Við höldum áfram að grípa niður í gömul viðtöl í Skessuhorni. Í Jólablaði árið 2016 birtist ítarlegt viðtal við alþýðukonuna Eliveigu Ástu Kristjánsdóttur í Borgarnesi, Ellu eins og hún jafnan var kölluð. Rætt var um lífið og listina að eldast. Ella lést í apríl á þessu ári.

Hún er fædd í desember 1935 og uppalin í Dalsmynni í Eyjahreppi á Snæfellsnesi þar til hún náði 12 ára aldri. Þá selja foreldrar hennar jörðina og flytja í Kópavog þar sem þau eru meðal frumbyggja í bæ sem rétt er að byrja að verða til í sveitinni við voginn. Hún var í hópi fyrstu nemenda í Kársnesskóla þegar hann tekur til starfa. Á sumrin fær hún þó áfram að vera til aðstoðar þeim Möggu og Guðmundi sem keypt höfðu Dalmynni og hafið þar búskap. „Magga vorkenndi mér ósköp mikið þegar fjölskyldan fór. „Þú greyið ert skilin hér eftir í klónum á mér ásamt hinum skepnunum,“ sagði hún við mig en brosti í kampinn, enda var hún innst inni að stríða mér. Hún Magga í Dalsmynni var orðheppin og skemmtileg kona, bjó til vísur um mig sem ég skrifaði niður og á enn og reyndist mér afskaplega vel.“ Þannig mælir Elíveig Ásta Kristjánsdóttir þegar blaðamaður sest niður með henni í húsinu hennar við Sæunnargötu í Borgarnesi. „En í guðanna bænum kallaðu mig Ellu,“ segir hún. „Við erum tvær Elíveigar í landinu, heitum báðar eftir sömu konunni. Við erum sammála um að með okkur hætti þetta nafn og eftir okkur verði ekki skírt. Það er reynsla okkar beggja að fólk getur ekki ritað þetta nafn rétt og er því klæmst á því út og suður. Því er best að það máist út úr þjóðskrá eftir okkar daga,“ segir hún Ella. Hún er afskaplega áhugaverð eldri kona, ekki síst fyrir frjálslega lífssýn, æðruleysi og þor til að lifa lífinu lifandi. Hún gerir það sem henni lystir hverju sinni. Eftir að hún varð að hætta þátttöku á vinnumarkaði keypti hún sér tölvu, spilar í henni bridds við annað áhugafólk út um allan heim, tekur virkan þátt í ýmsu félagsstarfi og gefur vinum sínum bíltúr í afmælis- og tækifærisgjafir.

*Ella og Sverrir á sínum yngri árum í Húsafelli.*

Magga dó ekki ráðalaus

En víkjum fyrst að uppvextinum í sveitinni. Foreldrarnir voru bæði Snæfellingar og er Ella yngst sex systra. Þegar föður þeirra þótti útséð með að nokkur dætranna vildi taka við búi í Dalsmynni ákvað hann að selja jörðina og flytja í þéttbýlið. „Vafalítið hafa þau valið Kópavog vegna þess að þar var enn strjálbýlt. Pabbi fékk vinnu á hreppsskrifstofunni en vann síðar hjá skattinum. Eftir það fluttu þau á Akranes og var hann þar í ein tólf ár skattstjóri og fulltrúi á Skattastofu Vesturlands þar til þau fluttu aftur til Reykjavíkur 1966 og vann þar sömu vinnu til dauðadags. Þegar við fluttum í Kópavog, sem þá var að byrja að byggjast upp sem þorp, var skólinn í samkomuhúsinu. Mér þótti Kópavogurinn fremur leiðinlegur. Alla þjónustu þurfti að sækja til Reykjavíkur; sund, fermingarfræðslu vestur í bæ og leikfimi í Miðbæjarskólann. Finnbogi Rútur Valdimarsson og Hulda kona hans voru þá allt í öllu í Kópavogi og svo var Þórður á Sæbóli hreppsstjóri. Pabbi fékk vinnu hjá þessum yfirvöldum bæjarins.“ Aðspurð um uppvöxtinn í Dalsmynni segir Ella hann hafa verið allt í lagi, enginn leið skort og öllum leið vel, en þó var ótti í fólki vegna lömunarveikinnar sem þá herjaði víða. „Barnaskólinn var um tíma hjá okkur í Dalsmynni en síðan á fleiri bæjum eftir það. Systur mínar voru svo hver á fætur annarri að fara til náms í kvenna- eða húsmæðraskólum og smám saman fækkaði í kotinu. Mikill vinskapur var milli bæja og meðal annars var þá prestur í Söðulsholti séra Þorsteinn Lúter Jónsson en séra Árni Pálsson tók við af séra Þorsteini. Magga sagði mér ýmsar fréttir eftir að ég hætti að vera þar, hún hafði gaman af hvað Hlynur og Þórólfur Árnasynir komu oft hjólandi upp að Dalsmynni og þar var alltaf nóg af börnum á öllum aldri til að leika sér við.

