Nikolína Theodóra Snorradóttir frá Akranesi segir frá eldgosinu í Heimaey og rifjar upp æviskeið sitt í viðtali í Skessuhorni árið 2017

Nikolína er nýlega orðin sextug. Hún ólst upp í Vestmannaeyjum og var á sextánda aldursári þegar byrjaði að gjósa í Heimaey. Tvítug flutti hún upp á Akranes þar sem hún hefur búið í fjörutíu ár. Hún hefur upplifað mikinn missi í gegnum lífið. Á innan við ári missti hún móður sína og systur úr sama sjúkdómnum. En Nikolínu fylgir einnig mikil gleði. Hún á tvö börn og þrjú barnabörn sem kunna vel að meta ömmu sína og þá á hún eiginmann sem hún kallar klettinn sinn. Fyrir fimm árum greindist Nikolína með sama sjúkdóm og dró móður hennar og systur til dauða, en sjúkdómurinn nefnist lungnaháþrýsingur. Hún tók á móti blaðamanni Skessuhorns að heimili sínu á Akranesi á aðventunni og rætt var um missinn, lífshlaupið; allt frá gosinu í Eyjum, siglingunni í land, hreinsunarstarfinu í Eyjum og lífinu á fastalandinu.

Gosið í Eyjum

Við byrjum á því að ræða eldgosið sem er Nikolínu enn í fersku minni. Hún er elst fimm systkina og fædd árið 1957. Foreldrar hennar áttu svo tvö börn árið 1960, eitt í janúar og annað í nóvember. Eitt barn árið 1963 og síðasta barnið 1966. Það var því mannmargt á heimilinu þegar fór að gjósa í Heimaey í janúar 1973.

Aðfaranótt 23. janúar hafði Nikolína vakað frameftir til að læra undir enskupróf. „Svo finnst mér ég nýsofnuð þegar pabbi kemur inn í herbergið til mín og spyr mig hvort ég vilji ekki koma fram að fá mér kaffisopa,“ segir Nikolína. Henni fannst þetta mjög skrýtin spurning, enda ekki farin að drekka kaffi á þessum árum. „Ég byrjaði ekki að drekka kaffi fyrr en ég var orðin mjög fullorðinn einstaklingur,“ segir hún hlæjandi. Hún lét þó tilleiðast og fór þó fram með pabba sínum þar sem mamma hennar sat.

Grunaði ekki gos á eyjunni

„Hann segir; „komdu hérna fram og sittu hjá mömmu þinni. Það eru svo miklir jarðskjálftar.“ Mamma var smeyk við jarðskjálfta.“ Pabbi hennar fer út til að huga að jarðskjálftunum því hann sá bjarma frá austurenda eyjarinnar. Hann grunaði að það væri farið að gjósa við eyjuna, en ekki á eyjunni sjálfri. Þær mæðgur sátu saman í eldhúsinu og reyndu að leiða hugann frá skjálftunum þegar pabbi hennar kemur aftur; „og með þvílíku óðagoti. Hann segir mömmu að vekja hina krakkana og við skyldum klæða okkur því það væri komið gos á eyjunni og við þurftum að fara niður á bryggju og niður í bát.“ Pabbi hennar var sjómaður og vann um borð á bátnum Gjafari VE. Það lá því beinast við að þessi sjö manna fjölskylda færi beint í Gjafar og burt frá Eyjum.

