Viðtal úr safni Skessuhorns frá árinu 2017 við Ólaf Rögnvaldsson

„Aðkoma fjölskyldunnar að þessu fyrirtæki nær lengra aftur en aldur minn segir til um,“ segir Ólafur Rögnvaldsson framkvæmdastjóri Hraðfrystihúss Hellissands þegar rætt er við hann um fyrirtækið sem nú má segja að sé dæmigert fjölskyldufyrirtæki. „Þannig var að pabbi, Rögnvaldur Ólafsson, var fæddur á Brimilsvöllum hér rétt innan við og hafði um árabil komið að rekstri frystihúss í Ytri-Njarðvík. Árið 1950 var haft samband við hann og hann beðinn um að koma á heimaslóðir og reyna að koma lagi á rekstur Hraðfrystihúss Hellissands sem þá hafði gengið afar illa og var raunar í kalda koli. Hér var frekar mikil einangrun þá og byggðarlagið mjög einangrað. Enginn vegur var á sunnanverðu Snæfellsnesinu og síðan varð að sæta sjávarföllum til að komast yfir Ólafsvíkurennið inn til Ólafsvíkur. Þannig voru nú samgöngurnar hér þá. Hraðfrystihúsið var stofnað 1942. Þegar Pabbi kom að þessu 1950 höfðu verið tíð skipti á framkvæmdastjórum og reksturinn erfiður. Sigurður Ágústsson úr Stykkishólmi var þá alþingismaður fyrir Snæfellinga en þá voru einmenningskjördæmi í landinu. Það var hann sem hafði samband við pabba en Sigurður þekkti til hans frá Brimilsvöllum og starfa hans á Suðurnesjum. Sigurður spurði hvort hann gæti ekki gert sér þann greiða að koma hingað og snúa við rektrinum. Hann féllst á að koma hingað gegn því að vera hér í eitt ár en það teygðist nú á því og hann var hér til dauðadags. Ég fæddist svo fjórum árum eftir þetta og ólst því nánast upp í þessu frystihúsi,“ segir Ólafur.

Leiði á Kók og Prins leiddi til hlutafjáreignar

Eftir barnaskólanám á Hellissandi fór Ólafur í Verslunarskóla Íslands sem þá var á Grundarstíg í Reykjavík. „Hér heima gátum við tekið sem svaraði fyrsta og öðrum bekk í gagnfræðaskóla og útskrifuðumst þá með unglingapróf. Þá var hægt að fara beint inn í Verslunarskólann með því að taka inntökupróf og vera fjögur ár í skólanum og útskrifast með verslunarpróf. Ég man að þegar ég var í Verslunarskólanum varð ég fljótt kostgangari hjá Einari Bergmann Arasyni sem hafði verið framkvæmdastjóri Hraðfrystihúss Hellissands í nokkur ár á árunum milli 1942 og 1950. Þetta var þannig að einn daginn þegar ég var orðinn leiður á að fá mér alltaf Kók og Prins í löngu frímínútunum í skólanum þá rölti ég upp á Þórsgötu en þar var verslunin Kjöt og fiskur. Einar Bergmann réði þar ríkjum og hjá honum fékk ég mér oft flatbrauð með smjöri og hangikjöti og mjólk með. Fyrst fór ég alltaf einn og spjallaði oft við Einar en síðan var þetta orðið þannig að við voru svona sex til átta strákarnir úr Verslunarskólanum sem áttum þessi nærandi viðskipti við karlinn. Ég hafði nú alltaf unnið á sumrin í frystihúsinu og gengið þar í öll störf bara eftir aldri áður en ég fór í Verslunarskólann. Svo eftir að ég lauk verslunarskólaprófi og var kominn hingað vestur að vinna þá hringir Einar Bergmann í pabba og segir við hann að hann eigi 21% hlut í Hraðfrystihúsi Hellissands og spyr hvort hann haldi að ég vilji kaupa þann hlut. Ef ég vilji kaupa sé hann tilbúinn að selja en ef ekki þá ætli hann bara að eiga hlutinn áfram. Pabbi fer að ræða þetta við mig og ég sagðist alveg vera til í það. Þetta var 1976 og ég fór þá tuttugu og tveggja ár gamall til Sólons Sigurðssonar sem var þá útibússtjóri í Landsbankanum hér og bað um lán,“ segir Ólafur.

