Finnur Gærdbo fyrrum sjómaður og útgerðarmaður í Ólafsvík er látinn, 85 ára að aldri. Finnur var í stórum hópi Færeyinga sem fluttust hingað til lands um og eftir 1955 og setti sá hópur sterkan svip á íslenska útgerðarstaði. Fáir bátar voru gerðir út þar sem ekki var einn eða fleiri Færeyingur í áhöfn. Meðal þessara staða var Ólafsvík og tók hópur Færeyinga þátt í uppbyggingu útgerðar þar, meðal annars Finnur sem sjálfur stóð um árabil fyrir útgerð ásamt Guðríði Svövu Alfonsdóttur eiginkonu sinni. Þau áttu fjögur börn.

Árið 2015 birtist ítarlegt viðtal við Finn Gærdbo í Skessuhorni, skráð af Magnúsi Þór Hafsteinssyni blaðamanni. Ritstjórn Skessuhorn vill heiðra minningu Finns með því að birta hér viðtalið sem umfram annað er góð upprifjun um þátt Færeyinga í útgerð og sjósókn hér við land.

Enginn þarf að velkjast í vafa um að mikil vinátta er milli Íslands og Færeyja enda eiga þessar frændþjóðir í Norður Atlantshafi ýmislegt sameiginlegt. Eitt af því er fiskveiðar og sjósókn. Leiðir Íslendinga og Færeyinga liggja víða saman á hafinu og þjóðirnar stunda veiðar í lögsögum hvorrar annarar. Íslendingar hafa þó ekki gert mikið af því að sækja vinnu til Færeyja svo sem um borð í skipum þeirra eða í fiskvinnslu í landi. Á hinn bóginn hafa Færeyingar sótt til Íslands. Flestum er það kannski gleymt eða ókunnugt með öllu að upp úr miðri síðustu öld störfuðu hátt í tvö þúsund Færeyingar í íslenskum sjávarútvegi. Færeyingar héldu atvinnugreininni gangandi fyrir Íslendinga. Í staðinn byggðu fjölmargar fjölskyldur í Færeyjum lifibrauð sitt á fiskveiðum við Ísland. Flestir Færeyinganna fóru heim aftur en sumir ílentust hér á landi, fundu sér maka, stofnuðu fjölskyldur og búa hér enn. Einn þeirra sem komu hingað 1955 var piltur á 16. ári frá Vogi á Suðurey sem er syðst Færeyja. Hann heitir Finnur Gærdbo og á nú að baki 60 ár í Ólafsvík.

Færeyingarnir koma

Þrátt fyrir öll árin á Íslandi er Finnur mikill Færeyingur í sér. Hann hefur aldrei gleymt uppruna sínum og er stoltur af honum. Um árabil þegar sumarhátíðin færeyskir dagar var haldin í Ólafsvík var hann einn af lykilmönnunum í þeim hátíðarhöldum. Þeir dagar voru einmitt með skírskotun til þess að fyrir 50 til 60 árum var Ólafsvík það sjávarþorp á Íslandi sem hýsti hlutfallslega flesta Færeyinga. Finnur þekkir þá sögu mjög vel enda er hann sjálfur hluti af henni. „Haustið 1954 voru tveir Færeyingar í Ólafsvík. Svo kom ég og nokkrir aðrir árið eftir. Næsta ár þar á eftir komum við sex Færeyingar hingað og réðum okkur allir á sama bátinn sem var Víkingur SH. Fjöldi annarra fór svo á aðra báta og í sjávarútvegsstörf í landi. Færeyingum í Ólafsvík fjölgaði mjög hratt þarna um 1955. Veturinn 1958 voru 128 Færeyingar búsettir í Ólafsvík. Þá var íbúafjöldinn alls um 800 manns. Það var Færeyingur á hverjum einasta báti sem réri héðan nema einum.“

