Sest niður í spjall með sjómanninum og elsta Grundfirðingnum, Alfreð Ragnari Magnússyni

Alfreð verður 94 ára í júní næstkomandi. Heilsan er þokkaleg, en sjónin nánast farin. Minnið er hins vegar óbilandi. Hann hefur búið á heimaslóðum alla tíð og ber hlýjan hug til heimahaganna; þar líður honum best. Blaðamaður Skessuhorns leit við hjá honum og innti hann eftir ýmsu sem á dagana hefur drifið.

Sjórinn heillaði

Það er bjartur og fallegur dagur á Snæfellsnesinu og vor í lofti þegar ekið er inn í bæinn Grundarfjörð. Alfreð býr í íbúð fyrir eldri borgara í nánd við Dvalar- og hjúkrunarheimilið Fellaskjól þar sem Kristín Friðfinnsdóttir kona hans er. Saman hafa þau háð lífsbaráttuna af miklum dugnaði og eiga fimm börn; fjóra syni og eina dóttur. Kristín kom upphaflega til Grundarfjarðar frá Siglufirði, en Alfreð er frá Kirkjufelli; jörð sem stendur við rætur hins fræga samnefnda fjalls. Þótt hann væri alinn upp við hefðbundin landbúnaðarstörf höfðaði sjórinn meira til hans og hann fór fyrst á sjó aðeins sautján ára gamall.

Velja varð milli lífs og dauða

Alfreð er fæddur og uppalinn á Kirkjufelli en hefur búið í Grundarfirði frá fyrstu fullorðinsárum. „Ég telst vera elsti Grundfirðingurinn,“ segir hann. „Ég hef búið hér alla tíð.“ Foreldrar hans voru Valgerður Skarphéðinsdóttir og Magnús Gísli Gíslason. Þau áttu Kirkjufell og bjuggu þar með kindur, 3-4 kýr og nokkra hesta. Magnús lést árið 1977 en Valgerður árið 1995, þá 96 ára. Hún átti rætur í Hrútafirði og á Ströndum en hann var úr Staðarsveitinni. Þau áttu alls átta börn og tóku eitt fósturbarn. Alfreð er sá fimmti í röðinni. Elstur var Gunnar Skarphéðinn sem var fæddur árið 1922. Hann lést fjórtán ára gamall úr barnaveiki sem þá geisaði. Það gerðist í desember 1937 þegar Alfreð var sjö ára. „Það var bara til ein sprauta,“ segir Alfreð. Blaðamaður hváir. „Já, læknirinn hafði verið á ferð og þegar að Grundarfirði kom átti hann aðeins eina sprautu eftir. En það voru tveir alvarlega veikir. Annað var Gunnar bróðir minn og hitt var stúlka sem hét Petrína Pálsdóttir. Svo læknirinn varð að velja, það var annað hvort hún eða hann. Það var svo hún sem fékk sprautuna og lifði.“ Um ári eftir lát Gunnars eignuðust Valgerður og Magnús son, sem var skírður Gunnar Skarphéðinn eftir bróður sínum.

Lífið á Kirkjufelli

Bærinn á Kirkjufelli var ekki stór, en samt man Alfreð ekki eftir neinum þrengslum. „Þetta var timburhús,“ segir hann. „Fjögur herbergi og kjallari. Okkur var bara hrúgað saman börnunum. Við vorum líka samrýnd og þetta var góður hópur. Ég var reyndar alltaf álitinn bölvaður óþekktarormur, bæði heima fyrir og í skólanum. Það sagði kona á Mýrum eitt sinn við konuna mína þegar þær voru að vinna saman í frystihúsinu að ég hafi verið eina barnið sem var lifandi í Kirkjufelli. Þau voru róleg hin,“ segir hann og hlær.

