tölvuna. Tveir stólar eru fengnir, einn fyrir Önju og hinn fyrir aðstoðarmann sem dregur lömbin og heldur þeim. Guðný Linda bætist í hópinn, vinafólk þeirra hjóna kemur að aðstoða en Arkadiusz og Martyna koma frá Póllandi og búa nú í Laugargerði. Guðmundur Rúnar bætist loks í hópinn og er þá allt tilbúið og fullmannað.

Nákvæmar mælingar

Atli Sveinn, Arkadiusz og Guðný sjá um að draga fram lömbin, Guðmundur Rúnar skipuleggur og skiptir upp lömbunum, Halla sér um að rita allar þær upplýsingar sem Anja kallar upp. „Það er svo oft að ég kem ekki á réttum tíma en nú er ég sest niður og er tilbúin. Gjörðu svo vel,“ segir Anja og Atli Sveinn dregur fyrsta lambið til hennar. „Ég var að koma frá Snartarstöðum í Lundarreykjadal og er fullbókuð þessa viku. Ég er mikið bókuð langt fram í október,“ segir Anja. „Ég mæli alltaf bakvöðva, tek í raun mynd af kótilettunni, mæli hversu þykkur vöðvinn er, hversu þykkt fitulagið fyrir ofan vöðvann er. Svo gef ég einkunn hvernig vöðvinn er lagaður. Hvort að hann sé beinn og þykkur út eða hvort að hann sé að skreppa saman og mjókka. Svo mæli ég legginn, þukla lambið og gef einkunn,“ segir Anja en fyrsta lambið er óvenju rólegt í höndum Atla. Halla skráir niður þær tölur sem Anja les upp, en ávallt er spurt um þyngd hvers lambs. Arkadiusz dregur næsta lamb og er tekið eftir því að þetta lamb er ekki eins rólegt og hið fyrsta.

*Á tölvuskjánum sést lengd bakvöðvans, þykktin og útlit.*

Kíkirinn á lofti

Halla er með um 35 fullorðnar kindur en Atli og Guðný eru með um 75 ær og svo nokkra hrúta. „Getur þú kallað í mig hvað lömbin eru þung,“ kallar Anja meðan blaðamaður truflar aðstoðarfólkið. „Lambið er 42 kíló,“ segir Halla. „Þessi er með flottan vöðva. Þessi er búin og næsti takk,“ segir Anja og blæs ekki úr nös.

En vantar margt fé af fjöllum? „Tvær ær með lömbum og kannski þrjú til fjögur lömb sem okkur vantar,“ svarar Atli og Höllu vantar eitthvað svipað. „Meðan að það vantar í hópinn þá heldur maður áfram að leita. Svo er alltaf verið að svipast um eftir fé þó við séum búin að heimta okkar. Það má alltaf búast við að fé sé komið inn á dal eða í fjallið. Kíkirinn er því á lofti fyrir morgunmat, eftir hádegi og svo seinni partinn, eða mjög reglulega. Svo er farið og leitað bæði gangandi og á fjórhjóli,“ segir Guðný. Fleiri aðstoðarmenn mæta á staðinn en dóttir Atla og Guðnýjar ásamt frænku hennar koma sér fyrir en dótturinni langar sjálfri að draga sína eigin lömb fyrir Önju.

*Anja nefnir við Guðnýju og Atla að þetta lamb sé nokkuð vænt.*

Góð miðað við árferðið

Anja spyr hvort að lömbin séu léttari en í fyrra. „Hjá okkur er hópurinn misjafn, fleiri létt lömb en í fyrra, en svo eru þung lömb líka. Þegar ég hugsa um það, þá kemur á óvart hvað þau eru góð miðað við árferðið í vor og sumar. Mér fannst ekkert varið í að sjá þau sem voru að koma heim fyrir um hálfum mánuði síðan, en núna þegar við erum búin að taka á þeim og skoða þau, finnst mér þau vera í ágætis holdum,“ segir Guðný. Halla nefnir að það sé ekki mikið af vesalingum nema þá hjá þeim sem hafa lent í einhverju veseni. Um 80 lömb fara í slátrun hjá Atla og Guðnýju og um 50 lömb frá Höllu. Þarna fannst Önju tilvalið að bjóða blaðamanni að þukla sjálfur á einu lambinu. „Langar þig til að prófa einu sinni að taka í lærin,“ nefndi Anja. Þó svo að blaðamaður hafi hálfpartinn alist upp á sveitabæ, þá hefur hann ekki verið mikið í því að þukla á lömbum. „Þú verður að þukla aðeins ofar, alveg þar til þú mætir hinu lærinu og síðan getur þú fundið bakið, en hendin þín er hreinlega ekki nægilega stór til að þukla á öllu bakinu,“ sagði Anja við blaðamann sem fékk þarna eldskírn í sauðfjárdómum. Áfram hélt þetta vel smurða færiband, aðstoðarfólkið og Anja virtust ná mjög vel saman. Blaðamaður þakkaði vel fyrir sig. „Þú ferð ekkert fyrr en þú færð kaffi,“ kallaði Halla en því miður gafst ekki tími í kaffi að þessu sinni, en þangað til næst.

*Hrafndís Viðja Atladóttir dregur lambið sitt til skoðunar.*

*Anja setur dass af matarolíu á bak lambsins til að ómskoðunin verði sem best.*

Hvernig ætli lömbin verði í haust?

Kíkt við í lambaskoðun á Dalsmynni í Eyja- og Miklaholtshreppi

Kíkt við í lambaskoðun á Dalsmynni í Eyja- og Miklaholtshreppi