Þessi mikla fjölgun Færeyinga hér á landi á sér sögulegar skýringar. Árin eftir seinni heimsstyrjöld voru eitt mesta uppgangstímabilið í sögu Íslands. Nýrík þjóð með hirslur fullar af gjaldeyri hófst handa við uppbyggingu samfélagsins. Liður í því var að endurnýja fiskiskipaflotann. Nýir togarar og bátar voru keyptir í hrönnum. Í landi var mikil þensla og næg atvinna. Þegar til kom höfðu Íslendingar þó takmarkaðan áhuga á að stunda sjóinn. Þeir vildu frekar vera í landi og þéna sæmilega þar í staðinn fyrir að strita við slark og hættuleg skilyrði á hafinu. Upp úr 1950 varð stöðugt erfiðara að manna fiskiskipaflotann. Björgunin var að leita eftir vinnuafli í Færeyjum. Þar var atvinnukreppa á þessum tíma, fiskverð lágt og fiskiskipaflotinn um margt úreltur. En Færeyingar áttu hörku sjómenn. Þessir menn hófu að leita leiða til að fá pláss á erlendum fiskiskipum; jafnt enskum, þýskum, dönskum, norskum og íslenskum. Á Íslandi var þeim tekið opnum örmum.

Fækkaði hratt aftur

Sjómannafélag Færeyja gerði kjarasamninga við íslenskar útgerðir fyrir hönd færeysku sjómannanna. Íslensk stjórnvöld liðkuðu til með því að fallast á að einungis helmingur af skatti launa þeirra skyldi greiddur hér á landi. Hinn helminginn greiddu Færeyingar í sínu heimalandi. Stjórnvöld féllust einnig á að veita Færeyingunum tímabundin atvinnuleyfi hér á landi sem giltu yfirleitt frá vertíðarbyrjun í janúar til lokadagsins 11. maí ár hvert. Íslenskir útvegsmenn greiddu slysatryggingar og sáu færeyskum sjómönnum fyrir fríum ferðum til og frá Íslandi. Síðast en ekki síst var samið um að færeysku sjómennirnir gætu tekið hluta af launum sínum heim í dönskum krónum. Færeyingum fjölgaði hratt. Strax árið 1955 voru 657 þeirra á íslenskum skipum og enn fleiri ef landverkamenn voru taldir með.

Færeyingunum í íslenskum sjávarútvegi, jafnt í Ólafsvík sem annars staðar, fækkaði svo jafn hratt um og upp úr 1960 og þeim hafði fjölgað næstu ár á undan. Efnahagslegar ástæður eru helsta skýringin. Það harnaði á dalnum á Íslandi. Hérlend stjórnvöld reyndu að spara gjaldeyri. Ráðamönnum óx í augum þeir fjármunir sem Færeyingarnir fóru með heim í dönskum krónum. Sumarið 1958 voru sett lög um að 55% yfirfærslugjald skyldi sett á erlendan gjaldeyri sem færi úr landinu. Um svipað leyti fór gengi íslensku krónunnar að veikjast. Frá 1954 til 1957 hafði það haldist stöðugt þar sem 2,36 íslenskar krónur voru á móti einni danskri. Í ársbyrjun 1960 var þetta komið í 5,51 á móti 1. Krónan veiktist áfram allan sjöunda áratuginn. Í árslok 1968 þurfti til dæmis 11,69 íslenskar krónur á móti einni danskri. Þetta er saga sem Íslendingar þekkja fram á þennan dag. „Það varð einfaldlega of lítið að hafa upp úr því fyrir Færeyinga að hafa að koma hingað á vertíðir. Þó komu lengi vel alltaf einhverjir á hverju einasta ári en aldrei viðlíka og þarna á seinni hluta sjötta áratugarins,“ segir Finnur Gærdbo.

