Rætt við Hákon Ásgeirsson, þjóðgarðsvörð Snæfellsjökulsþjóðgarðs

„Það sem er sérstakt við Snæfellsnesið, sérstaklega hér á Hellissandi, er þessi mikla birta. Sólin hverfur aldrei, hún sést koma upp og fara niður, og svo er orkan úr jöklinum og úr sjónum. Það er sagt að Snæfellsnes sé ein af sjö orkustöðvum jarðar og ég held að það sé mikið til í því.“ Svona lýsir þjóðgarðsvörður Snæfellsjökulsþjóðgarðs, Hákon Ásgeirsson, upplifun sinni af Snæfellsnesi, stað þar sem hann hefur skotið rótum frá því hann tók við stöðu þjóðgarðsvarðar sumarið 2022. Hákon var svo sem ekki að koma í fyrsta skipti á Snæfellsnes, hafandi unnið í þjóðgarðinum fimm sumur í beit með námi, svo fyrir hann var um ákveðna heimkomu að ræða. En Hákon er eins og förufugl, hefur víða farið en alltaf hefur umhverfisverndin og náttúran ráðið þar för. Hann skýtur rótum þar sem hann kemur, en það verður auðveldara þar sem stutt er í sjó og fjöll. Svo það er ekki að undra að hann kunni vel við sig á Snæfellsnesi.

Hákon er Akurnesingur að upplagi, sonur Guðbjargar Hákonardóttur og Ásgeirs H. Magnússonar. Hann nam við Garðyrkjuskólann á Reykjum og lauk þaðan námi árið 2006. Á sama tíma tók hann landvarðarnámskeið, sem leiddi til þess að árin 2006 starfaði hann í Snæfellsjökulsþjóðgarði sem sumarlandvörður með háskólanámi sínum. Hákon lagði stund á náttúru- og umhverfisfræði við Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri og lauk þar BS-gráðu og síðan meistargráðu, með skiptinámi í Uppsölum í Svíþjóð. Meistaraverkefni Hákons snerist um bætt samráð við verndaráætlanir friðlýstra svæða, og horfði hann þar til Friðlands að Fjallabaki, en á því svæði átti hann síðar eftir að starfa einnig.

*Þjóðgarðsmiðstöðin nýja á Hellissandi.*

Er förufugl

„Ég var fastráðinn hjá Umhverfisstofnun árið 2011 og var að vinna á sunnanverðum Vestfjörðum. Ég hafði umsjón með friðlýstum svæðum þar og kom meðal annars að friðlýsingu Látrabjargs. Þar var ég í fimm ár en flutti mig síðan til í starfi, á Suðurlandið, þar sem ég var hjá Umhverfisstofnun með hálendissvæði, eins og Friðland að Fjallabaki. Þar var ég líka í fimm ár en kom hingað og tók við sem þjóðgarðsvörður sumarið 2022. Svo það var svolítið eins og að koma heim aftur,“ segir Hákon.

Spurður hvaðan áhuginn á náttúrunni komi segir Hákon að garðyrkjuáhugann hafi hann fengið frá afa sínum og nafna, Hákoni heitnum Björnssyni. „Hann tók mig með sér í garðinn alla daga á sumrin. Þaðan kom sú löngun. Hún þróaðist síðan yfir áhuga á náttúrunni og náttúruvernd, ég fékk brennandi áhuga á henni og hef notið þeirra forréttinda að flakka á milli svæða og kynnast náttúruverndinni víða um land.“

Spurður hvort Akranes sé hans heimahöfn eða hvort hann sé förufugl segist Hákon líklega vera hvoru tveggja. „Ég held það já, að ég sé förufugl. Enginn einn staður er í uppáhaldi hjá mér, hver og einn staður er einstakur. Eins og Látrabjarg þar sem er eitt stærsta fuglabjarg Íslands, hálendið er síðan gjörólíkt, en allt eru þetta spennandi svæði að hugsa um og vera á. En á endanum er það nú kannski alltaf Akranes sem er heima, ég finn það líka að ég skýt betur rótum þar sem er stutt í sjóinn og stutt í fjöllin. Slétturnar á Suðurlandi voru því kannski svolítið erfiðar, þar var langt niður í sjó og langt upp í fjöll.“