„Mér fannst þetta svo óraunverulegt. Að það væri farið að gjósa á eyjunni sjálfri. Ég sá ekki fyrir endann á því hvernig þeta ætti allt að gerast ef við áttum að fara niður á höfn,“ segir Nikolína og bætir því við að henni hafi bara fundist það einfaldast að vera bara á eyjunni þrátt fyrir gos. Nikolína á æskuminningar af gosinu í Surtsey en þar byrjaði að gjósa árið 1963 og náttúruöflin því alltaf nálæg í hennar huga. „Afi minn hét Ólafur Guðmundsson og var hann sjómaður. Surtsey kom upp þar sem hann var að veiða og það voru uppi vangaveltur um að láta eyjuna heita Ólafsey eftir honum. Hann fór svo oft með mig upp á Hástein þaðan sem sást vel til Surtseyjar, þar sátum við saman og spjölluðum.“ Það var því ekki skrýtið að Nikolínu hafi þótt það óráðsía að ætla að fara frá Eyjum vegna smá eldgoss.

Köld sjóferð

Niðri á bryggjunni þurfti Nikolína að bíða eftir afganginum af fjölskyldunni. „Við vorum sjö manna fjölskylda og komumst ekki öll inn í bílinn í einni ferð. Pabbi þurfti að sækja afganginn,“ segir Nikolína og verður hugsi í smástund. „Við áttum að standa þarna og fara ekki neitt og bíða og það var þögn á fólkinu. Það sagði enginn orð,“ segir hún og hikar aftur. „En við heyrðum drunurnar og við sáum eldsúlurnar spýtast upp í loftið. En fólkið? Það heyrðist ekkert í fólkinu. Enginn grátur í börnum eða neitt.“ Hún upplifði jarðskjálftana og hljóðin á Gosminjasafninu í Vestmannaeyjum fyrir nokkrum árum og það fékk mjög á hana að rifja þessar minningar upp.

Mamma Nikolínu fór niður í káetu föður hennar með yngstu börnin þegar komið var um borð í Gjafar. „Og svo gerist þetta mjög hratt. Það var farið að setja fólk niður í lest. Það var bara settur stigi og fólk var híft niður í lestina.“ Á þessi stigi vildi Nikolína komast niður í káetu til mömmu sinnar og systkina en komst ekki sökum mannmergðar á þilfarinu. „Svo ég fann mér stað, undir brúnni þar sem netadræsurnar lágu. Og þar var ég allan tímann bæði að drepast úr kulda og sjóveiki,“ segir Nikolína og hryllir sig við tilhugsunina. „Það var frekar ógeðfellt.“

Heilt bæjarfélag á fiskibátum

Þegar siglt var frá eyjunni blasti við sjónarspil sem sennilega líður Eyjamönnum sem upplifðu þessa atburði aldrei úr minni. „Ég stóð á þilfarinu og horfði á gosið. Ég horfði á gíginn breiða sig þarna, koma frá Helgafelli og alveg niður úr,“ segir Nikolína og skömmu síðar byrjaði öskufallið. Hún fékk heita glóð í hárið og á fötin. „Þá fór ég að hugsa að þetta væri nú eitthvað meira en lítið gos. Þetta væri stórhættulegt. Maður fann að hárið sviðnaði þegar grjótið kom í mann.“

„Það var svo mikið kappsmál að komast frá Eyjum, því það var svo mikill ótti að höfnin myndi lokast og þá kæmist maður ekki neitt. Höfnin var náttúrulega lífæð okkar.“ Flestir þekkja söguna af fimm þúsund manna bænum sem kom siglandi til Þorlákshafnar. Einn lést af völdum gaseitrunar í gosinu sem hófst þennan vetrarmorgun 23. janúar og lauk 3. júlí sama ár. „Ég man samt á leiðinni frá Eyjum, þar sem ég lá ísköld og ælandi, þá hugsaði ég; „og svo þurfum við að fara aftur á morgun heim.“ Fyrir mér var það þannig.“

Flóttamenn í eigin landi

Við komuna í Þorlákshöfn sameinaðist Nikólína fjölskyldunni sinni og fór ásamt fleiri Eyjamönnum til Reykjavíkur. Nikolína og hennar fjölskylda fékk inni í Austurbæjarskóla. Pabbi hennar hélt aftur á móti björgunarstarfinu áfram með öðrum í áhöfn Gjafars VE. Þegar bærinn hafði verið rýmdur hófst björgun veraldlegra hluta, búslóðir og persónulegir munir voru fluttir í land. Til dæmis bjargaði pabbi hennar fjölskyldumyndum og skartgripum og geymdi í káetu sinni í Gjafari VE.

