Rætt við einn af þúsundum Grindvíkinga sem flýja þurftu bæinn sinn

Sjötta eldgosið á þremur árum hófst á Reykjanesi síðastliðinn fimmtudagsmorgun, en fyrsta gosið á eldgosasvæðinu varð í Fagradalsfjalli 24. mars 2021. Síðustu þrjú gosin hafa orðið með innan við mánaðar millibili og óþægilega nærri byggðinni í Grindavík. Þau hófust í kjölfar kröftugra jarðskjálfta og kvikuinnskots undir bæinn 10. nóvember á síðasta ári. Þá var bærinn rýmdur. Í Grindavík bjuggu um 3.800 íbúar þegar þessar náttúruhamfarir hófust. Atvinnulíf var kröftugt, meðal annars útgerð og fiskvinnsla, en auk þess á annað hundrað fyrirtækja. Framtíð þeirra á staðnum er óljós og það sama á við um framtíðar búsetu fólks, óvissa um hvort nokkurn tímann verður hægt að snúa til baka í bæinn. Til að forvitnast um aðstæður íbúa ræddi blaðamaður Skessuhorns stuttlega við konu sem er í hópi þeirra þúsunda sem flýja hafa þurft eigur sínar og dvelja í bráðabirgðar húsnæði. Hún dvelur nú á Akranesi ásamt eiginmanni sínum, segir vera heppin, en þau fengu stúdíóíbúð að láni sama kvöld og rýma þurfti Grindvíkurbæ 10. nóvember á síðasta ári.

Anna Björgvinsdóttir og Guðbjartur Agnarsson í ferð erlendis. „Í mesta flýtinum 10. nóvember þegar bærinn var rýmdur spurði Bjartur hvort ég ætlaði ekki að taka vegabréfin með. Ég hváði!“

Fluttu nær vinnunni

Hjónin Anna Björgvinsdóttir og Guðbjartur Agnarsson hafa undanfarin þrjú ár búið í Grindavík. Anna er Keflvíkingur að upplagi en Guðbjartur er fæddur og uppalinn Grindvíkingur. Hann á foreldra og fjögur systkini sem öll bjuggu í Grindavík fram að náttúruhamförunum. Anna og Bjartur, eins og hann er jafnan kallaður, kynntust um aldamótin, bjuggu fyrst á Akranesi en síðar í níu ár í Noregi. Synir Önnu úr fyrra sambandi eru báðir upp vaxnir og fluttir að heiman. Anna glímir við meðfæddan sjúkdóm sem meðal annars hefur áhrif á stoðkerfið og er hún öryrki. Bjartur starfar sem kranastjóri hjá DS Lausnum en fyrirtækið hefur bækistöðvar sínar í Hafnarfirði. Fyrir um þremur árum ákváðu þau að flytja frá Akranesi og til Grindavíkur til að hann yrði fljótari til vinnu, þyrfti ekki að fara í gegnum umferðaröngþveitið á höfuðborgarsvæðinu morgna og kvölds. Anna og Bjartur festu kaup á 115 fermetra raðhúsíbúð við Litluvelli í Grindavík haustið 2020. Í Grindavík voru þau loks komin í húsnæði án stiga en vegna sjúkdóms Önnu á hún stundum erfitt með tröppur. Þau undu hag sínum vel á nýjum stað þrátt fyrir jarðskjálfta og eldsumbrot við Fagradalsfjall, þar til bærinn varð óbyggilegur föstudaginn 10. nóvember.

*Skömmu áður en ósköpin hófust 10. nóvember var búið að setja upp vetrarljósin. Þau hafa logað síðan, þegar rafmagn hefur verið á bænum.*

Óþægindi fylgdu skjálftunum

„Við Bjartur bjuggum á Akranesi frá 2004 til 2010 en þá fluttum við til Noregs og bjuggum þar í níu ár. Vorum svo í eitt á Akranesi eftir flutning til landsins, en við ákváðum fljótlega að færa okkur um set eftir að hann fékk vinnu hjá DS Lausnum í Hafnarfirði. Við flytjum til Grindavíkur í nóvember 2020. Í desember sama ár byrjuðu fyrstu jarðhræringarnar og hafa í raun staðið síðan.“ Tímabilið sem þarna hófst rúmum mánuði eftir að þau fluttu segir Anna að hafi verið óþægilegt. Það gaus í þrígang á svæðinu nærri Fagradalsfjalli og jarðskjálftar voru tíðir. Samt segir hún að hvorki þau né aðrir íbúar hafi neitt farið að hugsa sér til hreyfings, þrátt fyrir að það væru ónot í mörgum sem illa þola jarðskjálfta. „Þetta voru jarðskjálftar sem allir töldu að myndu ganga yfir, en það dró samt alltaf úr þeim fyrst eftir að fór að gjósa, en í þrígang gaus áður en jarðhræringarnar færðust nær Grindavík. Í desember á síðasta ári fór síðan að gjósa óþægilega nærri byggðinni.“