*Alfreð og Stína í 80 ára afmæli Stínu. Kirkjufellið í baksýn.*

Vel gekk að bera úti í náttúrunni

Aðspurður segir Alfreð að faðir sinn hafi lítið unnið út frá heimilinu, en hann hafi þó stundum farið í vegavinnu. „Hann var líka fenginn til að flá fé þegar verið var að farga,“ segir hann. „Hann þótti góður fláningsmaður. Mamma var heima með okkur, en hún var líka saumakona, saumaði á okkur öll föt lengi fram eftir og líka á fólk hérna í Grundarfirði. Hún vann við þetta þegar hún gat.“ Það var gott að alast upp í sveit og hann á góðar minningar frá þessum árum. „Við tókum þátt í búskapnum,“ segir hann. Ekki þurftuð þið þó að smala hlíðarnar á Kirkjufellinu? „Jú, við gerðum það, en bara neðst,“ segir hann. „Þar voru engjar þar niður með þar sem sauðféð var látið vera í burði, það var stutt að fara. En svo var farið með það inn fyrir Kirkjufellsána og það rekið á fjall þar. Þetta voru engjar sem voru heyjaðar á sumrin.“ Ánum gekk vel að bera þarna úti í náttúrunni. Það var alltaf gáð að þeim tvisvar á dag, en Alfreð man ekki annað en að burður hafi alltaf gengið vel og án hjálpar.

Smáhrekkir

Þegar þarna er komið sögu kemur blik í auga Alfreðs og hann minnist þess að hafa verið eilítið hrekkjóttur á þessum tíma. „Eitt sinn var hjá okkur vinnumaður sem hét Hjörtur og var frá Tröð í Fróðárhreppi,“ segir hann. „Hann kom eitt sumarið og var þá við slátt niður á engjum. Ég var sendur til hans með kaffið og þegar ég nálgaðist kallaði ég hann nafni sem hann var ekki hress með og sagðist vera kominn með kaffið. Þá fauk svo í karlinn að hann elti mig langar leiðir og ég hljóp á undan honum með flöskurnar!“

*Þetta vinalega skilti tekur á móti gestum við dyrnar á íbúðinni.*

Kirkjufellið á bannsvæði

Kirkjufellið er 463 metrar á hæð og hefur reynst mörgum manninum hættulegt. Hefðu foreldrar þínir trúað því hvaða hlutverki Kirkjufellið gegnir í dag fyrir ferðamenn? „Okkur var bannað að fara á fellið,“ segir Alfreð. „Sérstaklega eftir að Ragnar heitinn hrapaði þar og dó.“ Hér á hann við hörmulegt slys sem varð 1945 þegar ungur maður hrapaði í Kirkjufelli og beið bana af. Hann hét Ragnar Steinþórsson og var úr Bjarnareyjum. Ragnar var tvítugur þegar þetta gerðist og hafði gengið með félaga sínum upp á Kirkjufell. „Ég fór aldrei þarna upp,“ segir Alfreð. „En ég vissi að Gunnar yngsti bróðir minn fór, hann er líklega sá eini af okkur sem gerði það. Stundum var þó farið upp í mitt fellið til að ná í egg. En ekki ofar.“ Hann segir Gunnar síðar hafa sett upp kaðal við slóð á fjallinu til að bæta öryggið. En trúlega hafi slysin gegnum árin orðið vegna þess að ferðamenn hefðu labbað eitthvað út af henni.

Drjúgur spotti í skólann stundum

Alfreð segir að þau systkinin á Kirkjufelli hafi notið farkennslu fyrstu lærdómsárin sín. En síðar var komið á fót skóla úti á Kvíabryggju, en það var hinum megin við Hálsvaðalinn. „Við gengum saman í skólann krakkarnir,“ segir hann. „Við vorum mislengi á leiðinni eftir því hvort það var flæði eða fjara. Ef það var flóð þurftum við að fara hringinn í kringum Hálsvaðalinn, en ef það var fjara gátum við gengið sandinn eða farið ísinn á veturna. Seinni árin sem ég var þarna í skóla var mér svo komið fyrir hjá Ágústínu Matthíasdóttur sem bjó þarna í torfbæ með börn sín eftir að hún hafði misst mann sinn. ,Jón Elbergsson og þeir bræður bjuggu líka á Kvíabryggju, amma þeirra líka.“ Það er ljóst að Alfreð getur rakið öll húsin á staðnum og íbúana líka. Geri aðrir betur sem ekki eru á tíræðisaldri. „Þarna var heilt þorp, menn áttu trillur og sóttu sjóinn. En þetta er allt saman dáið,“ segir viðmælandi minn sem talið hefur upp mörg nöfn og sannarlega man tímana tvenna.

