Rætt við Þórhildi Maríu Kristinsdóttur, sérfræðing náttúruverndarsvæða á Vesturlandi og Norðurlandi vestra

Umhverfisstofnun Íslands opnaði starfsstöð á Hvanneyri formlega 21. febrúar á þessu ári. Þórhildur María Kristinsdóttir, eða Tóta eins og hún er oftast kölluð, er sérfræðingurinn sem heldur utan um hið gríðarlega víðfeðma landsvæði, sem landvörður frá árinu 2016 og sérfræðingur á sviði náttúruverndarsvæða. Skessuhorn hitti Tótu við Hraunfossa þar sem hún var að setja upp ný skilti, fara yfir framkvæmdir sem sjálfboðaliðar voru að vinna við og deila út verkefnum. Við forvitnum um starfið hennar.

Gríðarlega stórt svæði

Við komum okkur fyrir og fengum okkur hádegismat á veitingastaðinn við Hraunfossa sem Kristrún Snorradóttir rekur og byrjum að tala um svæðið sem hún er að sjá um. „Ég er með Kjós, Hvalfjarðarsveit, Akraneskaupstað, Borgarbyggð, Skorradal, Húnavatnssýslu, Skagafjörð og Skagaströnd. Þetta er gríðarlega stórt svæði en ég tók við stöðunum fyrir norðan nú síðasta haust. Ég hef ekki náð að gefa mér tíma til að heimsækja fólkið né staðina fyrir norðan því ég hef verið föst hér,“ segir Tóta. Sem dæmi um náttúruverndarsvæði á Norðurlandi vestra þá nær svæðið upp á Hveravelli á Kili, niður í Miklavatn í Skagafirði, Spákonufellshöfða á Skagaströnd og Hrútey í Blöndu. Auk þess eru 13 svæði á Vesturlandi sem Tóta sinnir. „Þetta er stórt svæði en það eru nokkrir staðir fyrir norðan sem fólk gerir sér ekki grein fyrir að séu friðlýstir en það er fátt fólk að stoppa og skoða. Margir sem keyra bara framhjá til dæmis Miklavatni og eru ekkert að spá í þessu náttúruverndarsvæði. En fyrir Hveravelli þá eru landverðir og sérfræðingar sem sjá um Kerlingarfjöll, Gullfoss og Geysi, að sinna því svæði og erum við í nánu samskiptum um svæðið,“ segir Tóta.

*Sigrún Ebba, Olga og Þórhildur við nýtt skilti við Hraunfossa.*

Fáliðaðir landverðir á svæðinu

En hvernig nær hún Tóta þá að sjá um allt þetta svæði? „Þetta er þriðja sumarið sem ég verð með fasta viðveru landvarðar á Grábrók á þriðjudögum milli klukkan 13 og 16 og á Hraunfossum á miðvikudögum milli klukkan 13 og 16. Við höfum verið fáliðuð á þessu svæði, það verður bara að segjast. Ég hef ekki getað sinnt öllu því sem mig hefur oft langað til en nú í sumar er ég með annan landvörð, hana Sigrúnu Ebbu, en hún starfaði í fyrra á Mývatni og því með góða reynslu og hún verður hér fram yfir verslunarmannahelgi. Svo er ég með hana Olgu Johannsdóttur en hún verður með mér fram í miðjan september. Við getum þá verið til staðar á þessum auglýstum stöðum og veitt fólki upplýsingar og fræðslu þegar það spyr okkur spurninga. Það er oft betra og skemmtilegra að fá upplýsingar frá landverði í stað einhvers síma forrits eða í gegnum skilti,“ segir Tóta en nú í sumar verða farnar fræðslugöngur um Selgil í Húsafelli. „Við höfum ekki haft mannskap til að bjóða upp á þetta en nú í sumar verða fjórar fræðslugöngur. Við munum fara frá upplýsingamiðstöðinni í Húsafelli og ganga um Selgil og fræða gesti um svæðið. Ég vona að það verði vel sótt enda ótrúlega fallegt svæði og ganga sem hentar öllum,“ segir Tóta.

Flókið svæði

Tal okkar berst nú að súpu dagsins sem var með þeim betri þennan dag, en spjallið færist nú yfir hversu flókið þetta starfssvæði hennar er. „Ég reyni að hafa grunnskipulag á þeim verkefnum sem eru í gangi og þau verkefni sem eru næst á dagskrá. En síðan koma upp ýmis önnur verkefni sem þarf einnig að sinna og þá fer ákveðið verkefni niður í forgangsröðina. Þetta verður stundum flókið enda flókið svæði. Ég fékk til mín landvörð sem var búinn að vera að vinna að Fjallabaki en einnig við svæðið Gullfoss og Geysi. Hann bjóst við að þetta væri mjög einfalt svæði en það er það alls ekki. Hér í Borgarbyggð til dæmis eru þrír mjög stórir seglar; Hraunfossar, Grábrók og Eldborg. Það er mjög langt á milli þessar staða og er oft erfitt að staðsetja sig, því stundum koma upp atvik þar sem ég þarf frá að hverfa frá til dæmis Eldborg og fara að sinna verkefni hér á Hraunfossum. Keyrslan er því gríðarlega mikil og verður þá lítill tími oft til að sinna þeim verkefnum sem ég var búin að skipuleggja,“ segir Tóta þegar hún nær sér í fyrsta bitann af kjúklingarétti dagsins á veitingastaðnum.

