Viðtal við Ingibjörgu Daníelsdóttur kennara og bónda á Fróðastöðum í Hvítársíðu sem birtist í Skessuhorni árið 2014

Nú þegar nemendur og starfsfólk Grunnskóla Borgarfjarðar á Varmalandi í Borgarfirði fara í jólafrí kveður einn af kennurum skólans eftir að hafa kennt þar frá haustinu 1978. Sá kennari sem um ræðir er Ingibjörg Daníelsdóttir á Fróðastöðum í Hvítársíðu. Hún segir gott komið í kennslunni. Ingibjörg fer á eftirlaun sextug að aldri, snýr sér að búskapnum og öðru því sem að höndum ber. „Það er ekkert gaman að vera með gamlan kennara. Margt hefur breyst. Tækninni fleygir fram og það getur verið snúið fyrir þann sem alinn er upp við sveitasíma að átta sig á græjunum sem nemendur eru með – er þetta sími, tölva eða myndavél? Eða kannski allt í senn? Óhjákvæmilega breikkar því bilið milli mín og nemendanna eftir því sem aldursmunurinn eykst. Þetta á einnig við líkamlega. Ég hef t.d. oft farið með krakkana í gönguferðir. Núna finn ég að getan til þess hjá mér er farin að verða minni en áður. Það er ekkert gaman að vera með gamlan og haltan kennara. Þegar maður er hættur að geta gert allt sem mann langar til sem kennari þá er ekkert sniðugt að halda áfram. Það er líka ömurlegt að bíða með að hætta þar til allir eru orðnir hundleiðir á manni,“ segir hún kankvís á svip.

Kvíðir ekki eftirlaunaárunum

Ingibjörg vill þó ekki verða misskilin. Hún viðurkennir fúslega að henni þyki mjög gaman að kenna. „Ég held ég muni samt ekki sakna kennslunnar þó ég sé mjög þakklát fyrir að hafa varið starfsævinni eða svo stórum hluta hennar í hana. Þetta hefur verið mjög gefandi. En þetta er orðið ágætt.“

Við sitjum í eldhúsinu á Fróðastöðum þar sem Ingibjörg býr með Þorsteini Guðmundssyni. Hann er vélaverktaki af ætt Húsfellinga. „Við höfum búið saman í 25 ár og eigum tvær dætur fæddar 1990 og 1992. Ásta er sú eldri. Hún nam búvísindi á Hvanneyri og starfar nú hjá Líflandi í Reykjavík. Unnur yngri systir hennar stundar nám í jarðfræði við Háskóla Íslands.“

Ingibjörg segir að hún kvíði ekki verkefnaleysi nú þegar hún lætur af störfum sem kennari. „Það er nóg að gera hér á jörðinni. Svo er líka mjög blómlegt hér núna í uppsveitum Borgarfjarðar. Það er svo margt að gerast eða í burðarliðnum í alls kyns uppbyggingu. Sjálf erum við með 150 vetrarfóðraðar kindur, hesta til gamans og nokkrar hænur. Það verður gaman að geta sinnt fénu betur. Ræktunarþátturinn hefur svolítið setið á hakanum hjá okkur vegna anna við önnur störf. Ég ætla líka að fara aðeins í Háskólann á Bifröst og mennta mig. Hugsanlega mun ég koma upp einhvers konar heimasölurekstri hérna á Fróðastöðum, selja afurðir beint frá búinu. Á Bifröst er nú búið að setja á stofn matvælabraut þar sem læra má hvernig svona fyrirtæki er sett upp. Mig langar að fræðast um það, taka þau námskeið sem mér finnst áhugaverðust og gagnlegust fyrir mig.“