Heimild úr Reykjavík fyrir kaupum á stunguspaða

Á Vestfjörðum bjó Hákon á Patreksfirði en á Suðurlandi á Hellu. Á tímabili var hann með umsjón með öllum verndarsvæðum á láglendi á Suðurlandi, ofan á hálendið, og viðurkennir að það hafi farið drjúgur tími í bílferðir. „Þess vegna er mjög ljúft að vera hér á Hellissandi, maður getur nánast gengið inn í þjóðgarðinn.“ Á Hellissandi býr Hákon í húsnæði sem þjóðgarðsvörður hefur yfir að ráða og hefur haft frá upphafi þjóðgarðsins. „Það var meira að segja í eldri lögum um þjóðgarðinn að þjóðgarðsvörður skyldi búa í þessu húsnæði og hvergi annars staðar. Það er sem betur fer búið að breyta því, en þetta hentar mér afar vel.“

Hákon tók við þjóðgarðinum í júlí 2022 og spurður hver verkefnin hafi helst verið síðan þá nefnir hann uppbyggingu á ýmsum innviðum innan garðsins. „Uppbygging í þjóðgarðinum fór mjög seint af stað. Þegar hann var stofnaður 2001 fylgdi því mjög takmarkað fjármagn og það var ennþá þannig þegar ég kom hingað í landvörslu árið 2006 að þá vorum við að handsmíða skilti og allt í þá veru. Við þurftum að senda beiðni til Reykjavíkur fyrir kaupum á stunguskóflu. Svo breyttist þetta þegar til varð sjóðurinn sem fyrst hét Framkvæmdasjóður ferðamannastaða en heitir núna Landsáætlun um uppbyggingu innviða. Í hann getum við sótt og það hefur orðið algjör stökkbreyting á fjármagni til uppbyggingar. En hún er eins og ég segi enn í gangi því hún fór svo seint af stað. Þegar ég tók við var verið að ljúka uppbyggingu við nýju þjóðgarðsmiðstöðina, hérna á Hellissandi. Fyrst átti að byggja hana um árið 2007 en þá kom hrunið sem tafði allt. Það var loks árið 2020 sem hafist var handa og við fluttum inn haustið 2022. Við erum enn að koma gestastofunni í fullt gagn, erum að klára að setja upp í því sýningu og nú er kominn veitingarekstur í húsið. Það sem er sérstakt við þetta hús er að það er ekki bara gestastofa fyrir gesti þjóðgarðsins, heldur er þetta samfélagshús. Við nýtum það mikið til að taka á móti skólahópum og halda alls konar viðburði fyrir heimamenn.“

Spurður hvort hægt sé að halda stórafmæli í húsinu, hlær Hákon og segir að ekki hafi verið gengið svo langt að halda í því partý en það saki ekkert að hafa samband og láta á það reyna.

*Starfsfólk þjóðgarðsins ásamt Guðlaugi Þór Þórðarsyni umhverfisráðherra við opnun þjóðgarðsmiðstöðvar 24. mars 2023. Ljósm. Páll Marel*

Starfsmannafjöldi ríflega tvöfaldaðist

Það sem líka breyttist með nýju gestastofunni er að starfsfólki þjóðgarðsins fjölgaði um ríflega helming segir Hákon. „Það var aldrei búið að ákveða hvað ætti að gera við gömlu gestastofuna á Malarrifi, hvort ætti að loka henni eða hvað, en niðurstaðan varð sú að það væri full þörf á að halda úti tveimur gestastofum. Gestastofan á Malarrifi er sprungin á háannatíma og því er nauðsynlegt að dreifa álaginu. Svo að starfsfólki hefur fjölgað, árið 2018 voru fastir starfsmenn þrír en á þessu ári erum við komin upp í átta starfsmenn. Ársstörfin eru svo enn fleiri, á sumrin eru ráðnir inn fjórir til fimm starfsmenn til viðbótar.“

Með nýju stofunni hefur því komið bæði betri aðstaða en líka vöxtur í þeirri þjónustu sem veitt er og hægt er að veita. Háannatími í rekstri þjóðgarðsins er að sögn Hákons frá maíbyrjun og fram í miðjan október. Hins vegar sé vetrartraffíkin að aukast hraðast. Ferðamönnum fer ört fjölgandi á öllum tímum, og ekki síst eiga komur skemmtiferðaskipa í Grundarfjarðarhöfn þar þátt að máli, en þau koma allt frá maí og fram í september. „Þegar við erum að taka á móti skemmtiferðaskipum þurfum við hreinlega að setja okkur í stellingar miðað við þá innviði sem við höfum. Við þurfum að stýra umferð og halda klósettum gangandi og það er mjög krefjandi.“

