Viðtal úr safni Skessuhorns frá árinu 2016 við Skagamanninn og hafnsögumanninn Valentínus Ólason

Valentínus Ólason er fæddur í september 1954 á Akranesi. Hann er yngstur í hópi fjögurra systkina og hefur búið á Akranesi nánast alla sína tíð. Á Skaganum gekk hann hefðbundna skólagöngu, fór í barnaskólann og þaðan í gagnfræðiskólann þar sem hann lauk gagnfræðaprófi. Valentínus hóf ungur að stunda sjómennskuna. Eftir mörg árin á sjónum fékk hann sér vinnu í landi og í dag starfar hann sem hafnsögumaður hjá Faxaflóahöfnum. Ýmislegt hefur drifið á daga Valentínusar í gegnum tíðina. Meðal annars hefur farið í ævintýraför ásamt tveimur félögum sínum þar sem hann tók þátt í því að ná í ferju til Kýpur og sigla henni til Frakklands. Því fylgdi mikið ævintýri. Blaðamaður Skessuhorns settist niður með Valentínusi og fékk að heyra hans sögu.

Mokveiði í góðu veðri

Valentínus var kominn á sjóinn fyrir fermingu. Þá reri hann með föður sínum á árabát þar sem þeir veiddu grásleppu í net. „Maður byrjaði eiginlega sem krakki, ég held að ég hafi verið tólf ára þegar pabbi keypti árabát og við fórum á grásleppu í Götuhúsavörinni, þar sem Krókalónið er núna. Hann veikist svo í baki þegar ég var fjórtán ára og þá fór ég einn með annan tólf ára með mér. Ég held að ég hafi heyrt einhvers staðar að Eiríkur Jónsson skipstjóri á Sturlaugi hafi byrjað sinn sjómannsferil með mér tólf ára gamall og ég fjórtán,“ segir Valentínus hlæjandi. Hann segir þá félagana hafa gert þetta tvö sumur í röð og aðeins var róið í góðu veðri. „Það var mokveiði hjá okkur. Það voru svo fáir á þessu þá og lítið af netum. Við vorum mest með 36 net og það var komið upp í 300 kíló af hrognum eftir nóttina. Þetta var nánast hobbý hjá flestum sem voru á þessu á þessum tíma en þetta var atvinnan hjá mér – í staðinn fyrir að fara í vinnuskólann.“

Beint á sjó eftir gaggó

Valentínus ákvað snemma að verða sjómaður. Hann fór beint á sjó eftir gagnfræðiprófið, „Ég byrjaði ferilinn á Ólafi Sigurðssyni AK með Einari Árnasyni frá Sóleyjartungu og var þar í tvö ár. Svo fór ég á Krossvíkina og til Noregs að sækja hana 1973 með Guðmundi Sveinssyni. Ég byrjaði í Stýrimannaskólanum 1974 en var á Krossvíkinni á sumrin,“ segir hann. Valentínus lauk farmannsprófi frá Stýrimannaskólanum 1977 og réði sig þá á Freyfaxa sem annar stýrimaður. Freyfaxi var í eigu Sementsverksmiðjunnar og hafði það hlutverk að flytja sement í sekkjum í allflestar hafnir á Íslandi á sumrin. „Á veturna var farið á ströndina og lestað fiskimjöl til útflutnings og hráefni fyrir sementið á leið til baka. Mér var farið að leiðast og ég hætti á endanum, þá réði ég mig á Sigurfara AK hjá Guðjóni Bergþórssyni heitnum. Hann var þá í eigu Guðjóns og Haraldar Sturlaugssonar en varð síðar Höfrungur AK 91 hjá HB og co.“ Valentínus starfaði sem fyrsti stýrimaður í nítján ár hjá HB og Co, á uppsjávarskipunum Höfrungi og Óla í Sandgerði.

Fékk víxil út á nafnið

Nafn Valentínusar er ekki algengt og eru aðeins fimm sem bera nafnið sem fyrsta eiginnafn samkvæmt vef Hagstofu. Aðspurður um tilurð nafnsins segir Valentínus það ekki vera fjölskyldunafn. „Þetta er ekkert skylt mér. Nafnið var hálfgert draumanafn hjá móður minni. Kunningi afa og ömmu í Reykjavík hét Valentínus Magnússon og mömmu dreymir þennan mann þegar hún gekk með eldri bræður mína og aftur þegar hún gekk með mig. Hann fórst á stríðsárunum með botnvörpungnum Jóni Ólafssyni í október 1942 og voru þeir líklega skotnir niður. Nafnið tengist þessum draumum móður minnar.“ Nafnið hefur þó komið sér vel. Þegar Valentínus var nýbyrjaður á sjónum 1971 bað hann föður sinn að kaupa bíl fyrir sig. Landað var í Danmörku og ekki gott að hafa samband, þannig að hann sendi pabba sínum bréf. „Ég vissi svo sem ekkert hvernig bíl hann keypti eða neitt svoleiðis en þegar þetta var þá fékk maður bara greidda tryggingu mánaðarlega. Samkvæmt samningum á þessum tíma var aflahlutur gerður upp á þriggja eða fjögurra mánaða fresti og ég átti því ekkert mikla peninga. Pabbi fór í bankann og bað um víxil og bankastjórinn sagðist eiginlega verða að fá þetta nafn í bækurnar. Ég fékk því víxilinn út á nafnið,“ segir hann og hlær.