Vinsæll snáði í Reykjavík

Þegar Finnur kom hingað 1955 hafði hann smá hugmynd um að hverju hann gekk. Hann hafði komið til Íslands áður og vissi að hann fengi góðar móttökur. „Til Íslands hafði ég komið 1948, þá átta ára. Pabbi var að vinna við netagerð á Íslandi. Við mamma fórum og vorum hjá honum í Reykjavík í rúman mánuð. Það var góður tími. Ég fór alltaf á stjá klukkan sex á morgnana til að selja Morgunblaðið, Vísi og önnur blöð. Það var mjög gaman á Íslandi,“ segir Finnur. Hann klæddi sig þannig að ekki fór á milli mála að hann væri færeyskur. Það snerti streng í brjóstum Íslendinganna sem mættu þessum snáða frá Suðurey. „Ég var alltaf í færeyskri peysu og seldi allra mest af Morgunblaðinu. Svo fékk ég alltaf frítt kakó og pönnukökur í Hressingarskálanum og alltaf frítt í Strætó. Það virtist vera að Færeyingar væru svona vinsælir. Ég fékk þetta líklega allt út á peysuna sem ég var í,“ segir Finnur og hlær við þegar hann rifjaði þetta upp.

Sjö árum síðar var alvara lífsins hafin hjá Finni. „Það var yfirleitt mjög lítið um vinnu í Færeyjum á haustin og veturna. Sjómenn iðkuðu það að fara til Grænlands á vorin og stunda veiðar þar sumarlangt. Það var farið á skipum með litlar trillur með. Þær voru síðan notaðar til að veiða þorsk og aflanum svo landað um borð í skipin þar sem hann var saltaður. Þegar menn komu heim til Færeyja af þessum veiðum varð skyndilega mikið framboð af hraustum mönnum sem vantaði vinnu, meiri en eftirspurnin. Því leituðu menn annað eftir atvinnu.“

Komu sem farandverkamenn

Finnur stundaði aldrei Grænlandsveiðar en hann þekkti til Íslands og átti hér ættingja og vini. Fyrir hann var eðlilegt að líta til Íslands úr atvinnuskortinum heima. „Það var talið mjög gott að vinna á Íslandi. Þetta voru uppgrip. Menn komu hingað og unnu vetrarvertíðina og þurftu ekki að vinna meira það árið nema þeir kærðu sig um. Íslenska krónan var alvöru gjaldmiðill á þessum árum og verðmæt heima í Færeyjum. Núna er hún margfalt minna virði, eiginlega eins og skeinipappír í Færeyjum,“ segir Finnur og hristir höfuðið. „Nei, það var annað þá.“

Þegar hann kom til Íslands 1955 fór Finnur að starfa sem beitningamaður í Reykjavík. „Ég var þarna í mánuð en fór svo vestur í Ólafsvík. Það hafði verið auglýst eftir háseta á Víking SH. Móðurbróðir minn sem bjó í Ólafsvík kallaði á mig og sagði mér að koma. Sigurður Kristjónsson sem seinna var á Skarðsvík SH var skipstjóri. Ég var ráðinn í þetta frábæra pláss hjá þeim góða manni og var þar í tvær vertíðar. Svo fór ég yfir á Bjarna Ólafsson SH. Þar var ég í fjögur ár en fór þá yfir á Halldór Jónsson SH.“

Finnur segir að sér hafi strax litist vel á sig undir Jökli. „Ólafsvík var góður staður. Fyrstu árin fór ég þó yfirleitt alltaf heim til Færeyja á vorin eftir að vertíðinni lauk. Það fóru allir heim í byrjun maí þegar vertíðinni lauk hér. Flestir sjómannanna fóru svo til Grænlands á veiðar þar. Það var mikið fjör þegar Færeyingarnir voru að fara heim frá Íslandi á vorin. Yfirleitt var siglt með farþegaskipunum Dronning Alexandrine og Gullfossi. Skipin voru þá full af Færeyingum. Það var gaman að fara með Dronning Alexandrine því hún var svo stór. Fremst í skipinu var rúmgóð lest. Þar voru dansaðir færeyskir dansar á heimleiðinni. Allir að smakka það og dansa í lestinni. Mikil stemning og fjör,“ rifjar Finnur upp. „Ég hef þó aldrei verið kvæða- og dansamaður. Hjá mér hefur það alltaf verið sjórinn og vinnan.“