Nikolína, systkini hennar og móðir voru í Austurbæjarskóla í fjóra eða fimm daga en fengu þá húsnæði í sumarhúsabyggðinni í Ölfusborgum skammt utan við Hveragerði. Í áhöfn Gjafars VE voru fjórir bræður, þar af faðir Nikolínu, og einn mágur hans. Þessar fjölskyldur voru saman í Ölfusborgum þennan veturinn. Nikolína segir að hún hafi upplifað mikið óöryggi, ekki hafi verið á hreinu hvað ætti að gera við heilt bæjarfélag sem var á flótta. Börnin þurftu að komast í skóla og það þurfti að finna húsaskjól fyrir alla. „Við fengum mjög litlar upplýsingar um hvernig þetta yrði en okkur leið ágætlega í Ölfusborgum en það var rosalega kalt.“ Þarna var því komið heilt þorp í Ölfusborgir og skólabíll fór að ganga þangað og flytja börnin í skóla í Hveragerði. „Manni fannst maður alltaf vera í einhverjum draumi og maður átti bara eftir að vakna.“

Mannbjörg við Grindavík

Réttum mánuði eftir að gosið í Heimaey hófst strandaði Gjafar VE skammt utan við Grindavík. Um borð var faðir Nikolínu, föðurbræður og frændi. Alls voru tólf manns um borð. Aftakaveður var þegar strandið átti sér stað. Gjafar VE skaddaðist illa á kili og var ekki bjargað en mannbjörg varð. Í frétt í Morgunblaðinu frá þessum tíma segir að björgunaraðstæður hafi verið mjög erfiðar. Þar fór í sjóinn mikið af persónulegum munum fjölskyldu Nikolínu, þar sem pabba hennar hafði ekki tekist að afhenda munina fjölskyldunni til varðveislu. „En það er svo ósköp lítils virði ef það verður mannbjörg. Ég missti ekki pabba og bræður hans og mág eða hina sem voru um borð.“

Pabbi hennar sameinaðist þó ekki fjölskyldunni í Ölfusborgum eftir þetta slys heldur var boðið að verða lögreglumaður í Heimaey á meðan á gosinu stóð. Sex aðrir lögrelgumenn fylgdu honum og gistu allir á heimili Nikolínu. „Þeir hugsa um að hreinsa af þakinu svo þyngslin af öskunni eyðileggðu ekki þakið eða veggina. Þeir settu hlera fyrir gluggana þegar það var mikið rok eins og getur orðið í Eyjum. Þeir sáu alveg um húsið þessir sjö menn og þetta varð alveg til þess að bjarga húsinu okkar frá nokkurri skemmd.“

Vinnan í kirkjugarðinum í andhverfum heimi

Þegar gosinu lauk var sett af stað hreinsunardeild sem mokaði vikri úr bænum. Nikolína og fleiri unglingar á hennar reki fengu vinnu við þetta. Hún sjálf vann í kirkjugarðinum við að hreinsa vikur af leiðum. „Þetta var ærið verkefni.“ Koman aftur til Eyja var þó erfið. „Mér fannst ég vera að koma í draugabæ. Það var alveg sama hvar maður leit það var alls staðar vikur og ljósastaurarnir voru ekki komnir í gang,“ segir Nikolína og bætir við að hún hafi efast um það hvort það væri yfirhöfuð ráðlegt að snúa til baka til Eyja. „En þetta var heimili manns og við áttum ekki annað heimili,“ segir Nikolína með festu. Hugarfarið meðal Eyjamanna hafi verið að það ætti að láta þetta ganga, flestir snéru aftur til Eyja.