Ella rifjar upp þegar félagsheimilið Breiðablik var vígt, líklega sumarið 1948 eða 49. „Allir fóru náttúrlega til að vera við vígsluna. Möggu fóstru minni þótti ég ekki eiga nógu fínt til að fara í. Ég átti ágæta blússu. Hún tekur þá svart efni úr kistli, fór á hnén á gólfinu, sneið efnið og klippti gat í það mitt, bætti í teygju og úr varð hið laglegasta pyls á stelpuna á algjörum met saumatíma. Hún dó ekki ráðalaus hún Magga í Dalsmynni.“

*Ella á góðri stund ásamt sonum sínum og tengdadætrum.*

Urðu vinir í sveitinni

Ung réði Ella sig í ráðskonustarf með vinnuflokkum Rafveitunnar sem fóru víðsvegar um Vesturland. „Það var nú meiri vitleysan. Ég hafði náttúrlega aldrei sjálf þurft að elda, átti svo mikið af eldri systrum að slíkt hafði einhvern veginn aldrei lent á mér. Ég kunni ekki einu sinni að kveikja upp í kolaeldavél. Þetta reddaðist þó einhvern veginn með hjálp aldraðrar konu sem hét Guðný og bjó í kofa handan við Laxá, en vinnuhópurinn var í sláturhúsinu við Laxá. Ég átti eftir að fara sem eldabuska víðar, til dæmis í Grundarfjörð og Ólafsvík. Þá var verið að leggja rafmagn fyrir Búlandshöfða þó ekki væri þar vegur. Þetta var sumarið 1955 ég svaf í tjaldi það sumar. Einnig fór ég seinna fjórar ferðir yfir Kjöl með Íshestum. Í eldhúsbíl frá Guðmundi Jónassyni fór ég ferð, sem hét „Askja + Sprengisandur“. Þá prófaði ég einu sinni að vinna á skrifstofu Ríkisspítalanna en fann strax að skrifstofustarf ætti ekki við mig.“

Ein af systrum Ellu var Lilja sem ung flutti að Bæ í Borgarfirði og giftist Halldóri Þórmundssyni. Halldór kom úr stórri fjölskyldu og var einn af þríburum sem fæddust þar en þar fæddust einnig tvennir tvíburar. Ella heyrði talað um fjórtán börn á þrettán árum. Hún fór að heimsækja Lilju í gamla húsið í Bæ.„Þar bjuggu þau í hálfu gamla húsinu. Þá var tvíbýli þar og húsinu hafði verið skipt í tvennt eftir miðju þótt það hentaði engan veginn miðað við skipulag þess. Í þessum ferðum kynntist ég Borgfirðingum og réði mig í kjölfarið í kaupavinnu á nokkrum bæjum, meðal annars var ég í Nýja-Bæ, á Hvítárbakka, í Brautartungu og á Gullberastöðum í Lundarreykjadal hjá Þorsteini Kristleifssyni og Kristínu konu hans þegar þau voru að byggja nýtt hús. Ég man svo vel þegar þau fluttu saltið til að byrja með yfir í nýja húsið. Það boðaði gæfu að gera slíkt.“

Ýmist var Ella í inni- eða útiverkum, eða blöndu af hvoru tveggja, eins og tíðkaðist með kaupakonur í sveitum í þá daga. Þegar hún var kaupakona á Hvítárbakka eignast hún vin sem síðar átti eftir að verða förunautur hennar, Sverrir Vilbergsson. „Við vorum lengi að dinglast saman sem vinir en það var ekki fyrr en 1954 sem við settum upp hringa. Og giftum okkur 1956. Sverrir hafði verið á Vatnshömrum sem barn en eftir það heimilisfastur hjá Kristleifi á Stóra-Kroppi. Þarna í uppsveitunum eignuðumst við fjölmarga vini sem ég á enn. Þegar Sverrir var um tvítugt slasaði hann sig illa í baki þegar verið var að byggja íbúðarhúsið hjá Einari og Sveinu í Runnum. Þau meiðsli áttu eftir að hrjá hann og angra alla tíð, þótt hann gæti alltaf eitthvað unnið, en best undi hann sér við handverk og hagleiksmaður var hann, fékk sennilega í vöggugjöf hendur hagleiksmanns. Hann vann um tíma við réttingar og bílamálun hjá BTB í Brákarey en þoldi ekki þá vinnu og hætti þar eftir nokkur ár. Þá var hann handavinnukennari drengja um tíma en lengst stýrði hann bíóinu í Óðali þar sem hann fékk mikinn áhuga fyrir kvikmyndun. Loks kenndi hann bókband í félagsstarfi aldraðra. Á efri árum smíðaði hann mikið og vann í höndum gripi úr horni, bátslíkön og sitthvað fleira.“