Sama ætt setið Fróðastaði í nær 400 ár

Ingibjörg tók við Fróðastöðum af foreldrum sínum. Engin ætt mun hafa búið samfellt jafn lengi á neinum bæ í Borgarfjarðar- og Mýrasýslum. „Ég var einhvern tímann að leika mér að fletta í Borgfirskum æviskrám. Þar gat ég rakið forfeður mína hér á Fróðastöðum alveg fram til um 1630. Mér finnst ég finna fyrir nærveru þeirra þegar ég fer um jörðina. Hér eru gamlar tóftir, öskuhaugur og aðrar mannvistarleifar. Fyrir nokkrum árum þegar grafið var fyrir íbúðarhúsi sem stóð rétt hjá gamla bæjarstæðinu komu upp forn skæri sem hafa verið mikill kostagripur og ég á í dag hér uppi á stofuvegg. Ég hugsa stundum til þess hve einhver formóðir mín hefur orðið miður sín að tapa þessum skærum sem ég á í dag.“

Þann 8. desember síðastliðinn voru liðin 60 ár síðan Ingibjörg fæddist á Fróðastöðum. „Faðir minn var héðan. Hann hét Daníel Brandsson. Það er hans ætt sem hefur búið hér mann fram af manni. Móðir mín hét Unnur Pálsdóttir. Hún var af Austurlandi en kom hingað ung kona sem farkennari í sveitinni. Hún kynntist þá föður mínum. Hann var vetrarmaður í Síðumúla hér í Hvítársíðu en þar var kennt hluta úr vetri. Þau bjuggu svo í Fróðhúsum við Svignaskarð í nokkur ár. Þar fæddist elsta systir mín 1939. Svo fluttu þau hingað og tóku við Fróðastöðum af Sveinbjörgu föðursystur min. Hún flutti hins vegar í Reykholtsdal ásamt manni sínum þar sem þau byggðu nýbýlið Runna. Hérna fæddust svo næstu tvær systur mínar, þær Sigríður og Gerður, í torfbænum sem þá var enn búið í. Þær eru átta og tíu árum eldri en ég þannig að við erum fjórar og ég langyngst.“

Gönguferð með ungum og öldnum inn Kjarardal.

Þurfti harðfylgni og dugnað við uppbyggingu

Þegar Ingibjörg kom í heiminn 1954 var gamla sveitamenningin óðum að víkja fyrir nútímalegri búskaparháttum. Aldamótakynslóðin svokallaða sem var fólkið fætt um og upp úr árinu 1900 lagði hart að sér við að byggja landið upp. „Foreldrar mínir byggðu allt upp hér og ræktuðu eins og reyndin var með svo margt annað fólk til sveita sem var af þessari kynslóð. Þetta fólk vann geysilega mikið. Þau voru með hefðbundið bú, bæði kýr og sauðfé. Pabbi sagði mér eitt sinn frá því þegar þau byggðu fjósið að það stóð nær tilbúið síðla hausts árið sem taka átti það í notkun. Það lá á að fara að setja kýrnar inn til vetrarvistar. Ekki var mögulegt að nota áfram torffjósið. Þá stóð hann og glerjaði glugga nýja fjóssins að kvöldi til í haustmyrkrinu og notaðist við kertaljós svo hann gæti unnið. Mér finnst þetta svolítið merkileg og myndræn saga sem sýnir hve vinnuálagið var mikið. Fólk varð að vinna meira en myrkranna á milli.“

Það var ekkert sjálfgefið í lífsbaráttu alþýðufólks á Íslandi á fyrri hluta og um miðbik síðustu aldrar. „Þegar foreldrar mínir bjuggu í Fróðhúsum við Svignaskarð þá voru þau bara ungt fólk sem var að reyna að koma undir sig fótunum í lífinu. Þá fór mamma að kenna eitt ár í Skorradal. Elstu systur minni – Birnu – var einfaldlega komið í fóstur til móðursystur minnar í Hafnarfirði. Foreldrar mínar sáu hana ekki aftur fyrr en hún var bæði farin að ganga og tala. Síðan gerðist þetta aftur eftir að foreldrar mínir fluttu hingað að Fróðastöðum og átak hófst við að koma hér upp betra búi á jörðinni. Þá var Birna send til annarrar móðursystur minnar vegna þess að mamma var ráðin sem farkennari hér í Hvítársíðu. Þar sem vegalengdir eru miklar og hestar voru einu farartækin þá dvaldi hún á þeim bæjum sem hún kenndi á og ekki var möguleiki fyrir pabba að sjá um búið ásamt því að sinna fjögurra ára barni. Svona var einfaldlega lífsbaráttan um og upp úr seinna stríði.“

