Viðtal við Jónas Geirsson tannlækni sem birtist í Skessuhorni árið 2007

Hvernig skyldi standa á því að í velmegunarþjóðfélagi eins og á Íslandi séu íslensk börn, rétt eins og hér á öldum áður, að gráta sig í svefn vegna tannpínu? Dæmi eru um að börn niður í þriggja ára aldur séu með allt að16 tennur skemmdar og margar það illa farnar að nauðsynlegt reynist að fjarlægja þær. Er tannheilbrigði barna og unglinga hér á landi að stefna í algert óefni og hver eru viðbrögð stjórnvalda við því? Skessuhorn leitaði til Jónasar Geirssonar, tannlæknis á Akranesi og lektors við Háskóla Íslands til að forvitnast um tannheilbrigði íslenskra barna og válegar niðurstöður svokallaðrar Munnís rannsóknar, sem Lýðheilsustofnun stóð fyrir og kynnti fyrir skömmu. Einnig er komið inn á árangurslitla baráttu Tannlæknafélagsins við heilbrigðisyfirvöld og hvernig endurgreiðslur vegna tannviðgerða barna og unglinga hafa snarlækkað, eða úr 100% niður í 40-50% á undanförnum árum.

Blaðamaður mælir sér mót við Jónas á tannlæknastofunni hans og af tilefninu hellir hann upp á eðalkaffi. Við setjum okkur niður í notalegri kaffistofunni og hann byrjar á því að segja aðeins af sjálfum sér, hvaðan hann er upprunninn og hvernig það vildi til að hann gerðist Skagamaður.

Stofa og stúlka á lausu

„Ég er ættaður austan af fjörðum, en ólst upp í Hlíðunum og í vesturbænum í Reykjavík. Ástæðan fyrir því að ég kom hingað upp á Akranes er sú að á sama tíma og ég útskrifaðist úr námi árið 1988 losnaði hér tannlæknastofa. Auk þess var ég búinn að koma mér í kynni við álitlega stúlku héðan sem ég giftist og allt passaði þetta vel saman einhvern veginn,“ segir Jónas og brosir í kampinn. „Í dag er ég alger dreifbýlismaður, finnst hvergi betra að vera og finnst alveg nóg að skjótast í borgina tvisvar í viku til að kenna í Háskólanum,“ bætir hann við.

Sjúklingar vilja getað brosað breitt

Árið 2001 brugðu Jónas og fjölskylda hans búi og fluttu til Bandaríkjanna þar sem fjölskyldufaðirinn hóf framhaldsnám í tannfyllingum, tannsjúkdómafræðum og tannlýtalækningum. En af hverju? „Á þessum tíma var ég búinn að vera lengi starfandi sem tannlæknir og líkt og kemur yfir flesta þá langaði mig að hressa upp á tilveruna á einhvern hátt. Mér fannst tilvalið að skella mér í framhaldsnám af þessu tagi, enda ekki margir sérfræðingar í þessu fagi hér á Íslandi. Í þessari sérgrein eru kennarar í háskólanum í Norður – Karólínu brautryðjendur . Það heillaði mig að komast í tæri við bestu sérfræðingana í fræðunum og vinna undir þeirra leiðsögn. Þar var mikil áhersla lögð á að lagfæra tennur þeirra sem höfðu lent í slysum eða áttu við útlitsgallaðar tennur að stríða t.d. af erfðafræðilegum orsökum. Rannsóknir og þekking á þessum vandamálum auk möguleika á góðri úrlausn hafa stóraukist undanfarin ár og áratugi. Gott dæmi er ísetning tannplanta úr títaníum í kjálkabein þeirra sem hafa tapað tönnum sínum eða þar sem um meðfædda tannvöntun er að ræða. Þessar aðgerðir hef ég framkvæmt á stofu minni um nokkurt skeið og eru orðnar algengt meðferðarúrræði. Þessir tannplantar virka líkt og rætur tanna sem hægt er að smíða postulínskrónur á. Að geta uppfyllt kröfur sjúklinga um fallegt og eðlilegt bros er eitt af því sem gefur manni mikið í þessu starfi og réttlætir allt puðið við námið.”

Enn eitt heimsmet Íslendinga?

Og Jónas er hvergi nærri hættur námi, en eftir að hafa útskrifast með meistaragráðu í tannfyllingum, tannsjúkdómum og tannlýtalækningum frá University of North Carolina, Chapel Hill árið 2004, er hann þegar farinn að huga að doktorsnámi, þar sem rannsóknarefnið er eyðing tannglerungs. „Glerungseyðing hér á landi er stórt, sívaxandi vandamál, enda drekka börn og unglingar hér að meðaltali um einn lítra af gosi á dag! Með slíkri neyslu segir það sig sjálft að glerungurinn hverfur oft hratt, enda eigum við sennilega heimsmet í glerungseyðingu eins og mörgu öðru,“segir Jónas og ekki er laust við að votta megi fyrir kaldhæðni í röddinni. „Nýjasta útspil stjórnvalda er að lækka álögur á sælgæti og gos og sannarlega mun það ekki hjálpa til,“ bætir hann við.

