Rætt við Ómar Hafstein Magnússon, fiskmarkaðsstjóra á Akranesi.

Margur væri farinn að huga að starfslokum sínum á 68. aldursári, enda er almenna reglan sú að fullur réttur til lífeyristöku miðist við 67 ára aldurinn. Fágætara er að fólk á þessum aldri hefji nýtt starf, sem meira að segja inniber flutninga milli byggðarlaga og gjörbreytingu á háttum. Það er hins vegar það sem Ómar Hafsteinn Magnússon gerði fyrr á þessu ári, þegar hann tók að sér að reka fiskmarkað á Akranesi. Fiskur og sjávarútvegur hafa verið ær og kýr Ómars lengst af ævinni, þó hann hafi víða komið við. Og nú er hann fluttur upp á Akranes, rekur þar starfsstöð Fiskmarkaðs Íslands og hefur síðustu vikur staðið heilu og hálfu dagana á haus, enda óhemju mikið verið að gera. „Ég á svo erfitt með að stoppa, ég hef unnið alla tíð eins og skepna. Það eina sem er fyrir mér í þessu er að ég bíð núna eftir að komast í liðskipti, líklega á báðum hnjám. Þetta eru afleiðing þess að ég lenti í slysi á sjó árið 1976 sem hefur verið að plaga mig síðan.“

*Sjórinn og fiskurinn hafa verið ær og kýr Ómars frá unga aldri.*

Farinn að heiman fimmtán ára

Ómar er Vestfirðingur í húð og hár, ættaður úr Dýrafirði, Súgandafirði og Grunnuvík á Ströndum, en fæddur og uppalinn á Ísafirði. Þó römm sé sú taug er rekka dregur heimatúna til, staldraði Ómar reyndar ekki mjög lengi við á Ísafirði, hann var farinn að heiman fimmtán ára gamall. „Við vorum átta systkinin, tíu í fjölskyldu í tveggja herbergja íbúð. Það var ekki hægt að skipta um skoðun þar inni, ef maður gekk inn þurfti maður að bakka út aftur. Ég fór því fimmtán ára á vertíð í Garði, var þar á verbúð og var að vinna í frystihúsinu.“

Spurður hvort það hafi ekki verið slark fyrir fimmtán ára strák að vera allt í einu fluttur að heiman og á verbúð játar Ómar því svo sem. „En þetta var nú samt flottasta ár sem ég hef upplifað held ég, við vorum þrír strákar þarna og einhverjar þrjátíu stelpur. Það var stuð, það var partý. Það var svo mikið af fólki þarna, þetta var ekki eina verbúðin í Garði, einu sinni. Svo það var nóg um að vera.“

*Ómar viðurkennir að það hafi verið sláttur á þessum unga töffara á sínum tíma. Ljósm. úr einkasafni*

Fiskurinn var allsráðandi

Síðan þá hafa sjórinn og fiskurinn verið helsta viðfangsefni Ómars lengst af. „Það má segja það. Fiskurinn var auðvitað allsráðandi í þjóðfélaginu á þessum tíma. Það voru öll pláss full af skipum, ólíkt því sem nú er orðið. Mér finnst þetta svolítið bágt fyrir þessi byggðarlög. Tökum til dæmis Akranes, hér voru sum stöndugustu fyrirtæki á landinu, margar útgerðir með togara og marga báta. Við getum nefnt Keflavík líka, maður þurfti að fara út í þrjá, fjóra báta til að komast út í sinn bát við bryggjuna. Það var allt fullt af bátum en í dag er af sem áður var, víða. Það var hægt að labba um borð í næsta bát og fá pláss og ef maður var duglegur þá var manni helst ekki hleypt í land aftur.“