Fengu strax húsnæði

Í raun dundu ósköpin yfir föstudaginn 10. nóvember þegar miklir jarðskjálftar riðu yfir Grindavík og jörðin bókstaflega tók að gliðna. Bærinn var rýmdur strax þetta kvöld. „Við vorum ótrúlega heppin. Fengum strax að kvöldi 10. nóvember lánaða stúdíóíbúð hér á Akranesi. Frændi minn gekk einfaldlega úr sinni íbúð til að lána okkur hana og flutti sjálfur til móður sinnar. Þar höfum við fengið að vera síðan. Þannig erum við miklu heppnari en margir aðrir sem hafa verið á vergangi, þurft að flytja kannski upp í sjö sinnum frá því í nóvember. Slíkt rótleysi er slæmt og það á við um flesta að það er algjört óöryggi um framtíðina; vinnu, búsetu, fjárhag og allt annað,“ segir Anna.

Óvissan slítur fólki upp

Þau Anna og Bjartur búa við nagandi óvissu eins og fjölmargir aðrir Grindvíkingar. „Nú er húsnæðislánið í frystingu, en við verðum áfram að borga tryggingar, hita og rafmagn þótt við höfum ekki getað búið í húsinu frá því í nóvember. Náttúruvártrygging tryggir það sem skemmist af völdum jarðskjálfta, en ekki afleiddar skemmdir svo sem vegna frostskemmda, leka eða annars sem leiðir af jarðskjálftunum. Óvissan um fasteignir og fjárhagsstöðu er þannig algjör og hún er að fara með fólk,“ segir Anna með þunga. Hún bætir við að vissulega sé það notalegt þegar forsætisráðherra og aðrir ráðamenn segjast finna mikið til með Grindvíkingum; „en það gerir bara ekkert fyrir okkur,“ segir hún. „Það er afar bagalegt að fá seint og illa upplýsingar um þá aðstoð sem fólki mun standa til boða og þær upplýsingar liggja ekki fyrir ennþá.“ Því má þó bæta við þetta að í þessari viku verður lagt fram á Alþingi frumvarp sem gerir ráð fyrir að Grindvíkingum verði boðin uppkaup íbúðarhúsnæðis. Líklega verður boðið að greiða 95% af brunabótamati eigna, en áhvílandi lán dragast frá.

Íbúar í limbóinu

Anna segir að þau Bjartur hafi í tvígang fengið að fara inn í Grindavík á síðustu vikum til að pakka innbúinu sínu. „Því er nú fullpakkað og tilbúið í kössum að sækja það þegar búið verður að finna stað fyrir það. Okkur vantar geymslurými. Best væri samt að fá sem fyrst varanlegt húsnæði og getað flutt búslóðina þangað,“ segir hún.

Anna segir íbúa í Grindavík vera í undarlegri óvissu. „Fólk er að bjóða í eignir með algjörum fyrirvara um hvernig húseignir þess í Grindavík verða metnar og greitt fyrir þær. Óvissan er því mikil á meðan stjórnvöld eru að basla við að semja frumvarp. Okkur var lofað að frumvarpið yrði klárt í þessari viku, en við bíðum enn,“ sagði Anna, en rætt var við hana síðastliðinn fimmtudag. Á föstudag voru drög að frumvarpi síðan lögð í Samráðsgátt og gert ráð fyrir að það verði lagt fyrir Alþingi í þessari viku.

„Við fáum lítið að vita og á meðan eru allir í einhvers konar bráðabirgðahúsnæði við afar misjafnar aðstæður. Mágkona mín til dæmis býr í litlu sumarhúsi sem stendur á lokuðu vinnusvæði í Hafnarfirði og vinnusvæðið er lokað með hliði á kvöldin og nóttunni. Það er náttúrlega óboðlegt. Það eru því ótalmargir sem búa við skelfilegar aðstæður og óvissu um framtíðina,“ segir Anna. Hún bendir á að núna nýlega hafi Leigufélagið Bríet fengið vilyrði frá ríkinu til að kaupa 120 íbúðir fyrir Grindvíkinga, en svo hafi komið í ljós að fjármagn skorti frá ríkinu til þeirra kaupa. „Kerfið er því ekki alveg það snarpasta. En auðvitað eru samt allir að gera sitt besta. Þetta eru auðvitað hamfarir af því kalíberi að kerfið er ekki búið undir þær og virkar því ekki. Á meðan erum við íbúarnir í limbóinu.“