„Það var samt mjög óþægilegt að vera þarna. Mér leið ekki vel að labba að heiman og niður í vinnu því það var allt svart,“ segir Nikolína. Vikurinn hafi verið eins og svartur snjór og þetta hafi verið eins og að ganga í andhverfum heimi en hún sá þó vonina. „Þegar maður nálgaðist leiðin og sá árangur erfiðisins hugsaði maður að þetta gæti alveg gengið. Og svo sumarið eftir þegar við vorum að sá í Helgafellið og maður sá fræin spíra og mynda grös sá maður að þetta var að gerast.“

Þessi lífreynsla hefur skilið eftir spor hjá Nikulínu og þarf ekki að undra. „Ég upplifi það núna. Öll þessi umræða um að það sé að koma gos í jöklunum okkar, það fær mig til að vera svolítið óviss um tilveruna,“ viðurkennir Nikolína en bætir þó við að hún sé hugfangin af eldgosum, þau séu svo máttug.

„Þær mæðgur sátu saman í eldhúsinu og reyndu að leiða hugann frá jarðskjálftunum þegar faðir hennar kemur aftur; „og með þvílíku óðagoti. Hann segir mömmu að vekja hina krakkana og við skyldum klæða okkur því það væri komið gos á eyjunni og við þurftum að fara niður á bryggju og niður í bát.“

Upp á land og á Akranes

Nikolína bjó í Vestmannaeyjum í fjögur ár í viðbót. Hún prófaði eitt sumar að vinna „uppi á landi,“ eins og hún kallar það. Hún vann þá í Botnsskálanum í Hvalfirði sumarið 1975. Þá kynntist hún líka núverandi manni sínum, Smára Kristjánssyni vélstjóra. Nikolína lærði hárgreiðslu í Iðnskólanum í Vestmannaeyjum og fékk samning á hárgreiðslustofu á Akranesi árið 1977. Síðan hefur hún búið á Akranesi þótt hún hafi saknað eyjunnar sinnar inn á milli.

Nikolína var þó svo lánsöm að annar bróðir hennar giftist upp á Akranes og fljótlega komu foreldrar hennar líka. Nikolína og Smári ættleiddu tvö börn, dreng á áttunda aldursári árið 1983 og stúlku frá Sri Lanka árið 1985. „Ég held að það sé mesta og besta lánið sem fyrir okkur hefur komið að eignast þessi börn og fá að vera með þau,“ segir Nikolína og einmitt þegar við tölum um börnin tínast inn tveir ömmustrákar og knúsa ömmu sína sem tekur á móti þeim með brosi á vör.

Tvær úr sömu fjölskyldu með sama sjúkdóm

Árið 1986 flytja foreldrar Nikolínu á Akranes. „Mamma var bara orðin svo veik þá,“ segir Nikolína en læknar höfðu greint hana með þrálátan astma. „Hún var samt algjört hörkutól, hún mamma.“ Nikolínu leist þó illa á ástandið á móður sinni og dreif hana til læknis árið 1989. „Ég panta tíma hjá lækni sem kemur síðan í ljós að er barnalæknir,“ segir Nikolína og brosir. Þá fóru hjólin að snúast því barnalæknirinn sendir mömmu hennar áfram í frekari rannsóknir og í ljós kemur að hún er alls ekki með astma heldur sjúkdóm sem heitir lungnaháþrýstingur. „Hún var sennilega búin að vera með þennan sjúkdóm til fjölda ára og þegar maður er með þennan sjúkdóm þá má maður ekki eiga börn og mamma eignaðist fimm og meira að segja tvö á sama ári,“ segir Nikolína alvarlega. Í kjölfar þessarar greiningar var systir Nikolínu, Anna María, rannsökuð líka. Hún gekk þá með sitt annað barn. Þá kom í ljós að hún var einnig með sama sjúkdóm og var barnið tekið með keisaraskurði. „Það er svo mikil hætta á því þegar konur eru barnshafandi að þær fái hjartaáfall og þá látist bæði móðirin og barnið.“ Barnið lifði af þótt það hefði komið töluvert fyrir tímann.

