Rætt við Einar Jóhann Lárusson trébátasmið í Ögri

Bóndasonurinn Einar Jóhann Lárusson er ættaður frá Ögri í Helgafellssveit. Hann er síðasti trébátasmiðurinn sem útskrifast hefur sem löggiltur tréskipasmiður hér á landi en það nám hefur nú verið lagt niður. Einar hefur einnig lokið sveinsprófi í húsasmíði, stundað grásleppuveiðar við Breiðafjörð, skorið og meðhöndlað klömbru við landnámsskála inn í Súgandafirði en er nú staddur á Síldarminjasafninu á Siglufirði og vinnur við trébáta.

Maður gamla skólans

Einar var við vinnu þegar blaðamaður Skessuhorns náði að góma hann í stutt símaspjall. Miðað við þær sögur sem fara af Einari sá blaðamaður fyrir sér að hann væri með gamlan og traustan Nokia 3310 síma í höndunum. „Ég hef alltaf haft áhuga á gömlu handverki og flest öllu gömlu. Ég sat einu sinni í íslenskutíma í Grunnskólanum í Stykkishólmi og þar voru krakkarnir að lesa ýmsar bækur eins og Heimsmetabók Guinness eða slíkt en þá var ég með bókina Breiðfirskar sagnir. Ég var ávallt að kynna mér eldri aðferðir í smíðum en hápunktur gamalla hluta er gamall bátur að mínu mati,“ segir Einar.

„Þeir eru bara helvíti kúl þessir gömlu bátar, þó ég segi sjálfur frá. Langafi minn kemur í Stykkishólm árið 1952 og hann tekur bát með sér frá Ströndum og þegar ég var yngri var sá bátur í skúrnum heima í Ögri. Ég eyddi miklum tíma í að príla á honum, skoða handverkið og ég held að sá bátur hafi kveikt einhvern áhuga hjá mér, bæði á gömlu handverki og auðvitað á trébátum,“ segir Einar. Síðastliðin ár hefur Einar svo farið vestur í Súgandafjörð þar sem verið er að gera eftirlíkingu af landnámsskála. „Sú vinna hefur þróast á þessum árum. Ég hef þarna verið að vinna við torfhleðslur, skera klömbrur og slíkt sem er mjög skemmtilegt en félagasamtök í Súgandafirði hafa staðið fyrir þessari skálabyggingu. Mig langar til að fara á námskeið í grjót- og torfhleðslu en þessi námskeið eru yfirleitt yfir sumartímann og þá er allt of mikið að gera hjá mér. Þú þekkir nú pabba minn, það er ekki auðvelt að komast í frí frá honum,“ segir Einar og hlær.

Námskeið breytti öllu

Einar lauk grunnskólagöngu í Stykkishólmi en prófaði að fara í Fjölbrautaskóla Snæfellinga í Grundarfirði. „Ég tók eitt ár þar en skólinn var með tilraunaverkefni, þar sem boðið var upp á grunnnám iðngreina en svo fór ég suður. Ég held að þetta hafi ekki verið kennt síðan í Grundarfirði,“ segir Einar. Til Hafnarfjarðar fór Einar þar sem kunningi hans, Jón Ragnar Daðason, var í tréskipanámi við Iðnskólann í Hafnarfirði. „Ég fór þarna í kjölfarið á honum, árið 2012 en svo breyttust aðstæður hjá mér og ég hætti í því námi. Ég fór þá í nám í húsasmíði árið 2017 og kláraði það. Mér var svo bent á námskeið hér á Siglufirði í trébátasmíði en kennarinn á því var Hafliði Aðalsteinsson tréskipasmíðameistari frá Reykhólum. Á þessu námskeiði spurði ég Hafliða hvort að hann tæki nema og hann játaði því. Ég kláraði svo námið í tréskipasmíði í fyrra,“ segir Einar.

*Báturinn Ólafur Skagfjörð frá Hellissandi.*

Endurnýjun lítil sem engin í greininni

Einar er 29 ára að aldri og hefur verið öflugur í þátttöku námskeiða tengdum trébátasmíðum hér á landi. „Ég er búinn að vera hluti af þessum námskeiðum hér fyrir norðan síðastliðin fjögur ár en að auki hef ég verið að fara á námskeið eða halda námskeið síðastliðin sjö til átta ár en ég tek ávallt eftir því að þetta eru oftast karlmenn sem komnir eru yfir 50 ára aldur sem koma á þessi námskeið,“ segir Einar, en hann vill meina að hægt sé að kveikja áhuga hjá yngri kynslóð með ýmsum hætti. „Ég var að vinna í Noregi síðastliðinn vetur og þar tók ég eftir að Norðmenn eru duglegir að útbúa námskeið eða vinnuhelgar í lýðháskólunum. Þá fara ungmennin að læra að smíða eða sigla trébátum og þá kviknar áhugi hjá þessari kynslóð. Hér á Íslandi er engin nýliðun í þessari grein, þó svo að það séu einhverjir hérna sem kunna að gera við svona báta, þá eru ekki margir sem kunna að sigla þeim. Þessi þekking er að hverfa úr samfélaginu, því miður,“ segir Einar.