„Komdu seinni partinn, lánið verður tilbúið þá“

Sólon, sem eflaust hefur haldið að strákurinn ætlaði að kaupa sér bíl eða eitthvað þaðan af vera, spurði eins og til siðs var þá hjá bankastjórum: „Hvað ætlarðu að gera við peningana“?“ Og Ólafur svaraði því til að hann ætlaði kaupa 21% hlut í frystihúsinu. „Þá kom Sólon mér verulega á óvart. „Komdu aftur seinni partinn, lánið verður tilbúið þá.“ Hann var ekkert að tvínóna við hlutina og var viss um að þetta væri góð fjárfesting hjá mér. Tók bara þessa ákvörðun einn, tveir og þrír. Ég sem hafði allt eins búist við neitun eða þá mikilli þrautagöngu til að útvega þessa peninga.“ Þar með var Ólafur Rögnvaldsson orðinn hluthafi í Hraðfrystihúsi Hellissands og framtíðin hafði verið mörkuð. Hann starfaði svo við hlið föður síns við stjórn fyrirtækisins upp frá því og allt þar til Rögnvaldur faðir hans lést árið 1994 en móðir hans Jóna Ágústsdóttir lést 2002.

Fékk ekki að fara í frekara nám

„Ég ætlaði að halda áfram námi og ég man að einu sinni sat ég í eldhúsinu hjá mömmu og pabba á föstudegi og sagðist fara suður um helgina því skólinn byrjaði á mánudaginn. Pabbi tók alltaf í nefið og karlinn tók góðan slurk af neftóbaki á handarbakið, skutlaði því upp í nasirnar á sér og sagði svo „Ætlarðu þá að skilja mig eftir einan með þetta. Þú getur gert þetta seinna.“ Það gat ég auðvitað ekki og fyrst þarna varð hlé á námi varð aldrei framhald á þessu. Þetta var svipað og með sjómennskuna. Ég fór lítið á sjó, bara einstaka róður en náði þó að kynnast sjómennskunni svolítið. Karlinn mátti aldrei við því að missa mig frá þessu.“ Ólafur ætlaði að fara í framhald í Verslunarskólanum, taka þaðan stúdentspróf og fara síðan í viðskiptafræði í Háskólanum. „Tíminn í Verslunarskólanum var mjög skemmtilegur og gefandi. Þarna eignaðist maður marga vini og þótt tengslin hafi ekki verið mikil við samnemendur á þessum árum í gegnum tíðina þekkir maður marga þeirra ennþá.“

Erum tveir eftir í forystu

Tveimur árum eftir að Ólafur kláraði Verslunarskólann fór hann að búa með konu sinni Hildi Gunnarsdóttur á Hellissandi. Þau eiga þrjá syni. Sá elsti Rögnvaldur er rúmlega fertugur, Örvar er 35 ára og sá yngsti Jón Steinar er í Háskólanum í viðskiptafræði, sama námi og Ólafur ætlaði sér í. Barnabörnin eru sex talsins. „Ég öðlaðist alveg rosalega reynslu á að vinna með pabba. Hann var rólegur, yfirvegaður og íhaldssamur en mjög framsýnn. Mín gæfa í rekstri þessa frystihúss er að hafa kynnst öllum þessum mönnum sem höfðu gengið í gegnum súrt og sætt í rekstri frystihúsa. Ég kynntist þessum mönnum hringinn í kringum landið þótt allir væru talsvert eldri en ég. Nú þegar ég er ríflega sextugur er ég orðinn með þeim reynslumestu í þessum bransa. Ég held að það sé alveg öruggt að við séum bara eftir tveir af þeim sem voru í rekstri fiskvinnslu hér á landi í byrjun áttunda áratugarins, ég og vinur minn Eiríkur Tómasson í Grindavík. Við erum búnir að vera í þessu í rúm fjörutíu ár og ganga í gegnum allar þær sveiflur sem sjávarútvegurinn hefur gengið í gegnum á þessum tíma. Allt frá því áður en kvótakerfið kom á. Lengst af átti Hraðfrystihús Hellissands engan bát en byggði hráefnisöflunina á samningum við útgerðarmenn og síðar á kaupum fisks á markaði. Um 1980 áttum við hlut í báti ásamt Baldri Kristinssyni sem gerir út Rifsara í dag. Þessi bátur hét Rifsnes og ég, Baldur og frystihúsið, áttum þennan bát saman. Núna erum við hins vegar með tvo góða og fullkomna línubáta. Rifsnes SH-44 og Örvar SH-777. Þetta eru mjög öflugir bátar. Yfirleitt eru þeir með þrjár til fimm lagnir á viku og koma með svona 50-80 tonn eftir vikuna. Þetta eru með fullkomnustu beitningarvélabátunum í dag og skila úrvals hráefni í land. Þessir bátar sjá okkur nánast alveg fyrir hráefni en við kaupum alltaf eitthvað á markaði og svo veiðum við blessaðan byggðakvótann sem hingað kemur.“

