Rætt við Snæfellinginn Höllu Sif Svansdóttur Hölludóttur frá Dalsmynni, garðyrkjubónda sem rekur tvær gróðrarstöðvar á Flúðum

Þegar Snæfellsnesið er nefnt í samræðum eru gróðrarstöðvar og grænmetisræktun ekki endilega það fyrsta sem kemur upp í huga fólks. Enda kannski ekki endilega kjöraðstæður þar til að reisa gróðurhús, aðgengi að heitu vatni misgott þó það sé víða að hafa á svæðinu. Og svo er það veðrið; „lognið fyrir vestan er alltaf á hreyfingu, eins og hann pabbi heitinn sagði alltaf,“ segir Halla Sif Svansdóttir Hölludóttir. Halla veit hvað hún syngur í þeim efnum, alin upp í Dalsmynni í Eyja- og Miklaholtshreppi, dóttir hjónanna Höllu Guðmundsdóttur og Svans Guðmundssonar heitins. Og Halla veit líka hvað hún syngur þegar kemur að grænmetisræktun, bæði undir glerþaki og úti við. Hún keypti sína fyrstu garðyrkjustöð tæplega þrítug að aldri, og lét ekki þar við sitja heldur festi kaup á annarri í fyrra, á 32. aldursári. Líkurnar á að neytandi sem fer út í búð og kaupir smáa tómata sé að kaupa framleiðslu frá Höllu eru um einn á móti þremur, svo stóra hlutdeild hefur fyrirtæki þessarar ungu athafnakonu á markaði.

*Halla rekur einnig litlu Sveitabúðina sem þjónustar íbúa á Flúðum og ferðafólk.*

Rótaðist í moldinni með ömmu

En sem fyrr segir, grænmetisræktun er ekki það fyrsta sem kemur upp í hugann þegar Snæfellsnes berst í tal og segir Halla að hún muni ekki eftir, í fljótu bragði, nema einni gróðrarstöð þar, á Lágafelli. Þar hafi hún raunar unnið eitt sumar sem unglingur, svo hún fékk smá nasasjón af ræktun. Í Dalsmynni var hins vegar rekið hefðbundið, blandað bú, þar sem voru kýr og sauðfé. „Hún amma mín hins vegar var alltaf að rækta eitthvað, þetta kemur svolítið þaðan líka. Hún var náttúrulega með hnén í moldinni alla daga, og allar nætur líka, eins og ég man eftir henni,“ segir Halla. Amma hennar var Margrét Guðjónsdóttir, húsmóðir í Dalsmynni, skógræktarfrömuður og landsþekkt kona á sinni tíð fyrir skemmtun, kveðskap og lífsgleði.

„Ég var ekki í leikskóla þegar ég var lítil og ég var bara eitthvað að vasast með henni allan daginn. Hún var með plastboga gróðurhús, sem var kannski ekki svo algengt á þeim tíma, og var með alls konar nýstárlegar aðferðir til að rækta alls konar matjurtir og aðrar jurtir. Hún gaf nú held ég eiginlega allt, ég held hún hafi aldrei selt neitt. Hún var að rækta grænkál, fullt af blómum og jarðarberjum, meira að segja var eplatré inni í gróðurhúsi en ég held nú að það hafi aldrei komið epli á það. Ég held hún hefði þurft annað til þess, það var bara eitt,“ segir Halla um ömmu sína.

Grænkál í súrmjólkinni

Halla vill því halda því fram að hún hafi verið með græna putta, áður en hún tók ákvörðun um að fara í Garðyrkjuskólann á Reykjum, og nefnir einnig að Halla móðir hennar hafi líka alltaf verið töluvert verið í ræktun.