Keypti lóð fyrir tvítugt

Valentínus fjárfesti ungur í lóð á Akranesi, þá ekki nema sextán eða sautján ára gamall. „Ég átti þennan pening af grásleppunni og keypti fyrir hann hluta af Landakotslóðinni svokölluðu. Þetta var bara tún þá, en eftir nokkur ár þurfti ég að byrja að byggja. Ég og skipsfélagi minn Ágúst Símonarson á Krossvíkinni byggðum þarna saman tvíbýlishús, byrjuðum á því 1975. Á þessum tíma var byggt fyrir þann pening sem fólk átti og fengust ekki lán fyrr en húsbyggingar voru fokheldar.“ Þremur árum síðar flutti Valentínus inn í íbúðina ásamt eiginkonu sinni, Halldóru Jónsdóttur. Þarna bjuggu þau næstu níu árin þar til þau keyptu sér fasteign við Reynigrund þar sem þau búa enn þann dag í dag.

Sótti skip til Kýpur

Flestir sjómenn hafa frá einhverju að segja. Þeir hafa margir hverjir komist í hann krappann eða lent í einhverjum ævintýrum á sjónum. Valentínus segist aldrei hafa lent í neinum sjávarháska eða slíku, bara slæmum veðrum. En hann fór í ævintýraferð 1983 ásamt tveimur félögum sínum. Fóru þeir þá til Kýpur til að sækja skip og sigla því til Frakklands. Hann segir aðdragandann hafa verið þannig að belgískur maður hafi keypt bílferju af Hollendingum og því næst selt hana til tyrkneskra aðila á Kýpur sem ekki stóðu við greiðslur. Í gegnum franskan lögmann sem hafði verið háseti um tíma á loðnuskipinu Víkingi með Erling Pálssyni og Guðjóni Valgeirssyni og bað hann Erling að fá með sér tvo menn að sækja skipið. Og varð úr að Erling fékk mig og Guðjón til að fara með sér. Frakkinn hafði áður reynt að semja um að skipinu yrði skilað og vildi reyna að fá einhverja menn til að ná því, menn sem hann gæti treyst.

Rændu varðmönnunum

Þegar komið var til Kýpur var ljóst að ekki var allt með felldu. Öll umferð í skipið var bönnuð og voru þrír varðmenn að gæta skipsins. Það endaði með því að Íslendingarnir þrír þurftu að yfirtaka skipið ásamt Frakkanum og Belganum, með miklu leynimakki. Íslendingarnir þurftu að fela sig í lélegum kofa þar til þeir gátu farið um borð í slöngubát sem þeir fundu í fjörunni. Þeir sigldu meðfram strandlengjunni, földu sig í skipsflaki í höfninni og því næst um borð í dýpkunarskipi sem lá við hlið ferjunnar. Það mátti ekki tæpara standa því gúmmíbáturinn var farinn að leka. Að lokum komust þeir um borð í ferjuna án þess að sjást og gátu þeir læst sig þar inni í herbergi í vélarrúminu. Eftir smá örðugleika gat Guðjón vélstjóri komið vélum skipsins í gang á meðan Íslendingarnir voru enn í herberginu. Slökkt var á öllum ljósum og keyrt á fullu eins og hægt var til að koma skipinu út fyrir landhelgina. Vandinn var aftur á móti sá að tveir tyrknesku varðmannanna voru enn um borð, búið var að ræna þeim. „Til máls kom að láta þá í björgunarbátana og láta þá róa í land en þeir þorðu það ekki og vildu heldur vera með áfram.“

Mikið ævintýri

Ferðin sem átti að taka viku reyndist mikið ævintýri. Engin siglingatæki voru í lagi í skipinu og engin sjálfstýring. Fimmmenningarnir höfðu engin kort, radarinn var bilaður og í fyrstu tók það tíma að átta sig á staðháttum. Þeir fylgdu ströndinni eftir vegakorti af Kýpur og tóku áhættuna á því að kompásinn væri í lagi. Enginn matur var um borð, annar en hrísgrjón og makkarónur, og kex úr björgunarbátunum. Viku síðar var komið til Sikileyjar og var skipið nærri olíulaust. Tyrkirnir tveir fengu að fara í land með aðstoð umboðsmanns Belgans, sem pantaði far fyrir þá til Rómar og þaðan til Tyrklands og borgaði Belginn þeim gott kaup. Aftur fóru fimmmenningarnir af stað til Frakklands og tók ferðin lengri tíma en ætlað var, meðal annars vegna veðurs. „Þetta reyndist mikið ævintýri, við ætluðum að vera í viku í skemmtilegri ferð sem allir héldu að yrði bæði þægileg og lögleg en í staðinn gerðust ótrúlegir hlutir sem engan hafði órað fyrir,“ segir Valentínus.