*Alfreð við málverk af Kirkjufelli. Bærinn er neðst til vinstri framundan fellinu.*

Örfá hús í bænum

Hvernig var að fara að heiman og vera hjá Ágústínu? „Það var voða gott að vera hjá henni,“ segir Alfreð. „Þarna var líka mjög stutt í skólann; ég þurfti bara að labba yfir lítið tún og niður að fjöru.“ Eftir skólavistina á Kvíabryggju og dvölina hjá Ágústu fór Alfreð í skóla inni í Grundarfirði. Þar voru ekki mörg hús á þessum tíma. Hvað hefur helst breyst? „Allt,“ segir hann. „Í fyrstu minningum mínum um Grundarfjörð eru hér bara nokkur hús.“ Hann telur upp nöfn á húsum og fólki eins og þetta hafi verið í gær: „Það eru Sólvellir, Götuhús, Lengjan og Neshúsin. í Lengjunni bjuggu þeir bræður, Guðlaugur, Björgvin og Helgi Bjarnasynir, þeir voru með hjall þarna líka. Svo voru náttúrulega Innri og Ytri Gröf fjær.“ Var bryggja hérna þá? „Það var bara smá steinbryggja og ef þetta voru stærri bátar lágu þeir hérna úti á höfninni við legufæri. Svona man ég eftir þessu fyrst. Núna er þetta alveg gjörbreytt.“

Sex manns í einu herbergi

Alfreð náði einum eða tveimur skólavetrum í Grundarfirði. „Skólinn var í gömlu húsi við Gilós, það hafði áður verið notað sem íshús,“ segir hann. „Þetta var öll menntunin mín, en svo fór ég reyndar í Stýrimannaskólann löngu síðar. Það var árið 1963 og ég var kominn með fjölskyldu, en fór samt einn til Reykjavíkur. Þar náði ég mér í minni réttindin, 120 tonnin. Þegar ég fór í skólann áttum við heima á neðri hæð á Grundargötu fjögur, ég átti þá íbúð. Á árunum 1971-72 byggðum við okkur svo hús á Hrannarstíg 14. Á meðan framkvæmdir stóðu yfir bjuggum við hjónin með börnin okkar fjögur í húsnæði beint á móti þar sem við vorum öll saman í einu herbergi. En bygging hússins tók eitt ár.“

*Alfreð með tengdadótturinni Önnu Björg á þorrablóti 2023, þá 92 ára.*

Gat veitt eitthvað á bílinn

Það reyndi oft á Kristínu gegnum árin með heimilið og börnin, ekki síst þegar Alfreð fór í burtu í lengri túra. Eins og fram kom hér á undan er hún frá Siglufirði. Af hverju kom hún hingað? „Bátarnir voru á reknetum og hún ætlaði að koma hingað og salta síld, enda þrælvön því,“ segir Alfreð. „En svo var bara engin síld! Svo hún fór til baka, en kom aftur og gætti þá barna hjá Guðmundi Runólfssyni.“ Var hún þar þegar þið tókuð saman? „Já,“ svarar hann að bragði. Svo þú náðir í stúlkuna? „Já, eða hún í mig! Ég átti flottan bíl þá, amerískan DeSoto og hann gat alveg fiskað eitthvað á sig!“ Kristín hefur staðið við hlið manns síns gegnum þykkt og þunnt, enda var hann mikið á sjónum og hún annaðist heimilið ein. Fyrir utan dugnaðinn er henni margt annað til lista lagt. Hún spilar á píanó og harmoniku svo nokkuð sé nefnt og öll börn þeirra hjóna hafa með einhverjum hætti lagt stund á tónlist. Þau eru Kristín Anna, Ragnar Þór, Örn Þór, Steinar Þór og Elvar Þór. Alfreð þykir vænt um Þórsnafnið, móðir hans hét Þorbjörg Valgerður og þaðan er það komið.