Margrét í Dalsmynni var margra barna móðir, átti ellefu börn og var alltaf með börn í sveit á sumrin, raunar áttu fleiri hjá henni skjól ef því var að skipta. Spurð hvort hún telji að matjurtaræktun Margrétar hafi þá líka verið til þess að draga björg í bú fyrir stórt heimili segir Halla að það hafi sjálfsagt líka spilað inn í. „Það var verið að hræra grænkáli út í súrmjólkina og svona en þetta var líka bara hennar lífsstíll. Þetta var bara sjálfsagður hluti af lífinu.“

*Ýmsar tilraunir eru gerðar í útiræktuninni, þar á meðal með liti á blómkáli.*

Heimspekingur á leið í sveitina

Halla fór ekki beinustu leið að garðyrkjunámi sínu. Hún tók stúdentspróf frá Menntaskólanum við Hamrahlíð en segir að hún hafi verið lengi að koma sér að því að afla meiri menntunar. Hún hafi ferðast víða næstu þrjú árin, komið heim til Íslands á milli og unnið sér inn peninga fyrir frekari ferðalögum. „Ég fór til Marokkó árið 2013 og þegar ég kom heim eftir það þá vissi ég að ég vildi búa í sveit. Ég var eitthvað að reyna að klóra mig fram úr því og endaði á að fara í heimspeki í háskólanum,“ segir Halla hlæjandi og má skilja á henni að heimspekinámið hafi ekki endilega verið til þess fallið að leiðin lægi beint í sveitina.

Halla lærði sem sagt heimspeki og Mið-Austurlandafræði, og sá fyrir sér að hún færi í mastersnám í Edinborg í kjölfarið, í Mið-Austurlandafræði og arabísku. Hún sá fyrir sér að vinna erlendis, í diplómasíunni og sem túlkur því tengt. En það fór þó ekki svo. Covid kom og Halla hætti við námið, og skráði sig heldur í Garðyrkjuskólann. „Það er alltaf opið hús í Garðyrkjuskólanum á sumardaginn fyrsta og ég fór, og það var eitthvað svo geggjað að það kveikti bara á mér. Ég var samt alveg nokkur ár að koma mér í námið,“ segir hún en námið hóf Halla haustið 2020.

Keypti hugmyndina á staðnum

Sama haust, þegar Halla hafði verið um vikutíma í skólanum að Reykjum, fór hún í örlagaríkan bíltúr um Suðurlandið með vinkonu sinni. „Þá fór ég að skoða gróðrarstöðina Gróður á Hverabakka á Flúðum. Það gerðist bara í gegnum fjölskyldutengsl, mig langaði að fá að skoða gróðrarstöð í rekstri svona af því ég var byrjuð í þessu námi. Vinkona mín kom með mér og við vorum bara á einhverjum rúnti um Suðurlandið. Það varð hins vegar hálfgerður misskilningur, eigandinn hélt að við værum að koma að skoða með hugsanleg kaup í hug, því stöðin var til sölu, en við vorum bara eitthvað að kynna okkur málin. Ég var ekkert farin að hugsa um að kaupa stöð, ég hafði frekar haft þann draum að byggja eitthvað upp frá grunni, en það er hins vegar alveg hreint fokdýrt. Þegar við komum þarna voru nýkomin í gegn þessi nýju lán frá Byggðastofnun, og eigandinn eiginlega seldi mér þessa hugmynd á staðnum, alla vega að þetta væri mögulegt.“

Halla vísar þar til lána Byggðastofnunar til fjármögnunar á jarðakaupum í landbúnaði. Lánin eru hugsuð til að styðja við nýliðun og bjóðast allt að 90% lán ef um er að ræða kynslóðaskipti. „Það er eiginlega alveg glórulaust að byrja frá grunni, að þurfa að kaupa jörð og byggja gróðurhús sem kostar kannski 200 þúsund krónur fermetrinn að byggja. Svo ég eiginlega beit í mig á staðnum að þetta væri mögulegt og að ég gæti gert þetta,“ segir Halla. Og það gerði hún.

Það tók töluverðan tíma að ganga frá kaupunum, með allri þeirri áætlanagerð og pappírsvinnu sem þurfti að leggjast í vegna lántökunnar, en við stöðinni tók Halla 1. júní 2021. Á Hverabakka ræktar hún nánast eingöngu smáa tómata. Markaðshlutdeild hennar í innlendri framleiðslu er á bilinu 30-40 prósent. Þá er líka útiræktun á Hverabakka og er Gróður um það bil eina stöðin þar sem ræktað er sellerí, auk annars.