Eftir ríflega eitt og hálft ár í Garði færði Ómar sig til Keflavíkur, þá á sautjánda ári, og fór að sækja sjóinn. Hann munstraði sig í áhöfn hjá Sævari Brynjólfssyni, aflakóngi í Keflavík, sem síðar flutti sig til Vestmannaeyja. „Hann tók mér afskaplega vel, það var eins og ég væri einn úr fjölskyldunni. Við vorum á netum og síðan fórum við á loðnu, á 70 tonna trébát! Við lönduðum fjórum sinnum á dag, það var mikið í gangi. Eftir vertíðina sagði Sævar við mig: Ómar, við skulum kíkja á bílasöluna. Ég svaraði: Ég á engan helvítis pening maður, en Sævar sagði að ég ætti fullt af peningum, ég væri búinn að vera alla vertíðina og ekki fengið krónu. Svo við fórum niður á bílasölu og fyrsti bíllinn sem ég eignaðist, þá nýkominn með bílpróf, var Rambler Classic, 8 cylindra. Hann var bara borgaður út í hönd. Þú getur ímyndað þér hversu gaman það var fyrir sautján ára gutta að spóla um á honum, það var alltaf kjaftfullur bíll.“

Lamaðist eftir slys á sjó

Næstu árin var Ómar á ýmsum bátum, á humarveiðum, á netabátum og á línubátum. „Ég held ég hafi verið á nánast öllum bátum í Keflavík, og ef ég var ekki á sjónum þá var ég að beita í þá. Árið 1976 fór ég fyrst á togara og var í fjögur ár. Svo fór ég í land og fór að beita en þegar ég var orðin þreyttur á beitningunni fór ég aftur á sjóinn. Sjórinn kallaði alltaf.“

Það var árið 1976 sem Ómar lenti í slysinu sem hefur plagað hann í fótum lengst af síðan, og er ástæðan fyrir því að hann bíður nú eftir að komast í liðskipti. „Við vorum að veiða humar út af Vestmannaeyjum og vorum að taka trollið, það var tekið upp á síðuna. Ég var á netaspilinu en það var drauganet á spottanum sem ég ætlaði að reyna að ná af. Ég hins vegar festist í því. Ég hugsaði að ég ætlaði að reyna að hoppa upp úr því en náði ekki nógu hátt og spottinn flæktist í fætinum á mér.“

Ómar var fluttur stórslasaður til Vestmannaeyja og lá þar, lamaður, í einar þrjár vikur. „Svo fór þetta að koma aftur, mátturinn í fæturna. Þetta tók á. Svo fór ég til Keflavíkur og byrjaði í sjúkraþjálfun þar, og sjúkraþjálfarinn sagði við mig að ég yrði að gera betur, gera meira, ef ég ætlaði að ná bata. Ég kvartaði yfir því að fyndi svo mikið til í hnénu að ég gæti ekki betur, en hann rak mig áfram þrátt fyrir það. Svo endaði með að ég fór upp á sjúkrahús og bar mig aumlega, ég væri búinn að vera að taka á því í sjúkraþjálfuninni en það skilaði bara engu. Þá kom í ljós að ég var brotinn inni í hnénu. Ég er búinn að fara í átta uppskurði á hægra hné til að hreinsa út alls konar djöfulgang, liðþófa og allt hvað er, og nú er ekkert eftir, það er bara bein í bein.“

Þrátt fyrir slysið og meiðslin náði Ómar bata, að mestu þó hann sé enn að bíta úr nálinni með slysið, og hélt áfram að vinna, á sjó fyrst og fremst.

