Rætt við Hjört Óla Halldórsson sem fór fyrst á sjó fermingarárið sitt og hefur alltaf tekist á við lífið af æðruleysi og dugnaði. Hann á 95 ár að baki og nýtur ævikvöldsins í góðri umönnun á Dvalarheimilinu Fellaskjóli í Grundarfirði.

Lítið hús – hamingjusöm æska

Það var í nóvemberbyrjun árið 1929 sem Hjörtur Óli kom í heiminn á Patreksfirði, næstyngstur átta systkina, en tvær systur hans dóu ungar að árum. Æskuheimilið var lítið hús þar sem aðeins voru tvö herbergi, en „einhvern veginn blessaðist þetta allt saman,“ segir hann brosandi þegar blaðamaður spyr hvort þetta hafi ekki verið erfitt. Foreldrar hans höfðu kynnst á Patreksfirði, en voru bæði aðflutt þó þau ættu þar allan sinn búskap. Móðir Hjartar hét Margrét Sigríður Hjartardóttir og var fædd árið 1890 á Valdastöðum í Bæjarhreppi. Faðir hans var Halldór Jóhannesson, fæddur árið 1891 á Húsavík en var frá Flateyjardal. Þau létust bæði á 8. áratug síðustu aldar.

Haddi Möggu

Halldór faðir Hjartar var lengst af háseti auk þess að vinna ýmis verk sem til féllu í landi, enda var marga munna að metta heima fyrir. Þar réð Margrét húsum í fjarveru manns síns sem oft þurfti að fara í lengri túra þegar hann var á togurum. Þrátt fyrir stórt heimili segir Hjörtur að fjölskyldan hafi aldrei liðið skort og móðir hans vann líka úti þegar tækifæri gafst. „Og af því að pabbi var alltaf á sjó var ég kenndur við mömmu og kallaður Haddi Möggu,“ segir hann kíminn. „Það er meira að segja bátur á Patró núna sem heitir Haddi Möggu. Sá bátur er í eigu dóttursonar míns, Víkings Sindra Ólafssonar. Það var algengt að krakkar voru kenndir við mæður sínar því feðurnir voru alltaf á sjó og oft mikið fjarverandi. Mér leið bara mjög vel þegar ég var krakki. Mamma var góð móðir.“

Stóri hópurinn farinn

Margrét ,móðir Hjartar, var ein átta systkina en Hjörtur faðir hennar lést ungur úr lungnabólgu. Börnunum var þá flestum dreift á bæi eins og gekk og gerðist á þessum tíma. „En mamma flutti með Ólínu mömmu sinni á Patreksfjörð og þar átti hún eftir að kynnast pabba mínum,“ segir Hjörtur. „Ég verð að segja það að mér leið ljómandi vel í æsku.“ Voruð þið góðir vinir systkinin? „Já, en ég þekkti þau ekki öll vel,“ segir hann. „Þau fóru hingað og þangað.“ Systkini hans eru nú öll farin burt úr þessum heimi og hann er einn eftir af þeim stóra hópi. Þau hétu Jóhanna, Unnur, Jóhannes, Sigrún, Guðrún Fanney, Elísabet og Högni sem var yngstur, fæddur árið 1931. Einnig áttu þau uppeldissysturina Kristínu Haraldsdóttur sem er systurdóttir Hjartar. Hún er á lífi og býr í Vestmannaeyjum.

Snemma á sjó

Hjörtur gekk í barnaskóla á Patreksfirði, en leið ekkert sérlega vel á skólabekk. „Um leið og skólanum lauk á daginn var ég kominn niður í skúrana,“ segir hann. Hann segist hafa hent skólatöskunni inn um dyrnar heima og stokkið beint niður á höfn til að fylgjast með lífinu þar. „Ég man ekki hvaða ár ég fermdist,“ segir hann. „En ég man að ég fór fyrst á sjó það ár; mig hafði alltaf langað á sjóinn.“ Báturinn sem um ræddi hét Ver og þeir voru fjórir á; þar á meðal var Gunnar mágur Hjartar. „Við vorum á snurvoð og lúðu og skötu,“ segir Hjörtur. Honum fannst ekkert erfitt að fara til sjós svona ungur og varð lítið sem ekkert sjóveikur. „Ég fann bara dálitla velgju ef það var mjög slæmt í sjóinn. En ekki meira en það,“ segir hann. Heimþrá fékk hann heldur aldrei þótt ungur væri og var hæstánægður á sjónum. Launin voru þó ekkert sérlega mikil í þá daga, en það skipti hann minnstu máli.