*Tómatar eru stærstur hluti þess sem Halla ræktar á stöðvunum hjá sér og hyggst hún leggja enn meiri áherslu á þá ræktun.*

Enn á rúntinum

Sem fyrr segir lét Halla ekki við það sitja að kaupa gróðrarstöðina Gróður árið 2021. Í fyrra festi hún kaup á gróðrarstöðinni Melum, sem einnig er á Flúðum. Á bilinu 2 til 3 kílómetrar eru á milli stöðvanna tveggja. „Þær eru svona á sitt hvorum endanum á Flúðum, til að gera lífið aðeins flóknara fyrir mig. Ég er ennþá svolítið á rúntinum á milli en ég vona að ég fari að finna einhvern ryþma í þessu,“ segir Halla.

Spurð hvernig í ósköpunum það hafi gengið fyrir sig að hún keypti aðra stöð, nýbúin að leggja í þessa miklu fjárfestingu, að kaupa Gróður, segir Halla að þá hafi aðeins verið farið að róast í rekstrinum, hún komin betur inn í hlutina. „Ég vissi orðið þá að ég vildi stækka við mig, sá samt ekki fram á að ég yrði í þeirri stöðu næstu ár að geta byggt við. Ég vissi af þessari stöð, að hún væri í góðu standi og ég gæti kannski fengið fyrri eigendur til að vera aðeins með mér í þessu. Þá fór ég bara í það ferli að láta dæmið ganga upp. Ég sá að ég gæti hagrætt á ýmsum sviðum og til lengri tíma gert mér lífið auðveldara. En það er ekkert sérstaklega auðvelt í augnablikinu.“

Veður ár sem hún kemur að

Á Melum er einnig útiræktun og þar er einkum ræktað blómkál. Í gróðurhúsunum þar voru ræktaðir tómatar en Halla flutti þá yfir á Hverabakka og ræktar nú gúrkur í húsunum á Melum. Til stendur þó að rækta tómata í húsunum í sumar og til framtíðar. Auk þess er hún í ýmissi tilraunaræktun, einkum úti við, sem hún selur ekki síst á bændamörkuðum.

Ýmis samlegðaráhrif eru fólgin í því að stækka við sig með þessum hætti, segir Halla, sem og að það auðveldar fjárfestingar þegar velta fyrirtækisins sé orðin meiri með því að reka tvær stöðvar samhliða.

Byggðastofnun lánar ekki nema um sé að ræða lögbýli svo það eru íbúðarhús á báðum stöðum en í þeim búa starfsmenn stöðvanna. Halla sjálf leigði fyrsta kastið frammi í sveit en bauðst svo leiguhúsnæði skammt frá Hverabakka. „Það er reyndar lítil á á milli svo á sumrin get ég stundum vaðið yfir í vinnuna en oftast keyri ég nú. Ég er hins vegar að fara að byggja mér hús, það var verið að taka grunninn að því í síðustu viku. En það á áreiðanlega eftir að taka sinn tíma, ég er búin að setja peningana í ýmislegt annað upp á síðkastið.“

*Mikið rafmagn þarf til að lýsa gróðurhúsin og segir Halla það vonbrigði að ríkið hafi ekki komið af meira afli inn með styrki til dreifingar raforkunnar, líkt og lofað var.*

Sumarið eftir andlátið í móðu

Halla var því búin með eitt ár í Garðyrkjuskólanum þegar hún tók við Gróðri. Þrátt fyrir fulla vinnu, og vel það, kláraði hún námið á fullum tíma, í fullu námi. Það var hægt sökum þess að eftir Covid faraldurinn var boðið upp á fjarskóla og það nýtti Halla sér. „Það reif aðeins í, það þurfti stundum að vaka fram eftir. Svo var pabbi líka orðinn veikur þarna svo það spilaði inn í.“