Of háar tekjur komu í veg fyrir menntun

Árið 1989 flutti Ómar aftur vestur til Ísafjarðar. Hann hafði þá skilið að skiptum við konu sína og sótti í baklandið fyrir vestan en þar átti hann mikið af sínu fólki ennþá á þeim tíma. „Ég réði mig á bát, nýjan bát sem Norðurtanginn hafði látið smíða, Hálfdán í Búð. Þetta var fjölveiðiskip með frystingu og við vorum á grálúðu sem við frystum. Við komum í land með hundrað tonn á meðan Guggan kom með 250 tonn, en við vorum með hærri hlut en þeir sem voru á henni.“

Spurður hvort hann hafi fyrst og fremst verið háseti eð hvort hann hafi haft tíma til að mennta sig meðfram sjómennskunni segir Ómar að hann hafi tekið alls konar námskeið en aldrei farið í lengra nám. Hann hafi þannig tekið 30 tonna skipstjórnarréttindin til að mynda, þegar hann var á Hálfdáni í Búð. „Blessaður vertu, ég er með alls konar réttindi, þó ég hafi verið hálfgerður tossi sem krakki. Ég er með meiraprófið, bæði stóra og litla lyftaraprófið, sjókokkinn, alls konar námskeið og réttindi. Ég tók meiraprófið árið 1984 en ég byrjaði ekki að nota það fyrr en um 2000. Maður hugsaði alltaf að það væri gott að geta menntað sig meira, en það var bara svo mikill peningur í húfi. Ég var alltaf með svo góðar tekjur á sjónum og í fiskinum að það gekk bara aldrei upp að taka sér frí frá því til að mennta mig.“

*Þó aldrei hafi gefist tími til að ganga menntaveginn í lengri tíma hefur Ómar aflað sér ýmissa réttinda og þekkingar. Lyftaraprófið er þar á meðal*

Mublusmiður í Danmörku

Árið 1995 tók Ómar sig aftur upp og flutt þá til Danmerkur. Spurður hvernig hafi staðið á því segir hann: „Mig langaði bara til að prófa eitthvað nýtt. Ég var mublusmiður í gríðarstórri fabrikku þar, trén komu upp að verksmiðjunni og fóru út sem mublur. Þetta voru 64 þúsund fermetrar, eins og Smáralindin, en bara á einni hæð. Þegar menn fóru í kaffi og mat, þá hjóluðu þeir því þetta var svo stórt.“

Ómar byrjaði þó fyrst í því sem hann þekkti best eftir að hann kom út til Danmerkur, fiskinum. „Ég fór fyrst einn túr á sjó, bara einn dag samt, á Eystrasaltinu. Það var ekkert að hafa, ekki bein úr sjó, við drógum eina ýsu. Ég spurði kallinn hvort ég mætti ekki bara eiga hana, og fékk hana. Það var einhver viðbjóðslegasti fiskur sem ég hef smakkað, olíubrækjubragðið af henni og drullan, þetta var alveg hræðilegt.

Svo fór ég að vinna í frystihúsi þarna úti, við vorum tveir Íslendingar og sáum eiginlega alveg einir um vélasalinn í því þarna úti. Ég var þarna í rúmt hálft ár en þá var ég búinn að fá nóg og ákvað að flytja mig í húsgagnaverksmiðjuna. Ég held að þetta fyrirtæki hafi ekki lifað nema í eitt og hálft ár eftir að ég hætti.“

Í Danmörku var Ómar í um það bil fjögur ár en hélt svo heim og fór að vinna hjá Samskipum, á lyftara þar. „Það var nú aðallega til að borga fyrir gáminn sem ég flutti heim frá Danmörku, það var svo helvíti dýrt að borga gáminn.“

Þýðir lítið að slást við Samherja

En hvernig kom það til að Ómar er nú kominn upp á Skaga, og tekinn við fiskmarkaðnum þar? „Það var hringt í mig, hann Böðvar [Ingvason] sem var með markaðinn, við þekktumst. Ég hafði verið með fiskmarkað í Hafnarfirði, sem ég kallaði fiskmarkað á hjólum. Ég sá um að landa þessu þarna í Hafnarfirði og keyrði síðan aflanum í Sandgerði eða til Reykjavíkur á Fiskmarkað Íslands. Svo þegar Fiskmarkaður Norðurlands opnaði markað í Hafnarfirði datt botninn úr því, ég ætlaði ekkert að fara að slást við Samherja. Það má lítið sveifla hendinni gegn svona stórum köllum, en ég var svo sem ekkert að erfa það við þá.

