Frásögn af leiðangri á Eiríksjökul 1984 að sækja flugvélarflak sem birtist í Skessuhorni árið 2020

Skömmu fyrir hádegi fimmtudaginn 21. júní 1984 brotlenti flugvél á Eiríksjökli með tveimur mönnum innanborðs. Mennirnir voru breskir, búsettir í London, og komu til Íslands á miðvikudagskvöldinu og ætluðu að dvelja hér í fjóra daga. Þeir voru á leið til Grímseyjar til að sjá miðnætursólina á sumarsólstöðum þegar slysið varð. Þegar þeir komu ekki á áfangastað rétt eftir hádegi hófst leit. Það var svo klukkan 01:43 næstu nótt sem sást fyrst til vélarinnar og fyrstu björgunarsveitamenn komu að flakinu rétt fyrir klukkan fimm um morguninn. Kom þá í ljós að mennirnir tveir voru enn á lífi. Þyrla varnarliðsins var kölluð á staðinn og sótti hún mennina mikið slasaða og flutti á Borgarspítalann í Reykjavík.

Ekki þörf fyrir karla á gúmmístígvélum í leit

Blaðamaður Skessuhorns heimsótti Snorra Jóhannesson á Augastöðum í Hálsasveit og fékk að heyra frásögn af því þegar hann fór með sveitungum sínum, Snorra frá Sturlureykjum, Hrefnu Sigmarsdóttur og bræðrunum Bergþóri, Þorsteini og Þórði á Húsafelli, upp á Eiríksjökul að ná í flugvélarflakið. „Raunveruleg byrjun á þessu máli er samt leitin að flugvélinni og mönnunum. Við félagar úr Björgunarsveitinni Oki vorum kallaðir út þegar byrjað var að leita að vélinni. Það var skítaveður og ábyggilega snjókoma á jöklinum en hann sást illa. Þegar búið var að finna vélina ákváðum við Steini á Húsafelli að fljúga yfir jökulinn og þá sáum við hana líka. Við sáum að búið var að taka björgunarbát og breiða fyrir rúðurnar sem höfðu brotnað. Þá vorum við vissir um að allavega annar maðurinn hefði lifað af, dauðir menn breiða ekki fyrir glugga,“ segir Snorri. Eftir að búið var að finna vélina fóru hlutirnir að gerast hratt. „Við Steini fórum upp í Strút að sækja endurvarpa en mættum þar flugbjörgunarsveitinni og var okkur tjáð að engin þörf væri fyrir aðstoð frá sveitakörlum í gúmmístígvélum svo við fórum bara heim,“ segir Snorri.

Hljóp upp á jökulinn

Tveimur dögum eftir björgunina fór Snorri með hundinn sinn að kíkja á flakið á jöklinum. Hann sá að þar voru verðmæti sem hægt væri að bjarga og ákvað hann ásamt bræðrunum á Húsafelli og Snorra á Sturlureykjum að semja við tryggingafélagið um að ná vélinni niður gegn því að fá að eiga hana. „Strákarnir á Húsafelli þekktu til og sömdu við tryggingafélagið en það kærði sig enginn um að láta vélina bara liggja þarna,“ segir Snorri. „Það var svo örfáum dögum seinna sem Kristleifur á Húsafelli hringir í mig og segir mér að flugbjörgunarsveitin hefði farið tveimur tímum áður frá Húsafelli til að fara upp á jökul og hirða tæki úr flakinu og svo átti að kveikja í því. Það var oft gert á þessum tíma til að minnka umhverfisáhrifin, að brenna það sem hægt var,“ segir Snorri. Hann ætlaði sér ekki að leyfa flugbjörgunarsveitinni að brenna flakið enda var búið að semja um að þeir félagar úr sveitinni myndu sækja flakið og fá að eiga það. „Beggi á Húsafelli og Hrefna keyra mig stystu leið að jöklinum og þaðan hljóp ég upp. Ég ætlaði nú ekki að leyfa neinum að kveikja í vélinni svo ég hljóp eins hratt og ég komst og hitnaði vel við það, svo vel að ég var orðinn ber að ofan uppi á jöklinum. Ég hefði nú betur sleppt því þar sem ég sólbrann svo illa að allt skinn fór af bakinu á mér tveimur dögum seinna,“ segir Snorri og hlær.