Kjalsvínið var svangt

Eftir ferminguna fór Hjörtur á togarann Gylfa BA. Þar voru eðli málsins samkvæmt fleiri í áhöfn. Fannst þér erfitt að fara á togarann? „Nei, ég fór vel út úr því,“ segir Hjörtur. „En það var ekki sama sagan fyrir suma strákana, þeir lentu í því að það var alltaf verið að spila með þá.“ Nú, hvernig þá? spyr blaðamaður. „Jú, þeir voru beðnir um að gera hluti eins og að sækja vakúmið niður í vél, gefa kjalsvíninu og allt hvað eina. En ég lét ekki blekkjast!“ segir hann og hlær.

Sáputogarinn Gylfi

Hjörtur bætir því svo við að Gylfi hafi verið sáputogari og blaðamaður hváir við. Skýringin reynist sú að sáputogarar voru þeir ensku togarar nefndir sem höfðu verið notaðir til að greiða fyrir skuldir Þjóðverja eftir seinna stríð, til fyrirtækis í Bretlandi sem þekkt var fyrir framleiðslu á sápu. „Það komu nokkrir slíkir hingað,“ segir Hjörtur kíminn. Við uppflettingu á Vísindavefnum má sjá að svo virðist sem útistandandi skuldir Þjóðverja, meðal annars vegna kaupa þeirra á sáputegundinni Sunlight soap, hafi ekki fengist greiddar með peningum. Greiðslan hafi því farið fram með vöruskiptum þar sem allt að fimmtán togarar hafi verið smíðaðir í Þýskalandi og sendir til Bretlands. Þess má geta að Sunlight sápan er ennþá í framleiðslu og má teljast merkilegt að varan sú hafi náð að eiga sinn þátt í sögu útgerðar heima á Íslandi.

*Sunlight soap átti sinn þátt í íslenskri útgerðarsögu.*

Af sjónum í póstinn

Þegar vistinni á Gylfa lauk lá leið Hjartar upp í sveit, nánar tiltekið til systur hans sem þá bjó á Kambi í Reykhólasveit. Þar dvaldi hann í tvö til þrjú ár. „Ég fór þá í póstferðir frá Króksfjarðarnesi vestur að Brjánslæk,“ segir hann. „En það var reyndar bara á sumrin.“ Honum líkaði ákaflega vel að vera í sveit og hafði sem krakki farið með annarri systur sinni þegar hún fór að búa á bænum Borg í Reykhólasveit og líkað vel þar. – En eftir dvölina á Kambi, fórstu þá aftur á sjóinn? Spurningin setur glampa í augu Hjartar og hann svarar snaggaralega: „Nei, ég náði í konuna, hún var á næsta bæ!“ Tilsvarið setur af stað nýjan kafla í frásögninni, því þarna kynntist Hjörtur lífsförunauti sínum; Önnu Pálínu Magnúsdóttur.

Búskapur og barnalán

Anna var fædd á Kinnarstöðum í Reykhólahreppi, dóttir Ingibjargar Pálsdóttur og Magnúsar Sigurðssonar. Þau Hjörtur giftust í október 1953, sama dag og þau létu skíra elsta barnið sitt, Margréti Sigríði. Þau hófu búskap á Patreksfirði. Börnin þeirra urðu sjö talsins auk sonarins Magnúsar sem Anna átti fyrir og var fæddur árið 1949. Margrét Sigríður kom í heiminn 1953, Ingibjörg 1955, Halla 1956, Friðbjörn 1957, Steinunn Erla 1960, Óttar 1963 og yngst er Hrund fædd árið 1970. „Það var ekkert annað að gera en að fara aftur á sjóinn, því ég var að stofna heimili,“ segir Hjörtur. „Við vorum alveg hreint allslaus!“ Þau byrjuðu á að leigja húsnæði um sinn. „En svo keyptum við kjallaraíbúð sem kostaði 10.000 krónur,“ segir hann. „Þar vorum við í eitt eða tvö ár.“ Íbúðin var til húsa í brekkunni á móti samkomuhúsinu á Patreksfirði.