Eina meðferðin við lungnaháþrýstingi þeirra mæðgna var að fá líffæraflutninga, bæði hjarta og lungu. Öll systkini Nikolínu voru send í rannsóknir og ekkert þeirra var grein með sjúkdómin, utan Önnu Maríu. Hins vegar vildu læknar fá að fylgjast með Nikolínu þar sem hún sýndi eitt einkenni sjúkdómsins en hvorki var hægt að segja af eða á um hvort hún væri með hann. Móðir hennar var send til London í Englandi þar sem hún átti að bíða eftir nýjum líffærum. Eftir fæðingu annars barns Önnu Maríu ágerðist sjúkdómurinn hjá henni svo hún átti ekki heldur neina aðra úrkosti en að fá líffæraflutning og var send til London um vorið 1990. Við tók erfiður tími hjá fjölskyldunni. Systkinin skiptust á að vera hjá þeim mæðgum, pabbi Nikolínu var úti allan tímann. „Ég var þarna úti í 3-6 vikur í senn. Það fór svona eftir ástandinu á mínu heimili.“ Á þessum tíma voru mæðgurnar báðar komnar í hjólastól og þurftu aðstoð við allar athafnir. „Þetta eru svo ungar konur. Mamma er 48 ára þegar hún greindist og systir mín 28 ára.“

Mikill missir á stuttum tíma

Móðir Nikolínu hennar lést 5. júní 1991 án þess að hafa fengið líffæri. Hún fékk hjartaáfall. Anna María fékk líffæri 25. maí 1992 og hafði þá tekið loforð af Nikolínu að koma til London. „Ég fer út til hennar 29. maí og hún deyr 30. maí.“ Nikolína missti bæði móður og nána systur á innan við tíu mánuðum. Missirinn tók mikið á fjölskylduna. Líffæraflutningarnir gerðu lítið fyrir systur hennar þar sem sjúkdómurinn var orðinn það langt genginn og búinn að skemma út frá sér önnur líffæri.

Á þessum árum var lítið vitað um sjúkdóminn. Talið var að hann orsakaðist af kínverskri jurt og væri ekki ættgengur og fólk sem byggi við sjó fengi hann frekar en aðrir. „Þetta fannst okkur frekar ótrúverðugt en við gátum ekkert sagt við því. Okkur fannst bara skrýtið að tvær konur úr sömu fjölskyldunni skyldu greinast með þennan sjúkdóm af hundrað greindum tilvikum í heiminum.“

Sorgin eftir missi mæðgnanna var mikil og leitaði Nikolína sér hjálpar til að takast á við hana. Hún bjó að þeirri lífsreynslu þegar bróðir hennar dó í þyrluslysi í Hamarsfirði í september 1997. Hann var einungis 34 ára að aldri þegar hann lést og sorgin var mikil í fjölskyldunni. Hann lét eftir sig dóttur og eiginkonu.

Eina tilvikið á Íslandi í dag

Árið 2012 fór Nikolína svo sjálf að finna fyrir því að hún væri úthaldslítil. „Þarna í ágúst 2012 gat ég ekki hjólað og var bara ónóg sjálfri mér og ósátt við það og reyndi bara að herða sjálfa mig en varð bara verri og verri.“ Hún ákvað því að fara til læknis og fór í kjölfarið í allsherjar rannsóknir. „Ég fór meðal annars í blóðsýnatöku og hjartalínurit en svo heim. Svo kemur Smári á harðahlaupum sama dag eins og sjúkrabíll,“ segir Nikolína. Þá átti hún að fara strax á Hjartagáttina, því hún væri líklega að fá hjartaáfall.