*Sjálfboðaliði að störfum við Hraunfossa.*

Störfin fjölbreytt

Þar sem Tóta hefur mikið verið ein í vinnu sem landvörður á Vesturlandi, hefur hún gengið í ýmis störf. „Fullt af verkefnum, eins og til dæmis að smíða, mála eða vinna við stígagerð. Mjög fjölbreytt störf en undanfarin ár hef ég fengið sjálfboðaliða til að koma og aðstoða mig. Nú eru sjálfboðaliðarnir hér á Hraunfossum til dæmis að viðhalda staurum við göngustíg, við erum að loka villustíg og svo erum við að útbúa svona niðurfall fyrir vatnið, svo að það renni ekki yfir göngustíg. Það rann yfir í vetur og svo frysti svo mikið að það myndaðist heljarinnar svell á göngustígnum. Við höfðum ekki undan að bera sand og salt á svæðið og það voru fjölmargir sem lentu í hremmingum á því svæði,“ segir Tóta. Landgræðsla er eitt af helstu áhugamálum Tótu og hún, ásamt fleirum, hafa verið að prófa að græða mosa upp á Grábrók. „Ég er búin að sjá árangur af því. Meðfram göngustígnum var svo mikið af villustígum og við ákváðum að prufa að fara hinum megin við Grábrók, taka úr miðju mosalyngs og loka svo sárinu aftur. Við tókum mosann og muldum hann niður í litlar agnir og dreifðum þessu á svæðin á Grábrók. Við erum að sjá nú þegar að það er komið fullt af litlum birkitrjám, því um leið og svæðið fær frið og engan troðning, þá lifnar allt við. Ég hef gríðarlega mikinn áhuga á vistkerfinu og finnst áhugavert hvernig líf nemur land. Ég er með BS í náttúru- og umhverfisfræðum og hef ávallt haft brennandi áhuga á lífríkinu,“ segir Tóta.

*Þórhildur, Sigrún Ebba og Olga við Barnafoss.*

Sumarfrí landvarðar

Nú þegar langt er liðið á sumarið færist spjall okkar í aðra átt en nokkuð af sumarhúsafólki hefur komið sér fyrir inni á veitingastaðnum. Fer Tóta yfir höfuð í sumarfrí? „Ég tók eitt sumar svona langt sumarfrí og það gerði ekki gott fyrir mig, fyrir þessa vinnu. Sérstaklega á sumrin er erfitt að taka langt sumarfrí. Tímabilið er að lengjast yfir árið. September og október eru að verða mjög uppteknir í landvörslu. Í febrúar dettur niður umferð á svæðunum og byrjar svo aftur um miðjan maí. En ég er að fara í tvær vikur núna í júlí. Fyrstu vikuna er ég að fara sem sjálfboðaliði á Hornstrandir til að laga vörður. Ég fór þangað í fyrra í vinnu, fannst gaman að breyta um umhverfi og finnst mér það mikilvægt í þessu starfi að fá að fara tímabundið á aðra starfsstöð og sjá nýtt umhverfi, ný vinnubrögð og svo framvegis. En nú í ár ætla ég að fara þangað í mínu fríi. Laga vörður á Hornströndum hljómar kannski ekki spennandi fyrir marga en fyrir mig er það himnaríki. Hornstrandir eru svo ljúfar. Þar er ekkert símasamband, ekkert netsamband og lífið er mjög einfalt. Þú ferð að sofa, vinna, borða og þó svo að þetta sé erfiðisvinna, þá kom ég í fyrra bara útsofin og endurnærð eftir að hafa verið þarna. Maður gerir sér ekki grein fyrir því hversu mikill ófriður er að til dæmis þessum blessaða síma sem allir eru með,“ segir Tóta. Í þessu kemur Snorri á Augastöðum og sest niður með okkur með kaffibolla og tóbakshornið sitt.

Allt fjármagn á eitt svæði

Snorri tekur í höndina á okkur og spyr blaðamann hverra manna hann sé. Snorri er mjög forvitinn um bauka sem verið er að setja upp á svæðinu. „Þetta eru reyndar ekki baukar, heldur skilti með QR kóða. Þannig getum við gefið ferðafólki kost á að styrkja ákveðið svæði í stað þess að setja upp bílastæðagjöld eða slíkt. Við erum að setja þessi skilti upp við Eldborg, Grábrók og hér á Hraunfossum en þú getur skannað kóðann og gefið ákveðnum áfangastað upphæð, sem rennur beint á þann áfangastað. Þetta er nýbyrjað að rúlla þetta kerfi og okkur fannst þessi nálgun sniðugri lausn í stað þess að rukka fyrir bílastæði. Það er erfitt til dæmis að rukka á Grábrók þar sem engin þjónusta er til staðar. Fólk sem heimsækir þessa staði geta valið um mismunandi fjárupphæðir og verður spennandi að sjá hvernig þetta verkefni fer í ferðafólk,“ segir Tóta.