Ekki á bryggjuna í tvö ár

Eftir árin nítján hjá HB og Co. var Valentínus farin að hugsa um að koma sér í land. „Ég fæ þá vinnu hjá Norðuráli á Grundartanga og þar var ég í dagvinnu í tvö ár. Ég fór ekki niður á bryggju í tæp tvö ár,“ segir hann og hlær við. Honum líkaði starfið á Grundartanga ágætlega, þar sem hann vann við kerfóðrun. „Þetta var hálfgerð múraravinna. Svo sé ég auglýst starf hafnarvarðar hjá Akraneshöfn. Ég fékk afleysingastarf sumarið 2002 og upp úr því fastráðningu um haustið.“ Valentínus segir miklar breytingar hafa orðið á Akranesi á undanförnum árum. „Hér eru engar landanir lengur, nema bara smábátar. Þetta hefur minnkað alveg helling hérna, hér lönduðu tveir frystitogarar og um tíma þrír ísfisktogarar og svo náttúrulega uppsjávarskipin sem voru þrjú. Þetta er allt komið suður núna og það er undir hælinn lagt hvort við fáum einhver uppsjávarskip hingað. Eins og síðasta vetur, þegar það er lítil vertíð, þá kemur eiginlega ekkert hingað.“ Hann segir að fyrst eftir sameiningu hafnanna 2005 hafi lítil breyting orðið á Akranesi. „Þannig var það í þrjú til fjögur ár. En þegar vaktakerfinu hjá Faxaflóahöfnum var breytt varð meiri vinna í bænum. Við erum núna átta Akurnesingar sem göngum vaktir með þeim í Reykjavík og einn vigtarmaður,“ segir Valentínus. Áður fór vinnan fram á Akranesi og á Grundartanga, þar sem Akraneshöfn var með hafnsögu. „Þegar ég byrjaði voru að koma um 110 skip í Grundartanga á ári en núna eru þau tæplega 300.“

Aldrei sjóveikur fyrr

Valentínus lýsir því hvernig starf hafnsögumannsins er. Hann segist lítið hafa verið á vigtinni undanfarin ár. Sem hafnsögumaður er hann meira í því að taka á móti skipum. „Við erum bara á móti hafnsögumönnum í Reykjavík. Erum á bryggjunni að taka á móti skipunum eða þá að við förum um borð þegar það er mikil traffík. Þar erum við að lóðsa og veita leiðsögn. Þetta eru oftast nær skip með útlendum skipstjórum og það þarf að segja þeim hvert á að fara, hvar þeir eiga að liggja og upplýsa um aðstæður, veður og skilyrði.“ Hann segir það undarlegt að hann hafi aldrei orðið sjóveikur fyrr en hann byrjaði að vinna á höfninni. „Ég hef fundið fyrir sjóveiki á lóðsbátunum en aldrei á meðan ég stundaði sjóinn.“

Mikið fjör að veiða

Í dag á Valentínus lítla trillu sem hann notar til að veiða í soðið. Barnabörnin eru dugleg að sigla með honum út og reiknar hann með því að fara nokkra góða róðra í sumar. Annars er sumarið tími áhugamálanna hjá þeim hjónum enda spila þau bæði golf og eru í stangveiði. Valentínus er því þakklátur að þau eigi sameiginleg áhugamál. „Það er mikill munur ef hjón geta varið tíma saman. Við hjónin förum mikið saman í golf. Hún spilar samt aðallega erlendis,“ segir hann og hlær. „Við veiðum líka mikið saman en hún er hörku veiðimaður. Við erum þá mest í laxveiðinni, erum til dæmis í hjónaholli sem opnar alltaf Vatnsdalsánna,“ bætir hann við. Hann segir þau bæði hafa alist upp við að fara í stangveiði og byrjaði hann sjálfur að veiða sem strákur. „Ég fór líka með mína fjölskyldu í veiðiferðir. Elsta barnið okkar var ekki nema fjögurra mánaða þegar hann fór í fyrstu veiðiferðina. Í mörg ár fórum við svo alltaf í Flekkudalsá í Dölum, það var árlegt hjá fjölskyldunni.“ Valentínus veiðir aðallega á flugu nú til dags. Hann ljómar þegar hann talar um fluguveiðina. „Þetta er svo mikið fjör,“ segir hann hress að endingu og sýnir blaðamanni mynd þar sem hann stendur með nýveiddan stórlax.

grþ

Byrjaði tólf ára á grásleppuveiðum