Faðir Höllu, Svanur Guðmundsson, lést eftir baráttu við krabbamein í júní árið 2022. Svanur var máttarstólpi í sínu samfélagi, og landsþekktur fyrir ræktun smalahunda sinna, svo nokkuð sé nefnt. „Það var töluverð törn þarna síðasta árið, ég keyrði auðvitað alltaf vestur eða í bæinn þegar það var laus stund. Það var erfitt að vera hér eftir að hann var orðinn veikur, það er langt á milli, þrír tímar vestur. Ég útskrifaðist þarna í lok maí og hann deyr 6. júní. Maður var svolítið lengi að lenda þetta sumar, það er dálítið í móðu.“

Langt í fjölskylduna

Fjölskyldan Höllu er öll búsett á Vesturlandinu. Móðir hennar, Halla, býr í Dalsmynni, Atli bróðir hennar einnig en hann tók við búskap í Dalsmynni árið 2018. Guðmundur Rúnar bróðir hennar býr enn fremur í Dalsmynni og hefur hafist handa við að byggja sér eigið hús á jörðinni, og Iðunn systir Höllu býr í Borgarnesi. Spurð hvort henni þyki hún langt í burtu frá þeim játar hún því. „Mamma er dugleg að koma til mín en við systkinin förum ekki mikið frá því sem við erum að gera, það er einhver vinnuþjarkur alinn upp í okkur. Ég væri til í að vera þarna fyrir vestan, mætti ég velja, en það er kannski alltof hvasst, ég veit ekki hvort það væri hægt að vera með þennan rekstur á Snæfellsnesinu.“

Saknar fjallanna sinna á Snæfellsnesinu

Spurð hvernig henni líki að búa á Flúðum, burtséð frá fjarlægð frá fjölskyldu, lætur Halla vel af því. „Það er ótrúlega gott veður hérna, á meðan lognið fyrir vestan er alltaf á hreyfingu, eins og hann pabbi heitinn sagði alltaf. Mér finnst samt svolítið skrýtið að vera svona langt frá sjó, ég finn fyrir því. Það er líka lengra til fjalla og ég sakna þess að hafa ekki fjöllin mín hjá mér. Það er mjög gott að vera hérna, en það er búið að vera svo mikið að gera hjá mér síðan ég tók við að ég er enn smá að átta mig á því að ég búi hérna. Þegar ég á lausa stund vil ég líka helst fara og hitta fólkið mitt, vini í Reykjavík eða fjölskylduna mína fyrir vestan, svo ég þarf að fara að taka mér smá tak í því að sinna samfélaginu hér.“

Rekur Litlu sveitabúðina

Í stöðinni á Melum er rekin lítil verslun sem heitir Litla bændabúðin og selur hún vörur beint frá býli. Á Flúðum búa um 800 manns, en ferðamannnfjöldinn sem þar kemur er gríðarlegur. Halla segir að nú um miðjan síðasta mánuð hafi hún farið að finna fyrir auknum ferðamannastraumi í versluninni. „Uppsveitirnar fyllast af fólki um helgar á sumrin, í bústöðum og í gegnumstreymi, og það er töluvert mikið að gera í versluninni.“

Halla segir að verslunarreksturinn sé góð viðbót við reksturinn á garðyrkjustöðvunum yfir sumarmánuðina en sé meira ströggl yfir veturinn. Þá sé opnunartími styttur en hún vilji reyna að halda henni eins mikið opinni og hægt er. Í versluninni selji hún eitt og annað meira en frá sjálfri sér, frá öðrum ræktendum á svæðinu og einnig bæði fisk og kjöt. Fyrsta uppskera sumarsins af útiræktuðu grænmeti frá Höllu er að megninu til selt í búðinni og kemur fólk oft langar leiðir til að ná sér í fyrsta íslenska grænmetið á sumrin.