*Bjarki Pétursson sonarsonur Ellu er einn fremsti kylfingur landsins í dag. Hér er hann eitt sinn, hlaðinn verðlaunum, ásamt foreldrum sínum þeim Pétri Sverrissyni og Fjólu Pétursdóttur.*

Byggt eftir efnum og ástæðum

Búskap hófu þau Sverrir og Ella í Borgarnesi árið 1957. Leigðu fyrst ódýra íbúð í húsinu sem í daglegu tali Borgnesinga kallast Héríhöllin – og þar fæddust tveir eldri synir þeirra. „Við fengum svo lóð og byrjuðum að byggja húsið okkar við Sæunnargötu 9 og fluttum í það 1962. „Eldri synir okkar, þeir Kristján og Pétur, voru litlir þegar við voru að byggja og mikið með okkur. Léku sér meðan við vorum að smíða. Heimir Viðar fæðist síðan eftir að við erum flutt. Á þessum byggingarárum okkar bjuggu foreldrar mínir á Akranesi og kom pabbi og hjálpaði okkur við smíðarnar. Við eigum þessa þrjá syni og hóp af mannvænlegum afkomendum. Kristján rekur smíðafyrirtæki í Hafnarfirði, Pétur býr hér í Borgarnesi og starfar í Límtré-Vírneti og Heimir Viðar starfar hjá Gluggum og garðhúsum. Tilviljun ræður því sjálfsagt að allir eiga þeir konur af þeim eðalárgangi 1961.“ Þau Ella og Sverrir byggðu húsið sitt svona eftir efnum og ástæðum, jafnharðan og lán fékkst var ráðist í næsta áfanga hússins. Þannig tíðkaðist þetta þá. Eftir að strákarnir þeirra Sverris og Ellu komust á legg var Ella ákveðin í því að efla sjálstæði drengjanna. „Þegar þeir urðu 16 ára var þeim tilkynnt að nú mættu þeir bjarga sér sem best þeir gætu. Mínu hlutverki í uppeldi þeirra væri lokið. Ég var það sem mætti kalla frjálslynd móðir og sagði þeim að nú mættu þeir gera það sem þeir vildu, fara á böll og koma heim með stelpur ef þeim sýndist. Svona uppeldi myndi ég gera aftur hefði ég val um það í dag. Það hjálpar krökkunum að þroska sjálfstæðið.“

Eftir að barnauppeldi lauk fór Ella á vinnumarkaðinn og var í rúman áratug á prjónastofunni í Borgarnesi en hætti þar 1980 þar sem hún var hætt að þola ullina. Vann um tíma við vinnufatasaum í Reykjavík og hélt þá til fyrir sunnan en fór heim um helgar. Árið 1986 byrjaði Ella að starfa við næturvörslu á Hótel Borgarnesi en hætti vinnu 1995 þar sem fæturnir voru farnir að gefa sig. Þurfti að fara í stóra aðgerð á hné en hvarf ekki aftur á vinnumarkaðinn. „Ég hef farið í svo margar aðgerðir að ég hlýt að hafa verið knattspyrnumaður í fyrra lífi,“ segir hún.

*Ella segist í gegnum tíðina hafa eignast marga góða félaga í gegnum bridds. Hér eru þeir Maggi heitinn Vals, Tryggvi Gunnarsson og Ómar Örn á góðri stundu.*