Breytingar í vændum

Sameining stofnana er nýjasta tískubylgjan í dag og er Umhverfisstofnun og Vatnajökulsþjóðgarður á leið í eina sæng. „Mér finnst synd að Þingvallaþjóðgarður sé ekki með okkur í þessari sameiningu. Þá er það miklu meira mál að fá til dæmis landvörð úr Þingvallaþjóðgarði yfir til okkar. Eins hefði ég viljað fá Minjastofnun inn í sameininguna með okkur því að við erum að vinna mikið með minjaverði hér á Vesturlandi og held ég að það hefði verið styrkur fyrir Minjastofnun að koma með okkur í samstarf. Þannig gætu allir haldist í hendur og unnið mikið meira saman. En það verða einhverjar breytingar en ég hef ekki hugmynd um hvað það gæti verið. Það væri leiðinlegt ef það yrðu einhverjar breytingar á mínu starfi til dæmis því ég er búin að vera með verkefni í farveginum í langan tíma, sem loksins eru að verða að veruleika. Eins og til dæmis þrír nýir útsýnispallar hér við Hraunfossa en það væri hræðilegt ef það verkefni yrði sett á ís,“ segir Tóta.

Skrifstofulíf

Við fáum okkur kaffibolla með Snorra áður en hann þarf frá að hverfa en hann er að ná í barnastól fyrir barnabörn sem eru á leið til hans. „Ég slapp nú með öll mín börn, ég átti aldrei barnabílstól,“ segir hann og hlær. Spjall okkar Tótu færist nú um vetrarmánuðina í starfi landvarðar. „Yfir sumartímann þá er ég í 8-16 vinnu og er líka að aðstoða sjálfboðaliðana. Oftast er ég á símavaktinni allt sumarið en það róast svo á haustin. Ég er samt sem áður að fara á svæðin, sjá um vetrarþjónustu en þjónustan er í lágmarki enda er ég bara ein. Ég er með sand og skóflu en ég þyrfti að vera með annan starfsmann með mér til að sinna svæðunum nægilega vel. Haustin fara í að huga að næstu verkefnum sumarsins og þá er sótt um í sjóði. Skipulagt þannig að það séu ekki of mörg verkefni sem sótt er um heldur reynt að sjá fyrir um að verkefnið verði klárað. Einnig er gott að vera á ferðinni yfir haust- og vetrartímann því þá sé ég ýmislegt sem hægt verður að gera næsta sumar. Finna verktaka í ýmis verkefni, halda samtalinu opnu við sveitarfélög, landeigendur og ýmsar stofnanir. Þetta er vetrarvinna og því er ég því miður mikið fyrir framan tölvu,“ segir Tóta og hlær.

Spennandi verkefni framundan

Þrír stórir seglar á starfssvæði Tótu eru Hraunfossar, Grábrók og Eldborg en hvaða fleiri svæði heldur Tótu upptekinni? „Það er Húsafell og Geitland myndi ég halda en Geitland er mjög viðkvæmt svæði og því miður eru of oft utanvega akstur á því svæði. Svo eru það Ramsar svæðin tvö sem ég væri til í að ná að sinna betur. Annað svæðið sér eiginlega um sig sjálft en það er Grunnafjörður. Það svæði er svolítið einangrað og er mjög lítill ágangur á það svæði. Hitt Ramsar svæðið er svo Andakíll sem er risastórt, með fullt af möguleikum og er spennandi verkefni í gangi núna með Landbúnaðarháskólanum á Hvanneyri. Þar er verið að búa til skipulag eða heimsóknarhönnun fyrir svæðið, kanna svæðið áður en ferðafólki er hleypt þar inn. Síðan er það spurning um hvers konar ferðamennska á að vera á þessu svæði. Að við séum að skipuleggja svæði alltaf með náttúrvernd í fyrsta sæti. Ég er allavega á því að fá fólk sem vill fá fræðslu um náttúruna á svæðinu í stað þess að fá fólk á svæðið sem er að haka við ákveðna staði á dagatalinu sínu. En það er bara ég,“ segir Tóta í lokin.

*Villustígur á Grábrók sem er byrjaður að lokast þökk sé landgræðslu. Ljósm. þmk*

*Dæmi um verkefni hjá landverði. Leggja grjót og mosa við göngustíg til að afmarka hann betur. Ljósm. þmk*

Dagarnir eru aldrei eins hjá landverði

Rætt við Þórhildi Maríu Kristinsdóttur, sérfræðing náttúruverndarsvæða á Vesturlandi og Norðurlandi vestra

Rætt við Þórhildi Maríu Kristinsdóttur, sérfræðing náttúruverndarsvæða á Vesturlandi og Norðurlandi vestra