Nánast allt unnið í fersk flök

Ólafur segir að síðustu 13 ár hafi nánast allur fiskur verið unninn í fersk flök til útflutnings með flugi eða í gámum þrátt fyrir fjarlægðina frá flugvelli og næstu útflutningshöfn. „Það sem bjargar okkur hér á Nesinu í þeim efnum er að við höfum hér mjög öflugt flutningafyrirtæki, sem er Ragnar og Ásgeir. Þeir eru rosalega öflugir þar, keyra allan sólarhringinn, allan ársins hring og ófærð eða fyrirstaða er ekki til í þeirra huga. Það eru aldrei nein vandamál hjá þeim. Þeir eru með marga bíla og öfluga bílstjóra. Við gætum ekki gert þetta og verið í samkeppni við fiskvinnslur á suðvesturhorninu nema með þeirra tilstilli.“ Um 50 manns vinna í Hraðfrystihúsi Hellissands og Ólafur segir að vel gangi að manna frystihúsið. „Við erum mjög mikið með sama fólkið í lengri tíma. Við erum með frábært starfsfólk öðruvísi gengi þetta ekki. Um helmingur starfsfólksins eru Pólverjar og margir þeirra eru búnir að eiga heima hér mjög lengi, tuttugu til þrjátíu ár eða meira og sumir giftir Íslendingum en þetta er allt úrvalsfólk og löngu orðið Íslendingar.

Hellissandur einangruð byggð á æskuárunum

Eins og komið hefur fram var Hellissandur frekar einangraður staður lengi vel. Vegur fyrir Ólafsvíkurenni kom ekki fyrr en Ólafur var orðinn níu ára gamall árið 1963 og síðan árið 1986 var sá vegur færður niður í fjöruna og það segir Ólafur hafa verið algjöra byltingu og í rauninni þjappað byggðinni saman. Vegurinn um sunnanvert Snæfellsnesið kom líka í byrjun sjöunda áratugarins en fram að því var einangrunin mikil. Barnaskólinn á Hellissandi útskrifaði nemendur með unglingapróf þegar þeir voru 15 ára og þeir sem vildu halda áfram eftir það fóru í Reykholt eða eitthvert annað. Margir hættu námi eftir þetta og fóru á sjóinn en aðrir fóru lengra í nám eins og ég sem fór í Verslunarskólann.“

„En svo komu einhverjir frímerkjasafnarar“

Fótbolti hefur alltaf verið mikið áhugamál hjá Óla Rögg. Sjálfur spilaði hann fótbolta alveg fram undir þrítugt. Fyrst á Hellissandi. „Við bjuggum svo vel hér Sandarar að það komu margir mjög góðir knattspyrnumenn að vinna við Lóransstöðina á Gufuskálum. Þarna voru strákar sem höfðu spilað með fyrstu-deildar liðum fyrir sunnan og meira að segja landsliðsmenn. Þessi strákar voru oft hér í fjögur til fimm ár og héldu uppi fótboltanum hér á Hellissandi og við stóðum okkur vel í keppni við nágrannana á Nesinu. Svo þegar þessi strákar fóru þá komu einhverjir frímerkjasafnarar í staðinn og það var ekkert gagn í þeim. Sjálfur fór ég svo að spila með Víkingi í Ólafsvík og það var fyrir tilstilli Gylfa Scheving sem var drifkrafturinn í fóboltanum í Ólafsvík og eiginlega faðir fótboltans þar. Við vorum að spila í annarri og þriðju deild og fórum um land allt. Þetta var svakalega skemmtilegur tími. Ég hefði ekki viljað missa af þessum tíma og þessum strákum sem voru með manni í fótboltanum. Það virðast margir, sem maður hittir hvar sem er á landinu, muna eftir fótboltaferlinum hjá mér með Víkingi.“ Síðan þá hefur Óli stutt dyggilega við sitt félag og mætir á alla heimaleiki. Fer líka oft á leiki í Reykjavík og alltaf þegar Víkingur spilar á Akranesi. Þegar líður á viðtalið er kominn órói í Óla því framundan er leikur í enska boltanum og sjónvarpið er komið í gang. Liðið hans, Manchester United, á leik við Tottenham Hotspur, nokkuð sem karlinn ætlar ekki að missa af.