Á sjóinn

Alfreð byrjaði að róa með Soffaníasi Cecilssyni sem síðar átti stóra útgerð í Grundarfirði. „Það var á Þorsteini AK,“ segir Alfreð. „Þeir voru frændur útgerðarmennirnir Guðmundur Runólfsson og Soffi,“ segir hann. „Þetta var fyrsta vetrarvertíðin mín með Soffa á Þorsteini; þá var verið að byggja frystihúsið. Þar var Oddur Kristjánsson framkvæmdastjóri, hann tók þennan bát á leigu og fékk Soffanías sem skipstjóra, enda var hann duglegur maður og Bæring bróðir hans líka, sem var vélstjóri. Við vorum fimm á.“ Og enn rennur upptalningin fram: „Fyrir utan okkur þrjá var maður sem hét Haraldur Guðnason á Berserkseyri, svo karl sem heitir Þorsteinn, hann var skyldur Grundarfólkinu.“

Brjálaður karl á dekkinu

Á þessum tímapunkti kemur aftur stríðnislegt blik í auga Alfreðs og það fylgir saga. „Eitt sinn þegar við vorum að draga línuna í skítaveðri sleit karlinn hana þegar verið var að hífa upp af dekkinu. Það var gert með vírstrekkjara aftur í vél sem herti á reiminni. Bæi fór strax niður í vél til að reyna að laga þetta. Og þarna stóð Þorsteinn, allur í tóbaki í andlitinu. Hann heyrði illa og vissi bara að Bæi var eitthvað að tuða niðri í vél. „Hvað er hann að segja?“ spurði karlinn. Svo ég segi; hann er að segja þér að halda kjafti! Það var eins og við manninn mælt að hann spólaði alveg, hoppaði þarna á dekkinu alveg bálreiður yfir því að Bæi hefði verið að segja sér að halda kjafti. En þetta var bara kvikindisskapur úr mér, Bæring hafði ekki hugmynd um af hverju karlinn varð svona brjálaður!“

Grundfirðingarnir þrír

Alfreð var mikið af sínum fyrstu sjómannsárum með Soffaníasi til sjós. „Soffi keypti síðar bát sem hét Gustur og var skírður Grundfirðingur,“ segir hann. „Það varð sá fyrsti af þremur í hans eigu með því nafni. Ég var með honum þar sem stýrimaður. Hann átti hann í nokkur ár en keypti svo annan stærri, 54 tonna bát og ég fór með honum að sækja hann til Danmerkur. Svo keypti hann Grundfirðing III; 104 tonna bát og ég var á honum sem stýrimaður ásamt Elíasi Gíslasyni. Í millitíðinni var ég stýrimaður á Nýfaranum og fleiri bátum. Þetta voru línubátar, það var beitt í landi og farið á sjó á nóttunni. Grundfirðingur III var hins vegar aldrei á línu, hann var á trolli allt árið og fór aldrei á síld, enda sá tími þá liðinn.“

Langt að sækja síldina

Alfreð fór oft langt á síldveiðum og var jafnvel tvo til þrjá mánuði í burtu í senn. „Þá fórum við norður og á Austfirðina líka,“ segir hann. „Ég er búinn að fara hringinn í kringum landið; fór fyrst á síld á Grundfirðingi I með Soffaníasi. Þá vorum við með nótabát og líka á Grundfirðingi II. Þessir tveir fóru báðir á síld fyrir norðan. Við byrjuðum að veiða strax út frá Vestfjörðum á Grundfirðingi I; út frá Horni. Það var í fyrsta skipti sem ég fór á síld,“ segir Alfreð. „Síðan lönduðum við á Flateyri. Ég man þegar við vorum komnir á Húnaflóann, þetta voru smá helvítis puðrur, það var ekki farið upp úr bátnum en alltaf verið að kasta. Ég held að við höfum tekið ein átta eða tíu köst til að fá í lestina. Svo var farið og landað í Djúpuvík á Ströndum. Þetta færðist alltaf austar og austar eftir því sem síldin hopaði, hún var að hverfa á þessum tíma.“