*„Allir vilja fara á Djúpalónssand.“ Ljósm. úr safni Skessuhorns*

Allir vilja fara á Djúpalónssand

Þegar skemmtiferðaskip koma í höfn má búast við að í land komi um fjögur þúsund manns í einu og segir Hákon að lang stærstur hluti þeirra komi í þjóðgarðinn. „Það er einn staður sem allir vilja koma á og það er Djúpalón. Stærsta áskorunin hjá okkur er að halda utan um það að fólk komist þangað án þess að það hafi áhrif á náttúruna en líka þannig að það skemmi ekki upplifun gesta. Aðalvandamálið er að okkur skortir innviði, það hefur tekið tíma að byggja upp bílastæði og salernisaðstöðu þar. Það spilar margt inn í það en við erum komin af stað með uppsetningu á nýju bílastæði og það er búið að hanna nýtt salernishús. En ef það fer að fjölga mikið meira en er í dag þá þurfum við að fara að skoða takmarkanir.“

Frá Djúpalóni er hægt að ganga yfir í Dritvík en Hákon segir að hann telji að það séu aðeins um 20 prósent þeirra sem á Djúpalón koma sem það gera, þó gangan sé aðeins um 20 mínútur. „Við erum alltaf að vinna í að bæta aðgengi þangað, enda er það mikil upplifun. Öll sagan sem þar er að finna er líka svo merkilegt, líklega fjölmennasti staður þar sem útræði var stundað, á tímabilum voru þar um sex hundruð manns í verstöð.“

*Jólastund í þjóðgarðsmiðstöð með leikskólakrökkum í Snæfellsbæ. Ljósm. Alin Rusu*

Meginhlutverkið að fræða

Hákon segir að vinna sé í gangi á öllu Snæfellsnesi með ferðaþjónustuaðilum um hvernig þeir vilji skipuleggja komur skemmtiferðaskipa inn á svæðið. „Við viljum ekki að skemmtiferðaskipin skipuleggi ein án okkar aðkomu hvert gestir þeirra fara á svæðinu. Við viljum að það sé unnið í samstarfi við okkur á svæðinu, til að koma í veg fyrir að það sé of mikið álag á einstökum svæðum og að fólk njóti upplifunarinnar.“

Spurður hvernig honum þyki ganga að upplýsa ferðafólk um mikilvægi þess að ganga um náttúruna þannig að hún beri ekki skaða af segir Hákon að almennt gangi það vel. „Það er auðvitað eitt af meginhlutverkum landvarða, að fræða gesti svæðanna um mikilvægi náttúruverndar, um leið og frætt er um sögu og náttúru. Við erum með mjög metnaðarfulla dagskrá á sumrin þar sem við bjóðum upp á fræðslugöngur fyrir alla sem að ganga út á að koma fólki í tengingu við náttúruna og skilja náttúruvernd. Þetta er okkar stærsta hlutverk, að koma þessum skilaboðum á framfæri.“

Ekki sjálfgefið að för sé alls staðar frjáls

Sjálfur Snæfellsjökull er að sjálfsögðu snar þáttur í þjóðgarðinum. Þó er það ekki svo að þjóðgarðsverðir fari með fólk upp á jökul heldur er þeim sem til þess hafa löngun beint til einkaaðila. „Jökullinn hopar mjög hratt og það er þannig að hann er orðinn frekar hættulegur yfirferðar stóran hluta af árinu vegna sprungna. Hann er hins vegar mjög aðgengilegur yfir sumartímann, það er hægt að keyra áleiðis upp að honum og ganga upp að jökulsporðinum, sem er mikil upplifun. Það er ekki ætlast til að fólk fari upp á jökulinn nema með leiðsögn.“

Fleiri svæði í þjóðgarðinum eru með þeim hætti að þörf er á leiðsögn þar um, til að mynda Vatnshellir. Það er því ekki sjálfgefið að för sé frjáls alls staðar innan þjóðgarðsins, alls ekki, segir Hákon. „Hugmyndin með Vatnshelli var sú í fyrsta lagi að það var þörf á að loka almennu aðgengi að honum, því hann var að verða fyrir skemmdum. Í öðru lagi, að með því að loka einum helli og gera hann aðgengilegan með leiðsögn er verið að draga úr því að fólk fari í aðra hella, að þörf fólks til að skoða hella sé fullnægt með því að koma í hann. Þar með fái aðrir hellar frið og verði ekki fyrir skemmdum og það er reynsla okkar að svo sé.“