*Hundarnir Yes og Q, eru af Dachs hundakyni og fluttu að sjálfsögðu með eigendum sínum þegar fyrst var farið úr bænum.*

Engin langtímaplön

Anna segir að raðhúsíbúðin þeirra í Grindavík hafi ekki skemmst mikið af völdum jarðskjálftanna sjálfra, en hafi þó skemmst af öðrum ástæðum t.d. vegna þess að ísskápurinn bræddi úr sér í stöðugu rafmagnsflökti, lak vatni sem skemmdi parket. „Hins vegar eru hús ýmist mikið skemmd eða ónýt í götunum skammt frá okkur. Óvissan núna felst í því að við vitum ekkert hvort fólki verða bætt hús sem eru óskemmd, hvort greitt verður til dæmis út eftir fasteignamati, brunabótamati eða áætluðu söluverði. Það mun skipta okkur miklu máli til að skipuleggja framtíðina eftir hverju verður farið í því mati. Svo eru önnur dæmi um fáránleika að íbúðarhús hafa verið dæmd ónýt en ekki bílskúrarnir sem standa við þau. Kerfið er því óklárt á svo margan hátt og á meðan bíða íbúar í nagandi óvissu.“ Anna segir að íbúð þeirra við Litluvelli hefði hugsanlega kostað 60-65 milljónir fyrir gos, en sé með öllu verðlaus eins og staðan er í dag. Á henni hvílir húsnæðislán að hluta þess verðs sem þau keyptu hana á. „Á meðan það er þessi óvissa um hvað við fáum út úr okkar íbúð gerum við engin langtímaplön.“

Farið að taka á

Anna segir að fyrir flesta Grindvíkinga megi lýsa ástandinu sem langvarandi áfalli sem varað hefur í þrjá mánuði, en fyrir marga hófst áfallatímabilið þegar fyrstu skjálftarnir og gosin hófust fyrir rúmum þremur árum. „Þetta er verulega farið að taka á sálarheill fólks. Það skil ég svo mæta vel. Það tikkar inn í öll boxin hjá fólki; óöryggi, bein hætta, fjárhagsleg framtíð, atvinnan og svo framvegis. Það fer ekkert að draga úr áfallinu fyrr en hlutirnir taka að skýrast. Við erum í einhvers konar tómarúmi, getum ekkert ákveðið ennþá um framtíð okkar.“

Aðspurð um hvað hún haldi að verði um framtíð byggðar í Grindavík, segir Anna að innviðirnir í bænum séu mikið skemmdir og nefnir raflagnir, vatnslagnir, skólp, götur og annað. Áfram haldi þessar jarðhræringar og því sé nánast útilokað að nokkur flytji til Grindavíkur aftur á þessu ári hið minnsta.

„Ég er ennþá að upplifa þetta ástand sem svona óraunveruleika tímabil. Þegar bærinn var rýmdur í nóvember tók maður bara hundana sína, helstu lyf, föt til skiptanna og rauk í burtu. Maðurinn minn spurði hvort ég ætlaði ekki að taka vegabréfin með og ég hváði! Hann spurði; ætlum við ekki út í desember? Ég var ekki að meðtaka það að við værum að fara til lengri tíma en kannski í nokkra daga. Manni fannst þetta allt mjög óraunverulegt og raunar finnst mér það enn,“ segir Anna, en að morgni sama dags og rætt var við hana í síðustu viku hafði gos hafist þá um morguninn norðan Grindavíkur; sjötta gosið frá því eldsumbrotin hófust í mars 2021. Ekki minnkaði óvissan við það.

Að endingu er hún spurð, hvar hún haldi að framtíðarbúseta þeirra hjóna verði: „Ég hef ekki hugmynd um það. Það verður allavega ekki í Grindavík þetta árið og miðað við hvað rætt er um verður það heldur ekki heldur næstu árin. Það hvernig greitt verður úr húsnæðismálum okkar mun hafa mikið að segja. Það er fullt af fólki sem getur ekki hugsað sér að snúa til baka og svo eru aðrir sem munu gera það hvað sem raular og tautar.“

„Ég er enn að upplifa þetta ástand sem svona óraunveruleika tímabil“

Rætt við einn af þúsundum Grindvíkinga sem flýja þurftu bæinn sinn

Rætt við einn af þúsundum Grindvíkinga sem flýja þurftu bæinn sinn