Koma vikur þar sem hún snertir ekki plöntu

Í heildina vinna alla jafnan um 17 manns á garðyrkjustöðvunum tveimur yfir vetrarmánuðina en starfsmannafjöldinn tvöfaldast yfir sumartímann. Halla segir að margt af starfsfólkinu hafi unnið á gróðrarstöðvunum um lengri tíma, sumir í áratug, og það sé gríðarlega mikilvægt fyrir hana að hafa svo reynt og hæft starfsfólk. „Úti uppskeran er mikil handavinna, það er allt handskorið og handpakkað. Blómkál er mjög viðkvæmt og fólk vill helst bara skjannahvítt blómkál, þó það sé alveg eins á bragðið og það sem er til að mynda eilítið gulara á litinn. Það á líka við um inniræktunina, því hvern tómat þarf að skera af og það á eins við um gúrkur. Þetta er mjög mannaflsfrekt, útiræktunin sérstaklega.“

Spurð hvort hún hafi verið undirbúin fyrir það hversu mikill hluti hennar starfs yrði að fara með mannaforráð segir Halla að hún hafi verið undir það búin, en þegar á hólminn var komið hafi það verið töluvert meira batterí en hún átti von á. „Ég skal alveg viðurkenna að ég áttaði mig ekki á því hvað það væri mikil vinna, það er búið að vera ákveðið lærdómsferli að átta mig á að ég þarf að taka tíma frá til að aðstoða fólkið mitt sem ekki er fætt á Íslandi. Það mætir bara alls konar hindrunum í kerfinu. Það getur þurft hjálp við skattaskýrslurnar sínar, eða þau eru að kaupa hús eða selja bíl, og þau þurfa bara stuðning við eitt og annað. En fyrir þetta góða fólk er sjálfsagt að aðstoða þau, það er stór hluti af minni vinnu að sjá til að þeim gangi vel og líði vel. En þetta og alls konar utanumhald er tímafrekt. Það er ennþá að koma mér á óvart í hverri viku að ég hafi ekki unnið meira inni í gróðurhúsi í vikunni, það koma vikur þar sem ég átta mig á að ég hef bara ekki snert plöntu alla vikuna.“

Útilokar ekki að kaupa fleiri stöðvar

Spurð um framtíðaráformin segir Halla að það sé töluvert rými til að auka afköst á gróðrarstöðvunum báðum. Þær séu ekki nýjar og það væri hægt að endurnýja og auka lýsingu til að mynda, sem myndi skila meiri uppskeru á fermetra. Það sé hins vegar mjög kostnaðarsamt en engu að síður eitthvað sem hún stefnir að í framtíðinni. Þá séu uppbyggingarmöguleikar, rými fyrir fleiri gróðurhús, þó ekki mikið.

Spurð hvort það séu þá ekki bara til fleiri gróðrarstöðvar á Flúðum eða í næsta nágrenni sem hún geti fest kaup á hlær hún dátt. „Já, það er þannig að meðalaldurinn í þessari grein hann fer held ég hækkandi frekar en lækkandi, eins og kannski á fleiri sviðum í landbúnaði þessa dagana. Það eru alveg nokkrar stöðvar til sölu og það er gegnumgangandi brandari að fólk sendi mér linka á fasteignaauglýsingar, stundum oft á dag. Það eru tvær aðrar stöðvar til sölu hér á Flúðum og ein í Reykholti en ég held nú að ég sé góð í bili.“

Spurð í alvöru hvort að það væri skynsamlegt að kaupa fleiri stöðvar segir Halla að hún hafi að svo komnu máli engin færi á því, þá sé hún ekki að tala um fjárhagslega þáttinn heldur einfaldlega að koma skipulaginu við í höfðinu. Nóg sé nú samt. Hvað verði eigi eftir að sjá, og hún sé einmitt nýlega búin að auglýsa eftir rekstrarstjóra til að koma til starfa við hlið sér. „Svo er aldrei að vita hvað gerist, eftir nokkur ár. En þetta fer auðvitað líka eftir markaðnum og afurðaverðinu. Ég er til dæmis ennþá ekki sannfærð um að útiræktunin borgi sig. Hvað er fólk tilbúið til að borga fyrir einn blómkálshaus til dæmis, þó hann komi kannski úr miklu hreinna og heilnæmara ræktunarumhverfi en innfluttur blómkálshaus? Þetta byggir allt á að fólk vill framleiðsluna okkar frekar en það sem er innflutt, en framleiðslan hér er talsvert dýrari en í löndunum í kringum okkur, og hvað þá þegar fjær og sunnar er farið. Við erum auðvitað við heimskautsbaug, launakjör hér eru töluvert hærri en bara í Danmörku og Svíþjóð til að mynda, fyrir verkafólk í garðyrkju.“