Setti líklega heimsmet

Snorri var rétt rúmlega einn og hálfan klukkutíma að hlaupa upp á jökulinn og sat þar hinn rólegasti á vélinni þegar flugbjörgunarsveitin kom á svæðið tveimur tímum síðar. „Þetta var svakalega bratt og ægilegt stórgrýti þá leið sem ég fór upp. Ég var á tímabili hræddur því mér leið eins og ef einn steinn færi af stað færi öll hlíðin af stað. En þetta slapp til og Krilli á Húsafelli sagði að líklega hefði ég sett heimsmet sem aldrei verður slegið þegar ég fór svona hratt þarna upp,“ segir Snorri. „Þegar strákarnir í flugbjörgunarsveitinni komu svo voru þeir nú ekkert voðalega glaðir að sjá mig. Þeir spurðu hver hefði eiginlega gefið mér leyfi til að sitja á flugvélaflakinu og ég sagðist nú bara ekki þurfa neitt leyfi þar sem við ættum þetta flak, ég vissi allavega ekki betur. Þeir sögðust vera að sækja tæki fyrir flugmálastjórann en þekktu þessi tæki samt ekkert. Það var ekki fyrr en einhverjum klukkutímum síðar þegar Snorri, Beggi, Þórður, Steini og Hrefna komu til okkar sem Snorri gat sýnt þeim tækið sem þeir ætluðu að sækja. Ég dreg það stórlega í efa að þeir hafi verið beðnir um þetta samt. En þeir tóku þarna gírókompás úr vélinni og fóru með hann,“ segir Snorri.

Gerðu vagn undir vélina

Þegar flugbjörgunarsveitin var farin aftur niður af jöklinum ákváðu Snorri og sveitungar hans að ýta vélinni af stað niður jökulskallann að urðinni. „Við tókum mótorinn af henni og settum í framsætin og ýttum vængjunum af stað og svo ýttum við vélinni á undan okkur. Þetta var auðvelt því hún rann bara eins og snjóþota nánast. Vélina skildum við svo eftir við jökuljaðarinn og héldum heim. Þá fórum við að hugsa hvernig hægt væri að klára dæmið. Snorri á Sturlureykjum smíðaði vagn undir vélina. Okkur þótti hann nú þurfa að vera mótorknúinn og niðurstaðan var að smíða fjögurra hjóla vagn sem hægt væri að stýra að aftan og festa við garðtætara að framan sem knúði hann áfram. Vagninn smíðaði Snorri í bútum svo hægt væri að fljúga með hann yfir jökulinn og henda niður við flakið. Efnið í farartækið var að hluta til fengið úr aflögðum Fíat bíl frá Unni Hagalín. Svo var farið í björgunarleiðangurinn. Við fengum garðtætara að láni frá Benna í Sólbyrgi og héldum af stað með hann upp. Tætarinn gat ekki gengið á spöðunum upp skriðuna því hún var svo brött svo við bundum í hann band og einn fór á undan og togaði. Sá sem var með bandið hrasaði og það kom slaki á bandið svo það fór í spaðann á tætaranum. Þetta beygði tætarann eitthvað og það slitnaði reim,“ segir Snorri. Þeir ákváðu samt að halda ferðinni áfram og náðu að rétta tætarann aðeins við og fundu nýja reim í flugvélaflakinu sem smellpassaði í tætarann svo hægt var að nota hann og var þetta fyrsta vélknúna tækið til að keyra á Eiríksjökli.

Fengu óvænta aðstoð

Þegar upp var komið með tætarann settu þeir vagninn saman og festu tætarann við framhjól hans. „Þegar við vorum að þessu öllu sjáum við tvo menn koma labbandi ofan af jökli, menn sem við þekktum ekkert. Þeir áttu bílinn sinn ofan við Surtshelli og við töldum þeim trú um að þeir yrðu mikið fljótari ef þeir myndu hjálpa okkur og fá svo far að Surtshelli. En ævintýrið okkar tók alla nóttina og mennirnir hefðu verið löngu komnir í bílinn hefðu þeir bara gengið þangað,“ segir Snorri og brosir. „En þeir hjálpuðu okkur og við komum flakinu á vagninn og keyrðum niður að brúninni á stallinum, sem er um þriggja kílómetra leið. Þá var þessu svo slakað niður í böndum að jeppunum okkar. Þar komum við flakinu á kerru og keyrum svo af stað niður en þarna var kominn morgun. Félagar okkar sem við hittum á jöklinum sofnuðu um leið og þeir settust í aftursætið á bílnum hjá mér. Við keyrðum niður með Strút, ég á undan og svo Snorri og Steini á Willys jeppa sem Snorri átti. Þegar við komum niður við Strút þurftum við að fara í gegnum hlið og ég fer út og opna og keyri svo bara af stað. Það er ekki fyrr en við erum komnir niður undir Kalmanstungu sem ég sé að Willysinn kemur ekki. Þá höfðu Snorri og Steini steinsofnað þegar ég fór út að opna hliðið og þegar þeir vöknuðu var bíllinn í gangi, hliðið opið og ég farinn,“ segir Snorri og hlær. „Menn voru orðnir ansi þreyttir þarna,“ bætir hann við.