Festi rætur á Íslandi

Árið 1959 ætlaði Finnur enn og aftur að fara heim um vorið. Hann var enda búinn að kaupa sér vörubíl fyrir tekjur sínar á Íslandi og hugðist gera hann út heima á Suðurey. „Þá var verið að smíða bátinn Jón Jónsson SH á Akureyri. Útgerðarmaðurinn vildi endilega fá mig með norður að sækja bátinn en ég vildi það ekki. Þá sendi hann besta vin minn á mig til að tala um fyrir mér og ég féllst á þetta. Ég fór ekki heim þetta sumar en hitti unga konu sem varð eiginkona mín. Hún er Svava Alfonsdóttir héðan úr Ólafsvík. Upp úr því festi ég rætur hér á Íslandi.“

Þó hann segi það hvergi berum orðum þá má ráða það af frásögn Finns að hann hefur verið forkur duglegur til allra verka og hvergi hlíft sér. Hann lagði mikið á sig til að koma fótunum undir sig og sína á Íslandi „Næstu árin eftir að við Svava gengum í hjónaband var ég á bátum héðan frá Ólafsvík. Svo byggði ég hús fyrir okkur hér í bænum. Ég byrjaði á því 1961 og gróf sjálfur fyrir grunninum með haka og skóflu. Allt var unnið í höndunum. Frumburður okkar Alfons var þá eins árs. Mér fannst ég aldrei vera heima, alltaf að vinna. En ég var í góðu plássi á Bjarna Ólafssyni. Hluturinn af einni sumarvertíð á síld dugði nánast fyrir fokheldu húsi. Það var allt annað líf að byggja þá. Árið 1965 eignaðist ég fyrsta bátinn minn og fór sjálfur að gera út. Það voru erfiðir tímar þá, kreppa í þjóðfélaginu,“ segir Finnur með alvöru í rómnum.

Ríkur maður í dag

Finnur segir að hann hafi ekki komið heim til Færeyja í níu ár eftir að hann og Svava stofnuðu heimili. Til þess voru hvorki efni né tími. „Svo fórum við loksins og vorum þá í tvo mánuði. Ég var nú samt ekki betri en það að ég fór strax að róa og beita úti í Færeyjum og gerði það allan tímann sem við vorum úti,“ viðurkennir Finnur og brosir nú kankvíslega.

Saga Finns Gærdbo á Íslandi er orðin bæði löng og merkileg. Hann gerði í mörg ár út bátana Petur Jacob og Sæfinn, báða frá Ólafsvík. „Þetta var mikil vinna. Stundum var maður að beita á kvöldin þegar maður kom í land og svo út á sjó morguninn eftir. Við eignuðumst með tímanum þrjá stráka og eina stelpu. Það eru þau Alfons sem ég nefndi fyrr og svo Pétur Már, Anna Sofía og Ástgeir. Í dag eigum við 11 barnabörn og 5 langafabörn. Ég hætti að vinna þegar ég var 67 ára gamall, fyrir rétt um tíu árum síðan. Þá var önnur löppin á mér alveg búin. Ég var sáttur við að draga í land. Ég var aldrei heima þegar börnin okkar Svövu voru að alast upp. Nú nýt ég þess að vera með henni og barnabörnunum. Það er draumur. Það er gaman að vera afi en ennþá meira gaman að vera langafi. Nú er maður ríkur,“ segir Finnur með stolti og ánægju í röddinni. „En nú er ég eini Færeyingurinn sem er eftir hér í Ólafsvík af þeim sem komu á síðustu öld.“