Heimurinn opnaðist

Eftir að Ella gat ekki áfram verið nýtur þegn á vinnumarkaði gat hún þó ekki hugsað sér það hlutskipti að sitja heima og prjóna, með fullri virðingu fyrir því ágæta starfi. „Ég hef alla tíð haft afskaplega gaman af að spila bridds. Þegar þarna var komið heyrði ég að hægt væri að spila bridds í gegnum tölvur og ákvað þá að það væri tækni sem ég þyrfti að tileinka mér. Tölvur voru þá ekki orðnar eins og þær eru í dag, almenningseign. Ég minnist greinar í blaði Félags eldri borgara þar sem sagði: ,,Þú ert aldrei ein/einn ef þú ert með tölvu, því þú getur alltaf verið í sambandi við fólk á Netinu.” Ég leitaði mér aðstoðar hjá Ómari Erni Ragnarssyni vini mínum hérna í Borgarnesi. Fór svo og keypti fyrstu tölvuna og allt sem þeirri tækni er viðkomandi hjá Sverri í Hvammi sem þá rak tölvuverslun í kaupfélagshúsinu. Ég fór með þetta heim og gaf mér góðan tíma til að læra á þetta allt sem var fullorðinni konu framandi, svo ég tali nú ekki um enskuna sem þarf að kunna skil á.“ Ella sýnir blaðamanni orðabók sem nokkuð oft hefur verið flett upp í. „Ég var í eitt ár að læra á tölvuna án þess að tengjast netinu. Ómar Örn hjálpaði mér svo að tengjast og spilaði meira að segja fyrstu spilin í bridds við mig í gegnum netið, hann uppi í Borgarvík og ég hér heima.“ Eftir þetta má segja að Ella hafi nýtt tæknina til að spila bridds þegar hún vill við þá sem hún óskar. Hún tengist netinu, velur sér makker og spilafélaga og hefur leikinn. „Þessi tækni gefur manni ótrúlegt frjálsræði og það vildi ég óska að fleira gamalt fólk myndi stíga skrefið og taka þátt í þessari byltingu sem tölvurnar eru. Heimurinn og lífið hjá mér breyttist alveg við að læra á tölvu. Kannski mætti segja að maður hafi orðið hálfgerður fíkill í þetta, var farinn að spila bridds fram á nótt. En það var nú ekki svo að eitthvað annað hafi kallað, svo þetta skaðaði engan.“

*Í félagsstarfi eldri borgara í Brún undi Ella sér vel. Hér er hún lengst til vinstri, Eyjólfur á Kópareykjum, Anna á Hamri og Guðmundur í Brekkukoti, sem nú er látinn.*

„Þér voruð að gefa frú Elíveig“

Ella segist í gegnum tíðina hafa eignast marga góða félaga í gegnum bridds. Nefnir hún Magga heitinn Vals, Ómar Örn, Tryggva Gunnarsson og Gauja rafvirkja. „Við höfum átt margar góðar stundir við spilaborðið. Um tíma komu ungu mennirnir hingað til mín og við spiluðum, gjarnan með koníak á kantinum, og svo skutlaði ég þeim heim þegar flaskan var tóm! Konunum þeirra var held ég alveg sama, þær treystu alveg gömlu konunni fyrir körlunum þeirra og þótti sjálfagt ágætt að vita af þeim í öruggum höndum.“

Ella spilar í dag vikulega í félagsstarfinu í Borgarnesi. „Nú svo hef ég spilafélaga „þarna í neðra“. Ég spái í þeirra persónuleika sem er býsna ólíkur. Flemming segir kannski: ,,Þér voruð að gefa frú Elíveig,“ þegar ég gleymi að hefja sagnir, hann var um tíma varamaður, en Silli Ara er kannski örlítið beinskeittari og segir; „kerlingin á að láta út – til hvers komstu?“ En mér líkar vel við hann Silla, hann hefur ekki ennþá sagt mér að fara til andskotans! Ég væri vís með að biðja hann að fylgja mér þangað og þá er eins víst að séra Brynjólfur færi að gera athugasemd.“

Endurheimtir og vinnur gamlar kvikmyndir

En tölvutæknina hefur Ella Kristjáns nýtt til fleiri gagnlegra hluta en afþreyingar og til að greiða reikninga í heimabankanum. „Við Sverrir áttum gríðarlega mikið myndefni til á spólum allt frá 1962 en ég hafði gefið honum upptökuvél þegar hann varð fertugur. Kvikmyndir þessar tókum við bæði upp, en meira þó Sverrir. Þegar tölva var komin á heimilið fór ég að reyna að endurheimta þetta gamla myndefni, lét fyrst koma því yfir á spólur og af þeim gat ég flutt efnið yfir á stafrænt form. Þannig á ég myndefni af ýmsu sem hvergi annarsstaðar er til mér vitanlega.“ Þessu til staðfestingar sýnir Ella blaðamanni myndir frá því turninn var settur á Bæjarkirkju í Borgarfirði, myndir úr Oddsstaðarétt og af póstlest sem farin var úr Borgarfirði norður í land á sjöunda áratugnum. „Ég fór á námskeið á Hvanneyri sem Símenntunarmiðstöðin stóð fyrir. Þar kenndi Ómar Örn. Hann lét okkur hafa klippiforrit og síðar byrjaði ég að laga þetta gamla myndefni til, lét tónlist undir sem Óskar Þór setti í tölvuna, til að lífga við þöglar myndir og texta ef því var að skipta. Líkt og í svo mörgu fékk ég aðstoð frá Ómari Erni og Skúli Ingvarsson var líka duglegur að hjálpa mér til að ég gæti farið að endurheimta þetta gamla efni. Ég skil eiginlega ekkert í hversu margir hjálpsamir og góðir menn hafa verið viljugir að leggja gamalli kerlingu lið,“ segir Ella. Upphaflega segir hún þetta kvikmyndastúss hafa verið hugsað fyrir Sverri til að dunda sér við í ellinni, eftir að hann var orðinn sjúklingur. En síðan hef ég tekið mikið af videómyndum. Sverrir lést hins vegar 22. júní 2005 úr hjartaáfalli eftir að hafa glímt við veikindi um hríð.