Undarlegar reglugerðir

Tréskipasmíði er eins og fram hefur komið ekki löggild iðngrein og fellur kennsla framvegis undir húsasmíði. „Í reglugerð er hægt að lesa um niðurfellinguna á tvennan hátt. Annað hvort er hægt að lesa um að búið sé að sameina húsasmíði og tréskipasmíði en einnig er hægt að lesa reglugerðina þannig að búið er að fella tréskipasmíði algjörlega niður. Það er ekki beint mikið sameiginlegt með húsasmíði og tréskipasmíði en það var einhver tenging þar á milli um þar síðustu aldamót,“ segir Einar. Fleiri undarlegar reglugerðir eru greinilega í huga Einars. „Það er rosalega erfitt að fá fjármagn til að gera við báta. Það er hreinlega ekki til. Það er Húsfriðunarsjóður en í trébátunum er sami sjóður fyrir trébáta og fyrir fornleifafræðinga. Þannig að viðgerðir á trébátum eru að keppa um styrki við fornleifauppgröft fornleifafræðinga. Sem mér persónulega finnst mjög asnalegt. Ég heyrði einhvern tímann að það hafi verið settur yfir milljarður í viðgerðir á húsum á milli áranna 2010 og 2020 en um 50 milljónir í viðgerðir á trébátum.“

Enn ein reglugerðin hoppar í gegnum Nokia 3310 símann hans Einars og til blaðamanns. „Það er reyndar búið að breyta þeirri reglugerð, en það er þessi 100 ára húsnæðisregla. Ef húsin eru eldri en 100 ára þá er hægt að sækja um í Húsafriðunarsjóð. Þessari reglu var breytt vegna þess að það uppgötvaðist að allt Hlíðarhverfið í Reykjavík væri á góðri leið með að ná 100 ára aldri og því var reglugerðinni breytt. En gagnvart trébátum, þá er eingöngu eitt ártal sem þarf að fara eftir; 1950 en allir bátar sem eru smíðaðir fyrir það ár eru friðaðir. Það verða því aldrei nýir trébátar sem hafa þann möguleika á því að fá styrki vegna viðhalds eða slíkt, sem mér finnst aftur mjög asnalegt,“ segir Einar og er hann orðinn nokkuð æstur í símanum.

*Einar úti í Noregi að vinna við plankabát.*

Fjölbreytt verkefni

Einar ásamt meistara sínum, Hafliða Aðalsteinssyni, voru í fréttunum á síðasta ári þegar þeir hófu smíði á stærsta súðbyrðingi sem smíðaður hefur verið á Íslandi í 30-40 ár. Súðbyrðingur, trébátur eftir norrænni handverkshefð sem Íslendingar hafa smíðað frá landnámi, komst á skrá UNESCO yfir óáþreifanlegan menningararf mannkyns fyrir nokkrum árum. „Við smíðuðum eftirlíkingu af báti fyrir Grindvíkinga en hann var um ellefu metra langur. Við unnum fyrir safnið á Hellissandi veturinn 2020. Þá gerðum við viðgerðir á bát sem var búinn að vera inn í sýningarrými í langan tíma og við gerðum hann sjóhæfan. Það voru reyndar bara fjórar spýtur sem voru eftir af upprunalega timbrinu en sá bátur er frá 1886. Það fer ekki vel í þessa báta að sitja lengi í sýningarrýmum eða bara hvers kyns rýmum. Timbrið verður stökkt og þá þarf bara að skipta um timbrið,“ segir Einar.

Honum líkar vel við sig á Siglufirði. „Ég þekkti til Siglfirðinga vegna námskeiða, tengt trébátasmíði og ég hafði samband við heimafólk hér hvort að það hefði áhuga á að fá trébátasmíð á safnið og er ég hér á mínu öðru sumri. Fyrsta sumarið í 17 ár þar sem ég er ekki á grásleppu með pabba mínum,“ segir Einar og hlær.

*Feðgarnir og grásleppusjómennirnir, Einar Jóhann og Lárus Hallfreðsson í Ögri. Einar Jóhann er reyndar ekki með föður sínum á grásleppu í sumar. Ljósm. úr safni Skessuhorns/glh.*

Framtíðarhorfur í greininni

Einar er spurður að því í lokin hvar hann sjái sjálfan sig eftir fimm til tíu ár. „Nú er ég ekki mjög reynslumikill sjálfur en ef ég horfi á meistara minn, þá er hann búinn að vera að vinna við þetta á veturna og hefur haft töluvert af verkefnum síðastliðin sex til átta ár. En ég held að það sé ekki það mikið framboð af verkefnum, þar sem margir geta verið að vinna við þetta á sama tíma, sjáðu til. Ég er að sérhæfa mig í súgbyrðingum, smíði og viðhaldi á þeim en það eru einmitt nokkrir hér á Siglufirði sem ég er að vinna að. En eins og ég sagði áður, þá verðum við að fara að hugsa um framtíðina þegar kemur að trébátum. Þessi þekking er að deyja út og þetta má ekki vera eins og flest öll hús sem hafa verið smíðuð fyrir 1850, þau voru öll veitingastaðir því það vissi engin hvað átti að gera við þau. Við verðum að vita hvernig á að smíða, viðhalda og sigla þessum trébátum bara til þess eins að viðhalda okkar mikilvæga menningararfi,“ segir Einar að lokum.

*Ljósmynd úr safni Skessuhorns frá því Einar stundaði trébátasmíðar í Reykjavík.*

Síðasti löggilti trébátasmiður Íslands

Rætt við Einar Jóhann Lárusson trébátasmið í Ögri

Rætt við Einar Jóhann Lárusson trébátasmið í Ögri