Menntun til að eiga tekjumöguleika með búskap

Ingibjörg ólst upp í Hvítársíðunni en var í heimavistarskóla á Varmalandi þar sem hún átti síðar eftir að verða kennari í nærfellt fjóra áratugi. „Síðan fór ég í Reykjaskóla í Hrútafirði og svo suður til Reykjavíkur í Menntaskólann við Tjörnina sem þá var. Að því loknu lá leiðin í Kennaraháskólann. Mig langaði að búa hér á Fróðastöðum en vildi ekki þurfa að eiga allt undir búskapnum. Ég vissi vel hvernig nánast allar tekjur af búrekstrinum fóru aftur til baka í að standa straum af kostnaðinum við hann. Hugsunin hjá mér var sú að það yrði auðveldara að komast af ef hægt yrði að afla tekna utan búsins. Þá kom kannski ekkert annað til greina en að fara í kennaranám. Það var þó ekki svo fjarlægt því móðir mín var kennari. Einnig föðursystur mínar og pabbi sem hafði sömuleiðis fengist við kennslu.“

Þegar Ingibjörg hóf störf við Varmalandsskóla þá var hann allur annar en í dag. „Þarna var heimavist og maður var stundum á vakt allan sólarhringinn. Samt var gaman að vinna við þessar aðstæður og ekki alveg laust við fortíðarþrá þegar rifjaðar eru upp minningar. Ég held að ekki væri möguleiki á að hafa þetta fyrirkomulag í dag. Þó held ég að heimavistarlífið hafi verið gott fyrir mörg börn en kannski örugglega erfitt fyrir sum og þá einkum þau yngstu. Heimavistin hætti endanlega fyrir rúmum 20 árum. Margir kvöddu hana með söknuði. Krakkarnir sem höfðu verið nokkur ár á heimavist þegar hún var lögð niður mótmæltu því formlega við sveitarstjórn. Þau sendu bréf, sennilega 13 ára gömul. Þarna höfðu myndast sterk félagsleg tengsl á milli barnanna, þau höfðu verið saman svo lengi. Þetta var mjög skemmtilegur tími.“

Hefur kennt tveimur ættliðum

Það er margs að minnast úr skólastarfinu. Starfssvæði Varmalandsskóla náði vestur á Mýrar. „Eitt var það sem kallað var heimanám. Þá voru bekkirnir til skiptis í skólanum og heima. Þær vikur sem börnin voru heima þurftu þau einnig að sinna lærdómnum. Til þess að aðstoða og fylgjast með fór kennari í heimsókn til þeirra. Ég var svo heppin að fá að sinna þessu um árabil. Börnin drógu upp bækurnar sínar og sýndu mér hvað þau voru búin að vera dugleg. Það var mjög gefandi og gagnlegt að koma svona heim til þeirra, hitta foreldrana og fá kaffi og spjalla. Þarna mynduðust vináttubönd sem vara enn.“

Í heimanáminu gátu sveitabörnin fengið öðruvísi verkefni en þeim var falið að gera í skólanum. „Ég man eitt sinn þegar ég lét þau hafa það verkefni að skrifa nú niður nöfnin á öllum fjöllunum sem þau sáu heiman frá sér. Ég leit frekar á þetta eins og það horfir við héðan úr Hvítársíðunni þar sem við sjáum örfá fjöll og áttaði mig ekki á því hvílík fjallasýn er af Mýrunum. Krakkarnir þar skiluðu löngum listum með fjallanöfnum. En þetta var mjög skemmtilegt. Sum þeirra uppgötvuðu jafnvel að þau gátu séð Skessuhorn heiman að frá sér,“ segir Ingibjörg og brosir við.