*Anna Pálína Magnúsdóttir.* *Ljósm. úr einkasafni*

Hjörtur umkringdur börnum sínum. Efsta röð frá vinstri: Friðbjörn (búsettur í Ástralíu), Steinunn Erla, Óttar, Hrund Pálína. Neðri röð frá vinstri Magnús S, Margrét S, Ingibjörg og Halla. *Ljósm. úr einkasafni*

Ég sló víxil

Það varð fljótlega of þröngt um fjölskylduna í kjallaraíbúðinni og breytinga varð þörf. Hjörtur brosir við minninguna og segir: „Svo seldi ég kjallarann og keypti hús sem kostaði 70 þúsund.“ Var það ekki ansi hátt fjárhagslegt stökk fyrir ykkur? „Jú,“ segir hann. „Ég sló víxil fyrir sextíu þúsundum til að gera þetta mögulegt. Svo fór ég á síld um vorið til að standa undir kaupunum. Og ég borgaði helvítis víxilinn um haustið. Síðan hef ég aldrei tekið lán!“

Hjörtur hélt áfram á sjónum og var á togurunum, fiskibátum og vertíðarbátum ýmsum. „En svo keypti ég bát á móti öðrum og átti hann í ein tuttugu ár,“ segir hann. Allt gekk þetta vel hjá þeim hjónum og hann þakkar það ekki síst Önnu sem hafi farið svo vel með auk þess að vinna utan heimilis eftir því sem hægt var. „Og krakkarnir fóru að vinna um leið og þau gátu; þetta hafðist allt.“

Skúli Hjartarson

Báturinn sem Hjörtur eignaðist þarna hálfan hlut í hét Skúli Hjartarson BA 250 og var alla tíð skráður á Patreksfirði. Hann er tólf tonna súðbyrtur eikarbátur og hafði verið smíðaður af Gísla Jóhannssyni á Bíldudal árið 1946 að beiðni Einars Guðfinnssonar útgerðarmanns í Bolungarvík. Ef flett er upp í bátaskrá Þjóðminjasafnsins sést að Gísli smíðaði tvo báta fyrir Einar á þessum tíma og voru þeir jafnstórir. Ástæðan var sú að stærðin hentaði vel fyrir hafnaraðstöðuna á Bolungarvík á þessum tíma. En meðan á smíðinni stóð breyttust hafnaraðstæðurnar og rúm varð fyrir stærri báta. Að þessum sökum tók Einar aldrei seinni bátinn til sín og stóð hann í ein tólf ár í smíðahúsinu hjá Gísla og var ekki sjósettur fyrr en árið 1958. Hjörtur keypti Skúla árið 1963 og meðeigandinn var Torfi Jónsson. Þeir reru saman ásamt tveimur öðrum og komu yfirleitt heim að kvöldi þótt fyrir kæmi að þeir yrðu að sofa í bátnum. „Yfirleitt þegar við vorum á snurvoðinni, þá komum við heim á kvöldin,“ segir Hjörtur. „Við veiddum grásleppu á vorin og svo þorsk, ýsu og kola í snurvoðina. Á haustin veiddum við svo hámeri.“ Þess má geta að báturinn Skúli er ennþá til og er nú safngripur á Minjasafni Egils Ólafssonar á Hnjóti í Örlygshöfn.