*Íslendingar eru sólgnir í íslenskt grænmeti.*

Efndir fylgja ekki orðum

Halla segir að með því að nýtt fólk komi inn í greinina, eins og hún, opinberist sú staða að verð á grænmeti ræktuðu á Íslandi taki ekki mið af því að það sé til staðar sé fjármagnskostnaður í rekstrinum. Gróðrarstöðvarnar hafi verið byggðar upp til margra ára, af fólki sem vann kannski myrkranna á milli, og búið sé að afskrifa og komast yfir mikið af fjármagnskostnaðinum. „Svo þegar staðan er að það er ekki hægt að kaupa gróðrarstöð nema kannski á 80 til 90 prósent lánum, þá auðvitað gefur augaleið að það þarf eitthvað að koma til svo hægt sé að kljúfa þann fjármagnskostnað. Verðþróun hefur ekki verið hagstæð í grænmetisræktuninni á síðustu árum. Svo er það launakostnaðurinn, en ég ætla ekkert að draga úr því hversu mikilvægt er að geta borgað fólki rétt og góð laun fyrir vinnuna. Hún er erfið, líkamleg vinna alla daga fyrir starfsfólk. En ég skil alveg neytendur sem standa í grænmetisdeildinni í verslun og horfi annars vegar á innflutta tómata sem eru ræktaðir úti í Marokkó og hins vegar það sem er ræktað hér í hátæknigróðurhúsi við heimskautsbaug, allt árið um kring, og velti þá fyrir sér hvernig kaupin koma út fyrir budduna.“

Barist hefur verið fyrir því árum saman, með takmörkuðum árangri, að rafmagnskostnaður til grænmetisbænda verði lækkaður, líkt og til stóriðju og annarrar iðnaðarstarfsemi, þó vissulega sé ekki fullkomlega saman að jafna í þeim efnum. Halla segir umræðuna vera margþætta. „Það er spurning hvað fólk er tilbúið til að borga fyrir vöruna út úr búð, og það er líka spurning hvort það er tilbúið til að sætta sig við hærri opinbera styrki til landbúnaðar. Ég er ekki viss um að fólk átti sig alltaf á því að þetta tvennt haldist í hendur. Opinberar greiðslur halda grænmetisverði til neytenda niðri. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar var lofað að niðurgreiðsla á dreifingu raforku til grænmetisbænda yrði aukin en þess sjást engin merki, og það eru mikil vonbrigði. Það var líka lítið sem ekkert sem breyttist með endurskoðun búvörusamninga. Efndir fylgja bara ekki orðum, jafnvel þó stjórnmálamenn séu duglegir að hampa því hversu heilnæmt og gott íslenskt grænmeti er. Ekki bara á tyllidögum, heldur flesta daga.“

Skiptir máli fyrir samfélagið, og fyrir Höllu

Spurð hvort hún sé nú komin á rétta hillu jánkar Halla því. „Já, ég ætla rétt að vona það. En þegar ég fékk þessa hugmynd til að byrja með þá plantaði ég því fræi í höfuðið á mér að ég tæki tíu ár í þetta, að minnst kosti. Þá yrði ég líka bara fertug og fannst ég ekkert svo gömul, ef ég myndi bara vilja setja stöðina á sölu aftur og fara að gera eitthvað annað. Ég hugsa ekkert þannig lengur. Það er ekki líflína að hugsa að einhvern tíma komist ég út úr þessu. Tíminn er bara búinn að fljúga framhjá mér. Þetta er gaman, þetta er krefjandi og lifandi, og þetta skiptir máli í samfélaginu. Og fyrir mig.“

Fær sendar fasteignaauglýsingar oft á dag

Rætt við Snæfellinginn Höllu Sif Svansdóttur Hölludóttur frá Dalsmynni, garðyrkjubónda sem rekur tvær gróðrarstöðvar á Flúðum

Rætt við Snæfellinginn Höllu Sif Svansdóttur Hölludóttur frá Dalsmynni, garðyrkjubónda sem rekur tvær gróðrarstöðvar á Flúðum