Þar kom í ljós að hún væri ekki á fá hjartaáfall heldur var send í frekari rannsóknir eftir að hún sagði frá fjölskyldusögu sinni. „Ég gat ekki ímyndað mér að það væri þriðja tilfellið af þessum sjúkdómi í sömu fjölskyldunni og hann væri ekki arfengur.“ Síðar var staðfest með sýnatöku að sjúkdómurinn er vissulega arfgengur og orsakast af genagalla í lungnaslagæð. Læknar geta aftur á móti á engan hátt úskýrt af hverju sjúkdómurinn kom svona skyndilega eins og í tilfelli Nikolínu. Hún er eini sjúklingurinn á Íslandi sem er greindur með lungnaháþrýsing í dag sem er af óþekktum orsökum. Mikið læknateymi fylgist grannt með henni og meðferð hennar. „Ég er búin að fá ótrúlega góða heilbrigðisþjónustu. Ég er svo ofboðslega heppin og lánsöm með mitt fagfólk.“

Lyfjameðferð fremur en líffæraflutningur

„Síðan seinni partinn 2012 hefur mikið breyst. Ég er búin að vera í nokkrum lyfjameðferðum,“ segir Nikolína sem hafa hentað misvel til að halda sjúkdómnum í skefjum og virðist ganga þokkalega vel í dag. Lyfjameðferðir stóðu ekki mæðgunum tveimur til boða í byrjun tíunda áratugs, eingöngu líffæraflutningar. Meðferðin hefur miklar aukaverkanir í för með sér og skerðir lífsgæði hennar nokkuð. „Ég gat unnið alveg fram til nóvember 2015 en reyndar ekki fulla vinna,“ segir Nikoklína. „Það var mér óskaplega mikið áfall að geta ekki unnið.“ En hún lét það þó ekki stoppa sig frá því að hlaupa í skarðið fyrir dóttur sína og passaði yngsta barnabarnið sem er tveggja ára í dag. „Það hjálpaði mér mikið andlega og ég gat alveg ráðið mínum tíma. Við tókum morgnana rólega og það var allt svona á hægu nótunum.“

Lifir einn dag í einu

Þegar Nikolína hugsar til baka og leiðir hugann að því að hún eignaðist tvö ættleidd börn þá er hún þakklát fyrir að hafa ekki gengið með börnin sjálf. Ekki sín vegna þó, heldur þeirra vegna. „Ég get ekki hugsað mér að börnin mín fengju þennan sjúkdóm. Þannig að ég er glöð í dag, þótt ég hafi ekki verið glöð hér áður fyrr þegar við vorum að reyna að eignast börn. Ég er glöð í dag að vera í þessum sporum að eiga tvö yndisleg börn og þrjú barnabörn og ekkert af þeim fær þennan sjúkdóm.“

Þegar sjúkdómurinn var uppgötvaður hjá Nikolínu var það henni mikið áfall. Hún segir þó að snemma í ferlinu hafi hún ákveðið að láta hann ekki draga sig niður. „Ég get bara ekki gert fjölskyldunni minni það. Mér finnst álagið nóg á fjölskyldunni minni út af þesum sjúkdómi og hann stjórnar auðvitað heilmiklu í okkar lífi. En við höfum val um að reyna að gera hlutina léttari og sjá hlutina bjartari,“ segir Nikolína með bros á vör. Hún setti sér það markmið að verða sextug þegar hún var greind með sjúkdóminn. Því markmiði náði hún í ágúst síðastliðnum. „Næsta markmið er að lifa einn dag í einu og ég geri það. Ég vil bara vera hér í núinu.“

klj

Svala Ýr Smáradóttir, dóttir Nikolínu og Smára, með manni sínum Þorsteini Gíslasyni og þremur börnum, Gísla Frey, Theodóri Smára og Bjarnfríði Helgu.

Eldgos, missir og von