Ekkert fiskleitartæki

Alfreð var skipstjóri á síld í tvö sumur fyrir Austfjörðum og var þá með Runólf SA 135, 438 tonna bát sem Guðmundur Runólfsson átti. „Svo var ég með Pál Þorleifsson eitt sumar,“ segir hann. „Og var á Blakknesinu á Patreksfirði sumarlangt. Við komum svo alltaf heim eftir síldina á haustin. Þetta voru allt öðruvísi tímar en í dag, því það voru ekki komin nein fiskleitartæki, maður varð bara að nota augun og brjóstvitið til að finna fiskinn. Ég var ekkert sérstaklega fengsæll, en var samt ekki lægstur af bátunum hérna heima.“ Aðspurður um hvenær hann hafi hætt á sjónum segir hann að það hafi líkast til verið um mitt ár 1984. „Þá fór ég í land og fór að vinna í frystihúsi hjá Sæfangi,“ segir hann. „Ég ætlaði að fara að hvíla mig; var eiginlega búinn að fá nóg. En þá dundu ósköpin yfir.“

Slys á vinnustað

Hann hafði verið ráðinn sem bílstjóri á vörubíl hjá Sæfangi. „Svo eitt sinn þegar ég var að skipta um dekk vantaði eina róna á felguna,“ segir hann. „Hún var fengin af gömlum bíl sem búið var að rífa og stóð þarna rétt hjá. Vélstjóri frystihússins tók hana, þreif hana upp og tyllti henni, svo ætlaði ég að herða með felgulykli. En einhvern veginn vildi það þannig til að hann hrökk til baka af afli og skall á fætinum á mér og þríbraut hann. Ég var í gifsi fram á tær og upp í klof í eina tvo mánuði út af þessu og hef aldrei náð mér síðan.“ Hann átti ekki kost á sjúkraþjálfun eftir slysið sem eflaust hefði haft eitthvað að segja. „Ég á í þessu enn í dag,“ segir hann. „Er með sár á fætinum sem ekki vill gróa. Málið var rannsakað og ég fór í mál. Í ljós kom að róin var gölluð, hún var sprungin. Ég var fór þrisvar í mál en tapaði því alltaf og fékk engar bætur.“

Magnús í Felli

Það þýddi ekki annað en að gera sitt besta í stöðunni sem upp var komin. Alfreð segir að Kristín hafi haldið öllu uppi og unnið myrkranna á milli. „Svo fór ég náttúrulega á sjó eftir þetta þó ég gæti það ekki,“ segir hann. „Við keyptum bát þrír saman Steinar sonur minn, Svenni tengdasonur og ég og nefndum hann Magnús á Felli eftir föður mínum. Þetta var sex tonna bátur. Svo eigum við annan hérna, sem við áttum líka þrír saman, hann heitir Haddur. „Ég vildi að ég hefði aldrei farið í land, það var þar sem ég meiddi mig,“ segir hann hugsi. „Ég reyndi að vinna eftir slysið, en var lítið um borð, fór bara einstaka sinnum með. Svo var ég eitthvað við að beita í landi og Kristín og tengdadóttir mín líka.“ Þú hefur gert þitt besta til að lifa með þessu meiðsli? „Já, en Kristín á það nú allt saman, það var svo mikill dugnaður í henni,“ segir Alfreð. „Þetta var vissulega basl hjá okkur, en það hafðist.“