*Við spilaborðið í einni af mörgum ferðum á Hótel Örk.*

Lífið er óvissuferð

Ella Kristjáns segist ætla að búa eins lengi og hún geti í húsinu sínu við Sæunnargötu, þar líði henni best. Hún keyrir sjálf bíl og sækir það félagsstarf sem hún kýs hverju sinni. Hún kveðst þó hafa hætt að spila að staðaldri í briddsfélaginu, fannst stundum of mikil háreisti þar og kaus frekar að spila við hljóðlátari spilara í gegnum netið. En hún hefur tekið þátt í félagsstarfi eldra fólks og hefur mörg undanfarin ár farið í Brún þar sem eldri íbúar héraðsins koma reglulega saman. Þangað hafi hún byrjað að koma þegar spurningakeppni milli Borgarness og uppsveitafólks hafi staðið yfir. Þar áttust við Jón Þ. Björnsson, Magnús á Gilsbakka, Ragnar Olgeirsson og fleiri fróðleiksmenn. Þetta segist Ella allt eiga á videói. Dýrmætar heimildir eftir því sem frá líður. Ella segir gaman að fara í Brún og hitta fólk. Margir af þeim sem hún kynntist fyrst eftir að hún fór að venja komur sínar í Borgarfjörðinn eru þar. Nefnir hún Helga frá Snældubeinsstöðum og Eyjólf á Kópareykjum sem er mikill spilavinur hennar. „Gamlir vinir endurnýja þarna kynnin. Það er ómetanlegt að hafa slíkan vettvang,“ segir hún. Því má við þetta bæta að Ella hefur um árabil haft þann sið að gefa vinum og samferðarfólki gjöf sem felst í bílferð. „Ég hef gert þetta lengi bæði með vini og jafnvel afkomendur. Gjöfin er einfaldlega bílferð með mér. Farið er á einhvern ákveðinn stað og síðan kannski þróast svona bíltúr út í alskyns óvissuferðir. Lífið er jú óvissuferð, sem við erum þátttakendur í,“ segir Ella.

*Sverrir Vilbergsson var hagur maður. Hér er lítill árabátur eftir hann.*

Dularfulla frystikistumálið

Hún hvíslar því jafnframt að blaðamanni að hún sé ekki í vafa um að vakað sé yfir henni, daga og nætur. „Þeir þarna uppi,“ segir hún og bendir; „þeir hafa plan fyrir mig og allt er það til góðs. Ég er fyrir löngu búin að semja við þá að þegar ég fer, þá verði það snöggt, líkt og flest mín skyldmenni hafa gert. Ég skynja ýmislegt í kringum mig og fæ til dæmis ekki að vakna fyrr en klukkan sex á morgnana. Jafnvel þótt ég reyni að reisa höfuðið frá kodda, er það mér lífsins ómögulegt. Ég kann engar skýringar á því fremur en stóra frystikistumálinu.“ Blaðamaður kváir, hvað á hún við? „Jú, það er þannig að hér inni í gamla búrinu mínu er frystikista sem er talsvert breiðari en dyrnar á búrinu. Sama þótt enginn dyrakarmur væri í gatinu. Ég veit að kistan fór þarna inn eftir að húsið var byggt og það getur enginn útskýrt það fyrir mér hvernig hún komst þarna inn,“ segir hún. Þrátt fyrir að gamla frystikistan sé þögnuð verður hún áfram í búrinu hennar Ellu, allavega jafn lengi og húsmóðirin getur kveikt á tölvunni og farið í hinar ýmsu óvissuferðir.

Úr sarpi Skessuhorns – Hafði mikinn tölvuáhuga og nýtti tæknina