Ríkið stendur sig illa

Nýlega kynnti Lýðheilsustofnun niðurstöður Munnís rannsóknarinnar, en megintilgangur hennar var að kanna tannátu og glerungseyðingu hjá nemendum í 1., 7. og 10. bekkjum og náði rannsóknin til 20% slembiúrtaks þessara árganga árið 2005. Í stuttu máli sýnir þessi rannsókn að tannheilsa barna og unglinga er ansi bágborin og hefur farið versnandi síðustu ár. Íslensk börn og ungmenni eru að meðaltali með tvöfalt fleiri skemmdar tennur en samanburðarhópar í Svíþjóð. Hjá 15 ára unglingi eru að meðaltali rúmlega 4 fullorðinstennur skemmdar og þarfnast viðgerðar eða hafa þegar verið fylltar. Hjá þeim 33% sem eru verst eru settir innan þessa hóps eru að meðaltali 9 tennur skemmdar. Í sömu rannsókn kemur fram að Tryggingastofnun ríkisins greiðir umtalsvert minna vegna forvarna í tannheilbrigðismálum barna nú í samanburði við árið 1998.

Með skemmdir í 16 tönnum af 20

En af hverju er ástandið svona slæmt hér á Íslandi eins og raun ber vitni? Jónas svarar því: „Þegar ég útskrifaðist frá tannlæknadeild Háskóla Íslands og byrjaði að vinna, var ástandið að batna frá því sem áður var í tannheilbrigðismálum. Á þeim tíma var reglulegt eftirlit með krökkum og kostnaður við tannviðgerðir og forvarnir barna endurgreiddar 100%. Frá því um miðjan tíunda áratuginn hefur það verið markviss stefna ríkisstjórnarinnar að minnka endurgreiðslur vegna tannlækninga og í dag eru þær aðeins frá 40 til 50%. Þetta hefur leitt til þess að stórlega hefur dregið úr forvörnum og foreldrar koma seinna og sjaldnar til tannlækna með börn sín og stundum ekki fyrr en allt er komið í óefni.” Jónas segir ástandið grafalvarlegt enda mörg börn að koma í slæmu ástandi. „Ég meðhöndlaði t.d. þriggja ára barn um daginn sem var með sextán af tuttugu tönnum skemmdar, og þar af þurfti að fjarlægja fjórar. Þetta barn er því miður ekkert einsdæmi, og tannlæknar út um allt land hafa svipaða sögu að segja og umtalað er meðal þeirra hversu hratt tannheilsa barna og unglinga hrakar.

Ekki einungis vanræksla ríkisins

“Í dag eru engir samningar á milli tannlækna og Tryggingastofnunar ríkisins í gildi og hafa ekki verið síðan 1997, enda enginn sérstakur vilji hjá ríkinu til þess að semja,“ heldur Jónas áfram og bætir við: „En svo er skuldinni alfarið skellt á tannlækna og hvað við séum dýrir.“ Jónas viðurkennir að hann sé hissa á því áhugaleysi sem ríki um versnandi tannheilsu barna og unglinga og sífellt minnkandi fjármagni sem hið opinbera veiti til þessa málaflokks. Segir hann að ekki einungis séu það stjórnvöld sem standi sig illa heldur einnig ASÍ, foreldrasamtök og önnur hagsmunasamtök. „Tannlæknar eru búnir að reyna að viðra málið við þingmenn úr öllum flokkum en fengið daufar undirtektir. Og þrátt fyrir að kosningar séu í vændum breytist það lítið, en líklega er þetta ekki nægilega spennandi og grípandi kosningamál. Góð tannheilsa er hluti af góðri almennri heilsu en virðist, hvernig sem á því stendur, skipta sorglega litlu máli í heilbrigðiskerfi okkar.”

Allir hafi sama rétt

Að lokum segir Jónas og leggur áherslu á orð sín: „Þrátt fyrir að staða þjóðfélagsins fyrir 15-20 árum hafi verið öllu verri þá en í dag, var engu að síður tannlæknakostnaður barna endurgreiddur 100%. Ég tel að þeir sem eru á amerísku línunni í heilbrigðis- og menntamálum, ættu að dvelja í Bandaríkjunum í nokkur ár og athuga hvort þeim snúist ekki hugur við að upplifa kerfið þar. Það virkar fínt fyrir þá sem eiga pening en jafn ömurlega fyrir það fólk sem á þá ekki og mér finnst skelfilegt að verið sé að taka upp þá stefnu á Íslandi. Ég hef ávallt sagt það og er inn á þeirri línu, að takmarka eigi miðstýringu, en í mennta- og heilbrigðismálum, þá eigi ríkið að koma inn, þar sem allir, bæði hinir efnameiri og þeir efnaminni, hafa jafnan rétt,“ segir Jónas Geirsson, tannlæknir að lokum.

Erum á rangri leið í tannheilbrigðismálum