Þrjú mannslíf

Þegar Alfreð fór í Stýrimannaskólann var hjálp í viðlögum eitt af því sem hann lærði. Ári síðar bjargaði hann mannslífi með þeirri kunnáttu. „Ég var þá stýrimaður á Tjaldinum á Rifi og við vorum á síld úti fyrir Austfjörðum,“ segir Alfreð. „Þar var allur flotinn staddur. Þá kallaði skipstjórinn á Arnkeli SH og spurði hvort völ væri á manni sem kynni blástursaðferðina. Skipstjórinn á Tjaldinum vissi að ég var nýbúinn með skólann og úr varð að ég fór um borð í Arnkel. Þeir höfðu kastað og maður farið út með nótinni. Ég vissi svo sem ekki hvað hann hafði verið lengi í sjónum en tókst að bjarga honum. Svo vildi reyndar til að ég var búinn að bjarga tveimur mönnum þar á undan. Í fyrsta skipti sem ég fór til Reykjavíkur bjargaði ég manni úr höfninni þar. Þá vorum við á Hvalfjarðarsíldinni og komnir í höfn. Við vorum tveir á vakt, ég og frændi minn. Þá heyrðum við skvamp og sáum að það var maður í sjónum. Okkur tókst að koma böndum undir hendurnar á honum og draga hann upp, lögreglan kom svo og hirti hann. Hann hét Pétur og var kallaður Pétur sjómaður. Hann var drukkinn; hafði fallið milli skips og bryggju og hefði dáið þarna ef við hefðum ekki heyrt skvampið.“

Hann fór!

Ári síðar var Alfreð enn svo lánsamur að bjarga mannslífi. „Það var Stefán Helgason og við vorum á Ingjaldi,“ segir hann. „Þetta var hérna á Breiðafirðinum, við vorum að koma frá Reykjavík með þorsknet og ætluðum að leggja á leiðinni heim. Það voru stúlkur með okkur sem voru að koma af Húsmæðraskóla fyrir sunnan. Þannig hagaði til að það átti eftir að negla gúmmíhlíf yfir skjólborðið á bátnum og Stefán fór með gúmmí til að negla og ætlaði að standa utanvert. Allt í einu heyrum við að stelpurnar sögðu; „hann fór!“ Skipstjórinn sá þá að maðurinn var um hundrað metrum fyrir aftan bátinn. Hann var mikið búinn, var í þykkri peysu, og sat eiginlega á sjónum. Og enn var hann með með nagla og hamar í höndunum. Það var strax keyrt að honum og svo þegar bakkað var fór hann frá. Ég greip þá bjarghring sem var á stýrishúsinu og henti honum. Hann lenti rétt fyrir aftan höfuðið á Stefáni sem þá var með hendurnar á lofti og var alveg að fara niður. En ég þurfti þess vegna bara aðeins að kippa í. Við ætluðum hins vegar aldrei að ná honum því hann var svo þungur. Það hafðist samt að lokum og hann kom með naglana og hamarinn með sér!“

Grundarfjörður

Það er komið að kveðjustund þótt margt fleira væri hægt að ræða. Alfreð kvartar ekki þótt hann glími enn við gömul meiðsl og sjónin sé nánast farin. Kirkjufellið er hluti af útsýninu og það er enn í eigu ættmenna hans. Honum líður vel í Grundarfirði og þau hjónin eru svo lánsöm að hafa tvo syni sína nálægt sér, þá Ragnar og Steinar. „Ég vil ekki vera neins staðar annars staðar en hérna, þar sem ég er uppalinn og tengist öllu,“ segir hann að lokum.

*Nafnarnir Alfreð Ragnar og Alfreð Ragnar (sonur Ragnars Þórs).*

„Ég var alltaf álitinn bölvaður óþekktarormur“

Sest niður í spjall með sjómanninum og elsta Grundfirðingnum, Alfreð Ragnari Magnússyni

Sest niður í spjall með sjómanninum og elsta Grundfirðingnum, Alfreð Ragnari Magnússyni