*Skúli Hjartarson. Ljósm. úr einkasafni*

Seldi of snemma

Eftir um tuttugu ára útgerð ákvað Hjörtur að selja hlut sinn í Skúla. „En ég seldi einum of snemma,“ segir hann. „Því ári seinna var kvótinn tekinn upp.“ Kvótakerfinu var upprunalega komið á með lagasetningu árið 1983 sem tók gildi ári síðar. En við þessu var ekkert að gera. Á þessum tímapunkti segist Hjörtur hafa verið orðinn frjáls eftir að hafa gert út sjálfur þetta lengi. Um það leyti vantaði ráðsmann á bæinn Fífustaði í Arnarfirði. Þar var refabú eins og algengt var á þeim árum. Það fannst Hirti hvorki skemmtilegur né vænlegur búskapur. En hann hafði tekið starfið að sér og var þarna í tvö ár. Að því loknu keyptu þau Anna sumarbústað í Reykhólasveitinni þar sem þau áttu margar góðar stundir, en megin aðsetur þeirra var lengst af á Patreksfirði.

*Fullur poki hífður. Ljósm. úr einkasafni*

*Hámeri veidd undir Látrabjargi. Ljósm. úr einkasafni*

Vályndu veðrin

Aðspurður um hættur hafsins segist Hjörtur ekki beinlínis hafa lent í sjávarháska. En upp í hugann kemur leiðangur sem hann fór á togara á Þorláksmessu eitt árið í vitlausu veðri. „Við vorum sendir út til að leita að þýskum togara sem sökk í Víkurálnum,“ segir hann. Til skýringar má nefna að Víkurállinn er mikill djúpáll sem gengur til suðausturs inn í grunnið undan Útvíkum og Patreksfjarðarflóa og er fengsæl veiðislóð. „Það var kolvitlaust veður og við fundum hann ekki,“ segir Hjörtur. „Svo held ég að það hafi síðar rekið úr honum björgunarbátur á Rauðasandi. En togarinn hafði horfið.“ – Hann minnist einnig annars róðrar, þar sem veðrið var svo slæmt að ekki var hægt að komast úr lúkarnum aftur í skipið til að borða. „Við urðum bara að bíða og að lokum var kominn sólarhringur,“ segir hann. „Það var andæft upp í vindinn og mikill veltingur allan tímann.“

*Patrekshöfn vorið 2023. Ljósm. Rebekka Hilmarsdóttir.*

Heimahöfn í Grundarfirði

Þegar aldurinn tók að færast yfir var orðið erfiðara fyrir Önnu og Hjört að búa ein á Patreksfirði. „Svo var það í desember eitt árið að tvær stelpurnar okkar komu á flutningabíl og fluttu okkur til Grundarfjarðar þar sem við fengum inni í þjónustuíbúðum fyrir aldraða og seinna eftir að Anna lést flutti ég á Fellaskjól,“ segir Hjörtur. „Þær bjuggu í Grundarfirði á þessum tíma dætur mínar og þótt þær séu fluttar héðan í dag er hér yndisleg dótturdóttir okkar, Elín Hróðný Ottósdóttir. Mér fannst mjög gott að koma í Grundarfjörð, hér er bjart og fallegt. Ég kom til dæmis hingað eitt sinn beint frá Portúgal eftir mánaðardvöl og þegar ég kom á hæðina við bæinn varð ég alveg heillaður. Hér var allt í blóma og bærinn kúrði svo fallega undir fjöllunum. Það er líka alltaf gott að koma heim.“ – Anna lést árið 2016 og Hjörtur saknar konu sinnar sem von er. „En þetta var bara búið,“ segir hann. „Hún var búin að vera veik og maður veit ekki hvað hefði orðið.“ Hann segir þetta af sama æðruleysinu og einkennt hefur allt viðtalið. Í lok heimsóknar fylgir hann blaðamanni til dyra og bendir á myndarlega rafskutlu við útidyrnar. „Á þessu fer ég um allt,“ segir hann brosandi og bætir við: „Ég er yfirleitt glaðlyndur. Það þýðir ekkert annað!“

*Grundarfjörður á fallegum degi. Ljósm. gj*