Fyrst og fremst ævintýramennska

Aðspurður segir hann ætlunina hafa verið að selja það sem var nothæft úr flakinu og láta björgunarsveitina njóta góðs af því. „En einhvern veginn fór þetta nú allt út á milli fingra okkar og peningalega séð var engin útkoma. En þetta var gaman og það var nóg borgun fyrir okkur. Fyrir það fyrsta var gaman að gera það sem búið var að segja að væri ekki hægt. Það höfðu margir sagt að það væri útilokað að ná vélinni þarna niður. Þetta var fyrst og fremst ævintýramennska hjá okkur. Þeir eru líka allir flugvélamenn strákarnir sem fóru með mér í þessa ferð, svo þetta var líka bara áhugamannaleiðangur,“ segir Snorri og hlær. „Á þessum tíma var mikill uppgangur í einkafluginu í Borgarfirði. Einn af þessum flugvélamönnum í sveitinni á þessum tíma var einmitt Benni í Sólbyrgi, sem átti garðtætarann. Nóni á Sturlureykjum og hann flugu yfir okkur þegar við vorum að brasa þetta og hentu niður gosi og Prins póló kassa. Það var svo merkilegt að hvert einasta súkkulaðistykki fór úr bréfinu við að hendast úr vélinni. Þetta var svona ægilega gylltur og fallegur pappír sem sveif þarna yfir okkur og í sólarljósinu var þetta eins og flott flugeldasýning,“ segir Snorri. „Súkkulaðistykkin stungust svo bara niður í snjóinn en við fundum nokkur sem við gátum étið.“ Aðspurður segir Snorri þá félaga aldrei hafa verið í neinum vafa um að þeir myndu ná vélinni þarna niður. „Það var aldrei spurning um hvort heldur hvernig,“ segir hann. „Þetta tók alveg á okkur en við komumst allir heilir heim, fyrir utan sólbrunann á bakinu á mér,“ segir hann og hlær. „Þetta var erfiður leiðangur en skemmtilegur. En ég gat líka sagt það að ég hef farið þrisvar upp á Eiríksjökul, allt í sömu vikunni og ég þarf aldrei að fara þangað aftur, ég er alveg búinn með það,“ bætir hann brosandi við.

Eftirmálar

„Svo urðu reyndar eftirmálar. Annar Bretinn taldi sig hafa keypt vélina af tryggingafélaginu, sem reyndist ekki rétt. En hann kom nokkru seinna og ætlaði að fá eitthvað tæki úr vélinni. Flugmálastjórn vissi að hann væri á leiðinni að Húsafelli og sendi lögregluna á staðinn. Hann lagði nefnilega ofuráherslu á að fá tæki sem tengdist eitthvað sjálfstýringunni. En það var límmiði á því sem sagði að tækið væri ekki í lagi. Mönnum þótti það afskaplega skrýtið að hann væri að fljúga alla leið frá Bretlandi til að sækja ómerkilegt tæki sem væri ekki einu sinni í lagi. Ég held að það hafi verið grunur um að fíkniefni væru í tækinu en það var flutt suður og það opnað í viðurvist lögreglu. Það var svo ekkert í þessu tæki og maðurinn sennilega bara snarruglaður að ásælast það,“ segir Snorri og hlær. „Hann var líka eitthvað reiður yfir því að við hefðum eyðilagt vélina. Hann sagði að það hefði ekki verið neitt mál að festa vængina á hana og fljúga henni af jöklinum. Þetta var nú bara þvæla, enda vélin handónýt, auk þess sem flugbjörgunarsveitin hafði sagað hana alla meira og minna í sundur til að ná þeim úr henni,“ segir Snorri. En hvar er flakið í dag? „Það fór held ég meira og minna í ruslið. „En mótorinn úr vélinni er sennilega enn í vél í dag, listflugvél í Reykjavík. Björn Thoroddsen keypti hann af okkur og við fengum í staðin lórantæki sem var nú ekki mikils virði. En það voru held ég engin önnur verðmæti sem komu úr þessu öllu saman,“ segir Snorri Jóhannesson að endingu.

arg

Snorri Jóhannesson, Bergþór Kristleifsson, Hrefna Sigmarsdóttir og Þorsteinn Kristleifsson við flugvélarflakið á Eiríksjökli.

Mest gaman að gera það sem búið var að segja að væri ekki hægt