Á þessum tæpu fjórum áratugum segist Ingibjörg hafa náð að kenna tveimur ættliðum. „Mörg þeirra sem ég kenni nú eiga foreldra sem ég fylgdi gegnum grunnskólann og kenndi á sínum tíma.“

Börn hafa gott af áskorunum

Námsgreinar Ingibjargar eru íslenska og náttúrufræði. Í síðarnefnda faginu hefur hún leitast við að beita ákveðnu raunsæi við kennsluna. „Ég fer til dæmis alltaf með innmat úr sauðfé niður í skóla og sýni börnunum. Það er viss áskorun að koma við þetta. Skera hjartað og rannsaka hjartalokurnar, eða blása upp lungun. Eitt sinn unnum við verkefni um Snorra Sturluson. Þá vorum við meðal annars að reyna að búa til mat eins við héldum að hefði verið borðaður á hans tíma. Þetta var um miðjan vetur og hér á bænum var kind sem þurfti að lóga þar sem hún var veik. Þá kom þessi hópur sem sá um matargerðina til forna hingað og tók þátt í sláturvinnunni. Ég myndi ekki leggja í svona núna. Þetta er orðið svo fjarlægt sumum börnum og fullorðnum í dag. Sennilega er hæfilegt að sýna þeim bara líffærin.“

Ingibjörg hefur einnig lagt áherslu á að börnin njóti útivistar. Hún hefur farið með þau í gönguferðir þar sem þau eru útbúin með bakpoka og nesti. „Á svona ferðum fræðast þau um landið og náttúruna. Þetta hefur líka öðrum þræði verið til að þau viti hvað það er að vera þreyttur og svangur eftir svona volk útivið. Sum börn finna aldrei orðið fyrir slíku í dag. Ég held að það sé mjög hollt að börn reyni svolítið á sig og finni þannig hvers þau eru megnug og æfist í að takast á við það sem þeim finnst erfitt. Auðvitað er ég ekki að kalla eftir því að þau meiði sig og að sjálfsögðu þarf að fara varlega.“

Að skipta nestinu varð ný reynsla

Ingibjörg segir að langar göngur með börnin úti í náttúrunni veiti mörgum þeirra nýja reynslu. „Til dæmis man ég eftir einni ferð þar sem við fórum úr Haukadal yfir í Fornahvamm. Þetta var að vori til, frekar blautt og þungt færi. Það var svona á mörkunum að þau hefðu það af án þess að gefast upp. Sum voru búin með nestið sitt. Þá var svo gaman að sjá hvað þau urðu góð hvert við annað. Þau fóru að skipta nestinu sem eftir var á milli sín. Sum sem ekki sögðust borða ost gerðu það nú samt í neyð og svo framvegis. Einhvern veginn varð þetta félagslega andrúmsloft allt öðruvísi í hópnum við þetta. Það er gott að þau komist aðeins í kynni við svona því það er orðið svo sjaldgæft að það reyni verulega á. Ég held að þeim hafi eftirá þótt þetta mjög gaman og eigi frá þessu dýrmætar minningar. Við höfum farið í fleiri svona leiðangra.“

Ingibjörg segir að henni þyki hún hafa verið afar heppin að hafa valið þetta starf og þennan skóla sem hún hefur unnið við. „Skólinn býr að því hvað hann á gott bakland í nánasta samfélagi og hjá þeim foreldrum sem hafa átt börn í skólanum. Það skilar sér m.a. í frábærum nemendum. Að lokum langar mig að segja að krakkarnir sem ég hef verið að kenna í vetur nesta mig út í „lífið“ með sérstaklega góðum minningum sem gott verður að ylja sér við þegar ég fer að takast á við verkefni þar sem hugsanlega gæti reynt á þolrifin.“

mþh

Ingibjörg ásamt Þorsteini Guðmundssyni sambýlismanni sínum á þaki Borgarfjarðar, toppi sjálfrar Baulu. Hana klifu þau ásamt dætrum sínum og smalahundinum á Fróðastöðum.

Úr sarpi: Hættir kennslu eftir 36 ára starf við Varmalandsskóla