Böðvar var sem sagt að hætta og hringdi í mig og spurði hvort ég gæti ekki hugsað mér að koma upp á Skaga, það vantaði mann, og hann sagði að þeir sæju ekki fyrir sér að það yrði neitt hægt að veiða ef ekki væri fyrir markaðinn. Svo ég kom og fundaði með fólki, bara núna eftir áramótin. Ég fór síðan og ræddi við Fiskmarkað Íslands og þeir brugðust hinir kátustu við svo það varð úr að ég tók þetta að mér, sem verktaki fyrir þá.“

Algjörir jaxlar á Akranesi

Ómar segir að ef ekki hefði tekist að halda starfsemi fiskmarkaðar á Akranesi áfram hefði verið hætt við að fótunum hefði verið kippt undan veiðum þar. „Þetta eru nokkrir bátar, og auk þess grásleppan og svo hátt í tuttugu bátar sem eru á strandveiðum. Þeir segja mér að það sé hátt í hundrað kílóum meira á bát í ár en var í fyrra, og þá eru það um 1,7 tonn á dag meira sem verið er að landa úr strandveiðibátunum. Það hefði verið helvíti dauft ef því hefði ekki verið hægt að landa á Akranesi.

Ég lít upp til allra þessara kalla sem eru við veiðar héðan frá Akranesi, margir af þeim eru fullorðnir menn, algjörir jaxlar, sem standa kannski þetta 14 tíma á dag á sjó. Ég reyni að hjálpa þeim við að hífa og græja og gera þegar þeir koma í land, og viðmótið, kurteisin, sem ég fæ frá þessum köllum er frábær. Það er bara eins og ég sé einn úr áhöfninni og mér líður eins og ég sé bara kominn aftur á sjóinn.“

*Það hefur verið gríðarmikið að gera hjá Ómari að undanförnu, enda hefur gefist mjög vel.*

Byrjar kannski í golfinu eftir liðskiptin

Spurður hvað hann sjái fyrir sér varðandi framtíðina, hvort að hann, 68 ára gamall, muni halda áfram að reka fiskmarkaðinn á Akranesi til lengri framtíðar, segir Ómar að hann sjái ekki langt fram í tímann í þeim efnum. „Ég er orðinn svo gamall maður. Þetta ræðst bara.“

Spurður hvernig hann kunni við sig uppi á Akranesi, hvort hann hafi þekkt þar fólk áður en hann flutti, heldur Ómar nú það. „Dóttir mín býr hérna á Skaganum, með barnabörnin, svo það er frábært að geta heimsótt hana og börnin. Það hefur hins vegar ekki gefist mikill tími til þess því það hefur verið svo brjálað að gera. En ég sé fyrir mér að strax í júlí geti það breyst, þá verði strandveiðarnar stoppaðar því það er búið að fiskast svo vel að það verði búið að fiskast upp í þessi tíu þúsund tonn eða hvað þetta eru. Þá getur maður bara farið að taka daginn snemma, farið í sundlaugina og í sólbað. Svo þegar ég verð búinn að komast í liðskiptin get ég kannski byrjað í golfi, ég get svo lítið labbað núna að það verður ekki fyrr en eftir það. Mér líður afskaplega vel hérna, allir sem ég hitti og spjalla við eru eins og bestu vinir mínir. Ég kann rosalega vel við mig hér og við fólkið.“

*Þau eru mörg handtökin dags daglega á fiskmarkaðnum.*

„Sjórinn kallaði alltaf“

Rætt við Ómar Hafstein Magnússon, fiskmarkaðsstjóra á Akranesi.

Rætt við Ómar Hafstein Magnússon, fiskmarkaðsstjóra á Akranesi.