Hákon útskýrir að hið sama eigi við um gíga á svæðinu, að með því að beina umferð á einn stað sé verið að vernda aðra í leiðinni. „Saxhóll er einn slíkur, mjög vinsæll. Þar er umferðinni stýrt í þessu mjög svo viðkvæma svæði. Samt má nefna að við Saxhól var gert aðgengi upp á gíginn en þá kom í ljós að uppi á honum var svo mikið álag að hann er að fletjast út. Það sýnir okkur að öll uppbygging innviða sé úthugsuð frá a til ö, svo ekki sé verið að færa vandamál til eða skapa ný.“

Bílastæðagjöld tekin upp á næsta ári

Spurður hvernig tekjugrunnur rekstrar þjóðgarðsins sé, hvort einhverjar tekjur skapist af þeim mikla fjölda ferðafólks sem inn í hann komi, segir Hákon að þær séu mjög takmarkaðar. Auðvitað verði til tekjur á Snæfellsnesi með komu ferðafólks en þær komi að litlu leyti til þjóðgarðsins. Rekin sé minjagripasala en hún sé mjög lítil varðandi innkomu. Veitingasala sé boðin út og rekstur Vatnshellis og af því skapist einhverjar tekjur. Hins vegar standi til að taka upp bílastæðagjöld í þjóðgarðinum, rétt eins og gert er meðal annars á Þingvöllum, og með þeim munu verða til tekjur að einhverju marki. „Þetta er það sem koma skal. Það er ætlast til að við séum að afla sértekna til rekstursins, einfaldlega vegna þess að það þarf meira til vegna fjölgunar ferðafólks.“

Þegar Hákon er þingaður um sína skoðun, hvort eðlilegt sé að taka upp aðgangseyri inn á ákveðin svæði, rétt eins og þekkist erlendis til að mynda, svarar hann því til að það sé mjög flókin spurning. „Það sem er sérstakt við Ísland og Norðurlöndin er þessi almannaréttur þegar kemur að aðgengi að náttúrunni. Við þurfum að gæta þess að ganga ekki á þau réttindi. Þegar ég er að ferðast um heiminn finnst mér sjálfsagt að greiða aðgangseyri, til dæmis inn í þjóðgarða í Bandaríkjunum. En eins og staðan er núna þá held ég að bílastæðagjaldaleiðin sé besta leiðina. En við höfum auðvitað skoðað ótal leiðir. Það sem vantar er heildstæð stefna fyrir Ísland þegar kemur að svona gjaldtöku, sem aldrei hefur verið tekin upp. Það versta sem gerist er þegar hver og einn er að bauka í eigin horni með þetta. Það er sorglegt ef fólk ætlar að ferðast um allt landið og þarf þá alls staðar að greiða eitthvað gjald. Við reiknum með því að hér verði þetta þannig að þú greiðir eitt gjald og getir svo ferðast á milli áfangastaða.“

Vilja fá heimamenn í þjóðgarðinn

Í þjóðgarðinum finna starfsmenn fyrir aukningu á komu ferðafólks í janúar og febrúar frá því sem var í fyrra og segir Hákon því að komandi sumar stefni í að verða enn eitt metárið. Skemmtiferðaskipin sem koma í Grundarfjörð verða ríflega 70 talsins segir Hákon en ekki er búið að klára stefnumörkun um móttöku farþega af þeim og segir Hákon það miður, að það sé ekki búið enda fari skipakomunum enn fjölgandi frá því sem verið hefur. „Svo koma ekki bara skip í Grundarfjörð, það eru að koma minni skip á Arnarstapa og í Stykkishólm svo það geta verið ærið margir að koma á sama tíma ef þannig háttar. Við hins vegar lítum björtum augum á sumarið og sérstaklega af því að gestastofan hér á Hellissandi er núna komin á kortið, svo álagið dreifist betur. Það bætir stýringu og við náum til fleira fólks.“

Hákon segir að reynt sé að leggja eins mikla áherslu og mögulegt er á meginhlutverk landvarða í þjóðgarðinum, sem sé fræðslustarfið. Farnar eru fræðslugöngur á hverjum degi yfir sumarið, endurgjaldslaust fyrir fólk. „Svo erum við að vinna að frekari fræðslugöngum fyrir samfélagið vegna þess að við viljum líka að heimamenn forðist ekki að fara í þjóðgarðinn því hann sé svo fullur af ferðamönnum. Við viljum fá þá í meira mæli inn í garðinn á nýjan leik.“

Þarf sjó og fjöll til að skjóta rótum

Rætt við Hákon Ásgeirsson, þjóðgarðsvörð Snæfellsjökulsþjóðgarðs

Rætt við Hákon Ásgeirsson, þjóðgarðsvörð Snæfellsjökulsþjóðgarðs