Spiluðum ekki með í kvótakerfinu frá upphafi

Svo lengi er Ólafur búinn að starfa að sjávarútvegi að tíminn fyrir kvóta er honum í glöggu minni. „Þetta voru auðvitað ólympískar veiðar fyrir tíma kvótakerfisins. Ég man eftir því að árið áður en kvótinn kom á vorum við að fá inn á gólf í frystihúsinu 80-100 tonn á dag af vertíðarfiski. Á hverjum morgni hugsaði maður hvernig hægt væri að komast í gegnum daginn. Manni líður illa að hugsa til þess hvernig við gengum um hráefnið þá. Öllu sturtað af bílum í eina kös á gólfin í móttökunni og alltaf verið að vinna gamlan fisk. Netin voru ekki tekin upp þótt brældi og tveggja til þriggja nátta dauðblóðgaður fiskur var ekki óalgengur. Það er engin furða þótt gengið hafi illa í sjávarútvegi þá. Umgengnin við hráefnið var þannig að vonlaust var að vinna úr þessu verðmæta vöru. Þótt unnið væri alla daga fram á nótt náðist aldrei að vinna úr þessu. Ég man að þegar strákarnir mínir voru litlir þá sá ég þá varla nema sofandi yfir vertíðina. Maður var niðri í frystihúsi eða salthúsi langt fram á nótt alla daga. Þótt við værum að fá þúsund tonn á vertíð á hvern bát þá var ekkert eftir af þessu og menn þurftu að slá lán til að geta málað bátana eftir vertíðina. Svo sátum við uppi með saltfiskinn fram eftir ári og afurðalánin átu þetta upp. Mesti skaðinn hjá mér og fleirum hér á þessum slóðum var að spila ekki með kvótakerfinu frá upphafi. Því miður hlustuðum við of mikið á Vestfirðingana, Matta Bjarna, Steingrím og aðra stjórnmálamenn þeirra þá. Við töldum þá bandamenn okkar og vorum á móti kvótanum. Margir vilja meina að Vestfirðingarnir hafi grenjað sig á hausinn með því að spila ekki með frá upphafi. Því miður tókum við þennan pól í hæðina líka og því misstu margir af kvótaeign hér um slóðir.“

Hafa alltaf þurft að kaupa kvóta

Hraðfrystihús Hellissands hefur alltaf þurft að kaupa sinn kvóta frá upphafi kvótakerfis. „Við áttum engan bát þegar kvótakerfið var sett á og höfðum því enga viðmiðun af veiðum til að fá kvóta. Svo þurftum við seinna að kaupa þetta dýrum dómum og þurfum enn því við þyrftum að hafa meiri kvóta en maður er ragur við að kaupa kvóta ef þetta verður svo tekið af einn daginn. Afkastageta þessara tveggja línubáta okkar er mun meiri en kvótinn leyfir. Við erum að nýta svona 60-65% af getu þeirra og það er ekki góð nýting á mikilli fjárfestingu. Ef klippt verður á kvótakerfið fyrirvaralaust án þess að aðrar skynsamar leiðir komi í staðinn þá eru líka þessi byggðarlög hér á Snæfellsnesinu farin á hausinn. Markaðsleiðin er ekkert betri fyrir þá litlu. Þeir stærstu munu gleypa allt með því kerfi. Snæfellsbær er í dag einn öflugasti útgerðarstaður á landinu. Hér er mesta fjölbreytnin. Hér eru stundaðar línuveiðar, netaveiðar, dragnót og togveiðar. Þú finnur engan stað á landinu með aðra eins fjölbreytni og hér eru líka flestir útgerðarmennirnir. Þau eru ófá litlu fjölskyldufyrirtækin hér með einn eða tvo báta og ganga bara vel. Þessi fyrirtæki ráða ekki við að kaupa kvóta á markaði. Þau þurfa annan vettvang til þess.“

Aldrei hvarflað að mér að hætta

Ólafur Rögnvaldsson segir aldrei hafa hugsað það í eina sekúndu að selja allt heila klabbið og hætta þessu útgerðarstússi. „Það hafa margir gefist upp á þessu sjávarútvegsbrölti og ekki þolað álagið en við höfum byggt þetta upp í gegnum áratugina með það að markmiði að skapa vinnu og tekjur fyrir byggðarlagið og það verður áfram meðan ég ræð einhverju,“ segir Ólafur Rögnvaldsson, sem eins og pabbi hans stjórnar nú Hraðfrystihúsi Hellissands með eiginkonuna og syni sína sér við hlið til halds og trausts.

hb

„Við Snæfellingar áttum að spila með í kvótakerfinu en ekki hlusta á Vestfirðinga“